ایران توان شکست نظامی آمریکا را ندارد، اما راهبرد رهبرانش برای بقا چیست؟

آمریکا و اسرائیل می‌گویند که حملات هوایی مشترک و مداوم آن‌ها توانایی‌های نظامی ایران را به‌شدت تضعیف کرده است.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، گفته است «پدافند هوایی، نیروی هوایی، نیروی دریایی و رهبری آن‌ها از بین رفته است.»

او افزود: «آن‌ها می‌خواهند صحبت کنند. من گفتم: خیلی دیر شده!»

ایران در پاسخ با انجام حملاتی علیه اسرائیل و کشورهای خاورمیانه که میزبان پایگاه‌های نظامی آمریکا هستند، اعلام کرده است که در حال دفاع از خود است.

اما با توجه به اینکه اسرائیل و ایالات متحده از نظر نظامی برتر تلقی می‌شوند، ایران در این جنگ چه گزینه‌هایی دارد و چه راهبردی را دنبال می‌کند؟

فرسایش منابع

اچ. ای. هلییر، کارشناس امنیت خاورمیانه در اندیشکده موسسه خدمات متحد سلطنتی در بریتانیا، می‌گوید رویکرد نظامی فعلی ایران شکست دادن ایالات متحده یا اسرائیل «در یک جنگ متعارف» نیست، بلکه این است که هر درگیری را «طولانی، پراکنده در سطح منطقه و از نظر اقتصادی پرهزینه» کند.

او می‌گوید: «ایران نمی‌تواند در یک جنگ متعارف پیروز شود اما راهبردش این است که پیروزی برای دیگران پرهزینه و نامطمئن باقی بماند.»

نیکول گراجوسکی، استادیار در مرکز مطالعات بین‌المللی در موسسه علوم سیاسی پاریس، ساینس‌پو در فرانسه، هم با این ارزیابی موافق است.

او راهبرد ایران را «جنگ فرسایشی» توصیف می‌کند؛ رویکردی نظامی که برای فرسوده کردن رقیب از راه تخلیه منابع و وارد کردن تلفات مداوم طراحی شده است تا توانایی او برای ادامه جنگ تضعیف شود.

این راهبرد همچنین بعدی روانی دارد.

نیکول گراجوسکی می‌گوید: «در جریان جنگ ۱۲ روزه [با اسرائیل، سال گذشته]، ایران بسیار بیشتر به طرف مناطق غیرنظامی حرکت کرد.»

او می‌افزاید: «دقت چندان دغدغه اصلی نبود. این کار ترس و آسیب روانی در میان جمعیت ایجاد می‌کند.»

به طور گسترده باور بر این است که موشک‌ها و پهپادها ستون فقرات دکترین دفاعی ایران را تشکیل می‌دهند.

به گفته نیکول گراجوسکی، گفته می‌شود موجودی موشک‌های بالستیک ایران در جریان جنگ ۱۲ روزه به شدت تحت تاثیر قرار گرفت، اما «تعداد دقیق آن‌ها به دلیل ذخیره‌سازی زیرزمینی و تلاش‌های جاری برای تولید مجدد همچنان نامشخص است.»

اسرائیل برآورد می‌کند که ایران تا فوریه ۲۰۲۶ حدود ۲۵۰۰ موشک در اختیار داشته است. هم کوتاه‌برد (تا ۱۰۰۰ کیلومتر) و هم میان‌برد (از هزار تا ۳ هزار کیلومتر).

مقام‌های ایران می‌گویند از سامانه‌هایی از جمله موشک «سجیل» استفاده کرده‌اند که برد آن حدود ۲ هزار کیلومتر توصیف شده است و موشک «فتاح» که تهران آن را مافوق‌ صوت، بسیار سریع‌تر از سرعت صوت معرفی می‌کند.

«شهرهای موشکی»

آن‌ها و رسانه‌های ایرانی همچنین اغلب به تاسیسات زیرزمینی موشکی که به عنوان «شهرهای موشکی» شناخته می‌شوند اشاره می‌کنند، هرچند جزئیات مربوط به مقیاس و موجودی آن‌ها همچنان تائید نشده است.

اما ژنرال دن کین، فرمانده ارشد آمریکا، می‌گوید از نخستین روز درگیری‌ها، شنبه ۲۸ فوریه، پرتاب موشک‌های بالستیک ایران ۸۶ درصد کاهش یافته است. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) از کاهش بیشتر ۲۳ درصدی در روز سه‌شنبه ۴ مارس خبر داده است.

با وجود این، آقای هلییر می‌گوید ایران همچنان ظرفیت قابل توجهی برای حمله دارد تا «زیرساخت‌های اسرائیل، پایگاه‌های منطقه‌ای آمریکا و متحدان خلیج فارس را هدف قرار دهد، در حالی که همچنین جریان جهانی انرژی از طریق تنگه هرمز را تهدید می‌کند.»

او می‌گوید: «حتی اختلالی محدود در تنگه می‌تواند پیامدهای اقتصادی شدید جهانی داشته باشد.»

حدود ۲۰ درصد نفت جهان از این تنگه باریک عبور می‌کند. تنگه‌ای که اکنون عملا توسط ایران بسته شده است، کشوری که وعده داده هر کشتی‌ای را که تلاش کند از آن عبور کند هدف قرار دهد.

نیکول گراجوسکی می‌گوید در حالی که ایران ممکن است با کمبود موشک‌های پیشرفته و سوخت جامد روبه‌رو باشد، ظرفیت پهپادی آن همچنان قابل توجه است.

گفته می‌شود ایران پیش از جنگ ده‌ها هزار پهپاد انتحاری شاهد تولید کرده است. طراحی این پهپاد به روسیه صادر شده است و حتی ایالات متحده نیز بخش‌هایی از این فناوری را بازسازی کرده است.

