از «میهمان افتخاری» تا هدف اژدر آمریکا؛ غرق شدن ناو ایرانی و موقعیت دشوار هند

نیروی دریایی هند ۱۷ فوریه امسال، پیامی صمیمانه در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد.

در این پیام با عبارت کوتاه «خوش آمدید!» از ناوشکن ایرانی «دنا» استقبال شده بود؛ ناوچه‌ای که برای شرکت در یک گردهمایی بین‌المللی دریایی راهی بندر ویساکاپاتنام شده بود.

تصاویر منتشرشده ملوانانی با یونیفرم‌های سفید و مرتب را نشان می‌داد و ناوچه‌ای خاکستری که در روزی آفتابی بر آب‌های بندر پیش می‌رفت. هشتگ‌های این پست نیز از «پل‌های دوستی» و «اتحاد در پهنه اقیانوس‌ها» سخن می‌گفتند.

اما تنها دو هفته بعد، همان کشتی با ۱۳۰ سرنشین در اعماق اقیانوس هند غرق شد. در ۴ مارس، یک زیردریایی آمریکایی در نزدیکی سواحل جنوبی سریلانکا این ناو را با اژدر هدف قرار داد و غرق کرد.

ناوشکن «دنا» که در سال ۲۰۲۱ به آب انداخته شده بود، شناوری نسبتا تازه به شمار می‌رفت؛ ناوچه‌ای از کلاس «موج» در ناوگان جنوب ایران که وظیفه گشت‌زنی در تنگه هرمز و دریای عمان را بر عهده داشت.

پیت هگست، وزیر دفاع ایالات متحده، در این باره گفت: «این شناور تصور می‌کرد در آب‌های بین‌المللی در امان است، اما در نهایت بی‌صدا نابود شد.» تیم‌های امداد و نجات سریلانکا تاکنون پیکر دست‌کم ۸۷ نفر را از آب بیرون کشیده‌اند و تنها ۳۲ نفر از این حادثه جان سالم به در برده‌اند.

غرق شدن این ناو نشان‌دهنده گسترش چشمگیر دامنه درگیری میان آمریکا، اسرائیل و ایران است. هرچند این حادثه در آب‌های بین‌المللی اقیانوس هند و خارج از آب‌های تحت حاکمیت هند رخ داده، اما دهلی‌نو را در موقعیتی دیپلماتیک و دشوار قرار داده است.

آرون کومار سینگ، دریاسالار بازنشسته، می‌گوید: «جنگ به آستانه خانه‌های ما رسیده است و این اصلا نشانه خوبی نیست.»

به باور برخی از تحلیلگران راهبردی، این رویداد می‌تواند پیامدهایی فراتر برای جایگاه منطقه‌ای هند داشته باشد.

برهما چلانی، کارشناس امور راهبردی هند، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که هدف قرار گرفتن ناوشکن ایرانی با اژدر از سوی آمریکا در «همسایگی دریایی» هند «فراتر از یک درگیری در میدان نبرد» است و آن را «یک شرمساری راهبردی» برای دهلی‌نو توصیف کرد.

در تصویری که منتشر شده، ناو نظامی ایرانی دنا در خلیج بنگال دیده می‌شود.

برهما چلانی نوشت: «با غرق کردن شناوری که از یک رزمایش چند جانبه به میزبانی هند بازمی‌گشت،واشنگتن عملا همسایگی دریایی هند را به منطقه‌ای جنگی تبدیل کرد و پرسش‌های ناخوشایندی درباره میزان نفوذ و اقتدار هند در حیاط خلوت خود برانگیخت.»

تنها چند روز پیش از غرق شدن، ناو «دنا» مهمان دیپلماتیک نیروی دریایی هند بود.

این کشتی به بندر ویساکاپاتنام، شهر ساحلی و آفتاب‌گیر در کرانه شرقی هند، رفته بود تا در «رژه بین‌المللی دریایی ۲۰۲۶» و رزمایش «میلان» شرکت کند؛ رزمایش بزرگ چند جانبه‌ای که با هدف نمایش نقش رو به گسترش هند در رهبری دریایی برگزار شد.

در این رویدادها، ۷۴ کشور و ۱۸ ناو جنگی حضور داشتند؛ مراسمی که دهلی آن را نشانه‌ای از هدف خود برای تبدیل شدن به «شریک امنیتی برتر» در اقیانوس هند توصیف کرد.

به گفته برهما چلانی، کشتی‌هایی که برای شرکت در چنین رزمایش‌های چند جانبه‌ای اعزام می‌شوند، معمولا تمام مهمات جنگی خود را به همراه ندارند، مگر آنکه برنامه‌ای برای تمرین شلیک واقعی در دستور کار باشد. حتی در مرحله دریایی رزمایش که تمرین‌ها و شلیک‌های واقعی انجام می‌شود، کشتی‌ها تنها مقدار محدودی مهمات حمل می‌کنند که تحت کنترل دقیق بوده و صرفا برای همان تمرین‌های مشخص در نظر گرفته شده است.

آرون کومار سینگ، که از میهمانان این رویداد بود، می‌گوید تنها چند روز پیش از آنکه سرنوشت این ناو دگرگون شود، آن را همراه با ملوانان ایرانی‌اش در ویساکاپاتنام دیده بود.

او با اشاره به گروه اعزامی نیروی دریایی ایران در رژه‌ای در امتداد ساحل می‌گوید که تنها حدود ۱۰ متر با آن‌ها فاصله داشته است: «آن پسرها را دیدم که از جلوی من رژه می‌رفتند. همه‌شان جوان بودند. خیلی غمگینم.»

او می‌گوید در ۲۱ فوریه، کشتی‌های حاضر در این رویداد، از جمله ناوشکن ایرانی دنا، برای ورود به مرحله دریایی رزمایش «میلان» به دریا رفتند و قرار بود این مرحله تا ۲۵ فوریه ادامه داشته باشد.

آرون کومار سینگ می‌گوید: «آنچه پس از آن رخ داد چندان روشن نیست؛ ناو ممکن است به بندر بازگشته باشد یا پس از پایان تمرینات از دیگر شناورها جدا شده باشد. در هر صورت، محل غرق شدن این ناو در نزدیکی بندر گاله در سریلانکا تنها دو تا سه روز دریانوردی با سواحل شرقی هند فاصله دارد.»

اما هنوز مشخص نیست این کشتی در فاصله هفت روز میان پایان رزمایش تا زمان حادثه دقیقا چه می‌کرده است.

آقای سینگ، که سابقه فرماندهی زیردریایی‌ها را در کارنامه دارد، معتقد است روندی که به این حمله انجامید احتمالا چندان پیچیده نبوده است.

به گفته او ایالات متحده مسیر حرکت شناورها را در تمام اقیانوس‌های جهان رصد می‌کند. او می‌گوید: «آن‌ها دقیقا می‌دانستند که این ناو چه زمانی حرکت کرده و مقصدش کجاست.»

به گفته تحلیلگران، در هر لحظه حدود یک‌ چهارم از ناوگان ۶۵ تا ۷۰ فروندی زیردریایی‌های آمریکا در ماموریت دریایی هستند.

به گفته نیروی دریایی هند، ناوشکن ایرانی در فاصله حدود ۲۰ مایل دریایی در غرب گاله در حال فعالیت بود؛ یعنی حدود ۲۳ مایل دریایی (۳۷ کیلومتر) دورتر، در آب‌هایی که در محدوده منطقه جست‌وجو و نجات تعیین‌شده برای سریلانکا قرار دارد.