این پهپادها همچنین هدفی راهبردی فراتر از وارد کردن خسارت مستقیم دارند. «فرسوده کردن سامانه‌های پدافند هوایی در طول زمان» از طریق وادار کردن دشمنان به استفاده از موشک‌های رهگیر گران‌قیمت راهبرد آن‌ها است.

نیکول گراجوسکی می‌گوید: «بخشی از این کار شامل فرسوده کردن توانایی‌های رهگیری است.»

او می‌افزاید: «ایران این کار را با استفاده از پهپادها و هواپیماهای بدون سرنشین انجام داده است. این همان کاری است که روس‌ها نیز در اوکراین انجام داده‌اند.»

با این حال، آمریکا می‌گوید پرتاب پهپادهای ایران از نخستین روز درگیری‌ها ۷۳ درصد کمتر شده است.

موسسه مطالعات امنیت ملی در تل‌آویو می‌گوید آمریکا و اسرائیل بیش از ۲ هزار حمله با انواع مهمات انجام داده‌اند، در حالی که ایران ۵۷۱ موشک و ۱۳۹۱ پهپاد شلیک کرده است که بسیاری از آن‌ها رهگیری شده‌اند.

کارشناسان می‌گویند ادامه این سرعت از عملیات رزمی با ادامه جنگ برای هر دو طرف روز‌به‌روز دشوار خواهد شد.

درگیری طولانی‌‌مدت

ایران همچنین یکی از بزرگ‌ترین نیروهای مسلح در خاورمیانه را در اختیار دارد.

بر اساس برآورد گزارش «توازن نظامی ۲۰۲۵» موسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی، ایران حدود ۶۱۰ هزار نیروی فعال دارد، از جمله: ۳۵۰ هزار نفر در ارتش منظم و ۱۹۰ هزار نفر در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که برنامه‌های موشکی و پهپادی و همچنین بسیاری از عملیات منطقه‌ای را نظارت می‌کند.

ایران همچنین بر شبکه‌ای از متحدان منطقه‌ای تکیه دارد. از جمله نیروهای حوثی در یمن، گروه‌های شبه‌نظامی در عراق، حزب‌الله در لبنان و حماس در سرزمین‌های اشغالی. اما آنچه خود «محور مقاومت» می‌نامد در موج درگیری‌هایی که پس از حمله حماس از غزه در اکتبر ۲۰۲۳ در سراسر منطقه گسترش یافت، تلفات سنگینی متحمل شده است.

نیکول گراجوسکی می‌گوید با وجود محدودیت‌های فعلی، ایران تجربه تحمل درگیری‌های طولانی را دارد.

تاب‌آوری آن به جنگ ایران و عراق بازمی‌گردد، زمانی که شهرهای آن با وجود ضعف در جنگ متعارف بارها هدف قرار گرفتند.

اما دوام راهبرد ایران ممکن است به انسجام داخلی بستگی داشته باشد.

نیکول گراجوسکی می‌گوید: «واقعا بستگی دارد به اینکه نخبگان امنیتی و سیاسی تا چه حد متحد باقی بمانند و آیا شکاف‌هایی ایجاد شود یا نه.»

او می‌افزاید: «این می‌تواند به معنای آشفتگی بیشتر در زمینه راهبرد نظامی باشد.»

او ادامه می‌دهد: «به نظر می‌رسد اپراتورهای موشکی تحت فشار و خستگی زیادی هستند، که باعث شلیک تصادفی به اهداف اشتباه یا کاهش دقت می‌شود. بسیاری از عملیات‌ها نامنظم‌تر شده‌اند و سطحی از فرسودگی وجود دارد.»

و این وضعیت، همراه با حملات مداوم به ذخایر موشکی و نیروهای ایران، «می‌تواند به تشدید ناخواسته درگیری منجر شود.»

«تنش بیشتر»

نیکول گراجوسکی به سخنان ترکیه اشاره می‌کند که گفته سامانه‌های پدافند هوایی ناتو روز چهارشنبه یک موشک بالستیک ایرانی را که به طرف حریم هوایی ترکیه می‌رفت منهدم کرده‌اند.

ترکیه، همسایه ایران که پیش از آغاز جنگ هوایی در آخر هفته تلاش کرده بود میانجی گفت‌وگوهای آمریکا و ایران شود، هشدار داده است که «همه طرف‌ها از اقداماتی که به تشدید بیشتر تنش منجر شود خودداری کنند.»

نیکول گراجوسکی می‌گوید اما هدف گسترده‌تر ایران این است که شرایط را برای کشورهای همسایه «چنان غیرقابل تحمل» کند که آن‌ها «احتمالا بتوانند بر آمریکا فشار بیاورند یا دست‌کم تلاش کنند ایالات متحده را به طرف یک توافق مذاکره‌ای‌تر یا پایان خصومت‌ها سوق دهند.»

او می‌افزاید: «تا اینجا نمی‌دانم آیا این موفق خواهد شد یا نه، اما به نظر می‌رسد این همان قمار فعلی ایران است.»

با این حال، این قمار می‌تواند به همان اندازه نتیجه معکوس داشته باشد.

آقای هلییر می‌گوید کشورهای خلیج فارس «ممکن است تصمیم بگیرند که حتی اگر در ابتدا با جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران مخالف بودند، اکنون امنیت خودشان از حملات تلافی‌جویانه ایران در معرض خطر است، بنابراین منطقی‌تر است که از کارزار آمریکا حمایت کنند تا تهدید فوری ایران پایان یابد.»

او می‌گوید: «فکر نمی‌کنم کشورهای خلیج فارس هنوز به آن نقطه رسیده باشند، اما فکر می‌کنم زمان در این زمینه رو به پایان است.»