به گفته آقای سینگ، به نظر می‌رسد این حمله با شلیک یک فروند اژدر «مارک ۴۸» انجام شده است؛ سلاحی سنگین با حدود ۳۰۰ کیلوگرم مواد منفجره قوی که توانایی دو نیم کردن یک کشتی را دارد. تصاویر ویدئویی نشان می‌دهد زیردریایی احتمالا این اژدر را از فاصله حدود ۳ تا ۴ کیلومتری و در حدود ساعت ۰۵:۳۰ به وقت محلی شلیک کرده است.

تبعات این حمله، هولناک و آنی بود.

گزارش‌ها حاکی است که این ناو جنگی ظرف دو تا سه دقیقه غرق شد و فرصت چندانی برای امدادرسانی باقی نگذاشت. آقای سینگ می‌گوید: «اینکه توانستند پیام درخواست کمک ارسال کنند، خود معجزه بود.» این پیام توسط «مرکز هماهنگی نجات دریایی سریلانکا» در کلمبو دریافت شد.

به گفته نیروی دریایی هند، بامداد ۴ مارس پیام اضطراری ناو جنگی ایرانی در کلمبو دریافت شد و در پی آن عملیات جست‌وجو و نجات در سطح منطقه آغاز شد.

نیروی دریایی هند در بیانیه‌ای اعلام کرد که نیروی دریایی سریلانکا نخست عملیات نجات را آغاز کرد و هند نیز بعدتر برای کمک وارد عمل شد.

نیروی دریایی هند برای پشتیبانی از عملیات جست‌وجو یک هواپیمای گشت دریایی دوربرد اعزام کرد و هواپیمای دیگری را نیز که به قایق‌های نجات قابل پرتاب از هوا مجهز بود، در حالت آماده‌باش نگه داشت.

یک شناور نیروی دریایی که از پیش در همان نزدیکی در حال فعالیت بود، تا اواخر بعدازظهر به محل رسید. همچنین کشتی دیگری که از شهر بندری کوچی در جنوب هند برای پیوستن به عملیات حرکت کرده بود، همچنان در حال جست‌وجوی آب‌ها برای یافتن بازماندگان و بقایای ناو است.

بر اساس «کنوانسیون دوم ژنو»، کشورهایی که در حال جنگ هستند موظف‌اند پس از یک حمله دریایی، «تمام اقدامات ممکن» را برای نجات ملوانان زخمی یا خدمه کشتی غرق‌شده انجام دهند. با این حال، در عمل این تعهد تنها زمانی اجرا می‌شود که عملیات نجات، کشتی مهاجم را در معرض خطر جدی قرار ندهد.

آقای سینگ می‌گوید زیردریایی‌ها به‌ندرت می‌توانند در چنین شرایطی کمک کنند.

او می‌گوید: «زیردریایی‌ها روی آب نمی‌آیند. اگر به سطح بیایید و موقعیت خود را لو بدهید، ممکن است کشتی دیگری شما را هدف قرار دهد و غرق کند.»

آقای سینگ همچنین گمان می‌کند سرعت بالای غرق شدن ناو و شاید کم بودن رفت‌وآمد کشتی‌ها در آن منطقه در آن زمان باعث شده شناورهای کمی بتوانند به موقع به محل برسند. او می‌گوید: «وقتی یک کشتی با آن سرعت از هم می‌پاشد، تقریبا هیچ فرصتی باقی نمی‌ماند.»

آقای سینگ می‌گوید در یک جنگ تمام‌عیار، موضع حقوقی کاملا روشن است.

جنگ میان ایالات متحده و ایران از ۲۸ فوریه آغاز شده بود و گزارش‌ها حاکی از آن است که ۱۷ شناور نیروی دریایی ایران نابود شده‌اند.

او می‌گوید: «وقتی جنگ واقعی در جریان باشد، هر کشتی متعلق به یک کشور درگیر عملا به هدفی مشروع تبدیل می‌شود.»

پرسش‌های بسیاری همچنان بی‌پاسخ مانده است. چرا ناوشکن ایران تقریبا یک هفته پس از ترک رزمایش دریایی هند هنوز در آب‌های نزدیک سریلانکا حضور داشت؟ آیا در راه بازگشت به کشور بود یا ماموریت دیگری داشت؟ و زیردریایی آمریکایی چه مدت پیش از شلیک، این ناو را زیر نظر گرفته بود؟

برای دهلی، این رویداد از نظر دیپلماتیک موقعیتی دشوار ایجاد کرده است.

هند در سال‌های اخیر در حوزه دفاعی به واشنگتن نزدیک‌تر شده، در حالی که همزمان روابط سیاسی و اقتصادی دیرینه خود با تهران را حفظ کرده است؛ موازنه‌ای ظریف که این جنگ حفظ آن را دشوارتر کرده است.

نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، به‌طور کلی خواستار «گفت‌وگو و دیپلماسی» برای حل‌وفصل درگیری‌ها شده است، اما نه به‌طور مستقیم به غرق شدن ناو ایرانی اشاره کرده و نه حمله آمریکا را مورد انتقاد قرار داده است.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، این حمله را «جنایتی در دریا» توصیف کرد و تاکید کرد که این ناوچه «میهمان نیروی دریایی هند» بوده است. در همین حال، یک روز پس از حمله آمریکا، سریلانکا کنترل ناو دیگری از نیروی دریایی ایران را در نزدیکی سواحل خود به دست گرفت؛ ناوی که به دلیل نقص فنی در موتور ناچار شده بود برای ورود به بندر درخواست کمک کند.

اما این رویداد در میان کارشناسان و محافل راهبردی هند بحث‌هایی را برانگیخته است.

کانوال سیبال، دیپلمات باسابقه هند، استدلال کرده است که مسئولیت هند شاید از نظر حقوقی مطرح نباشد، اما از نظر اخلاقی وجود دارد.

او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «اگر هند این ناو ایرانی را برای شرکت در رزمایش میلان دعوت نکرده بود، آن کشتی در آن نقطه حضور نداشت. ابراز تسلیت بابت جان‌باختن کسانی که مهمان ما بودند، کار شایسته‌ای است.»

در مقابل، برخی دیگر مانند برهما چلانی این موضوع را بیشتر از زاویه‌ای راهبردی بررسی کرده‌اند.

او این حمله را ضربه‌ای به دیپلماسی دریایی هند توصیف کرد و گفت حمله اژدری به این ناوچه در «حیاط خلوت دریایی هند» تصویری را که دهلی از خود به‌عنوان «شریک امنیتی برتر» در اقیانوس هند ساخته بود، درهم شکسته است.

برهما چلانی می‌گوید: «با یک حمله اژدری، قدرت سخت آمریکا، قدرت نرم به‌دقت ساخته‌شده هند را زیر سوال برد.»

در حالی که بحث‌ها در محافل استراتژیک بالا می‌گرفت، موضع رسمی هند همچنان محافظه‌کارانه باقی ماند.

سوبرامانیام جایشانکار، وزیر امور خارجه هند، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که با عباس عراقچی گفت‌وگوی تلفنی داشته است. او همچنین تصویری از دیدارش با سعید خطیب‌زاده، معاون وزیر امور خارجه ایران، در حاشیه یک نشست سیاست خارجی در دهلی منتشر کرد.

از نگاه سرینات راگاوان، مورخ نظامی، از نظر حقوقی موضوع روشن است: پس از آنکه این شناور ایرانی سواحل هند را ترک کرد، دهلی دیگر هیچ مسئولیت رسمی در قبال آن نداشت.

اما پیام راهبردی این رویداد را نمی‌توان به‌سادگی نادیده گرفت.

آقای راگاوان می‌گوید: «نخست، گسترش جغرافیای این جنگ. دوم، توان محدود هند در مدیریت پیامدهای آن.»

او می‌افزاید: «در واقع، نیروی دریایی آمریکا با این اقدام پیامی هشدارآمیز به همه بازیگران منطقه، از جمله هند، فرستاده است.»