اگر جنگ با ایران به تنگه هرمز کشیده شود، چگونه به غرب آسیب می‌زند و به روسیه کمک می‌کند

جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران این خطر را به همراه دارد که تنگه هرمز برای مدتی طولانی بسته شود؛ گذرگاهی حیاتی در اقتصاد جهانی که ۲۰ درصد از کل نفت و گاز طبیعی مایع جهان از کشورهای خلیج فارس از طریق آن تامین می‌شود.

هرگونه اختلال در این مسیر برای اروپا، آمریکا و شخص دونالد ترامپ مشکل‌آفرین خواهد بود، اما در عین حال به سود روسیه تمام می‌شود، چون به کرملین امکان می‌دهد صادرات نفت خود را افزایش دهد و میلیاردها دلار برای جنگ علیه اوکراین به دست آورد.

ایران ساحل شمالی این تنگه باریک را در اختیار دارد. این کشور بارها در واکنش به آنچه «تجاوز» آمریکا و اسرائیل می‌نامد، تهدید کرده است تنگه هرمز را ببندد، اما حتی پس از کشته‌شدن رهبران ارشد و چند روز بمباران نیز این تهدید را عملی نکرده است. با این حال، کشتیرانی عملا متوقف شده، چون شرکت‌های حمل‌ونقل حاضر نیستند ریسک کنند و هزینه بیمه به‌شدت افزایش یافته است.

کارشناسان شرکت کپلر که تردد نفتکش‌ها را رصد می‌کنند، می‌گویند: «تنگه هرمز از نظر فنی باز است، اما در عمل به روی کشتیرانی بسته است. این فقط یک ریسک ژئوپولیتیک انتزاعی نیست؛ بلکه اختلالی واقعی در جریان عرضه است.»

جنگ چگونه به کرملین کمک می‌کند

کارشناسان شرکت کپلر می‌گویند: «این درگیری به‌طور چشمگیری موقعیت روسیه را در بازار جهانی نفت تقویت می‌کند. اختلال در عرضه نفت خاورمیانه باعث می‌شود هند و چین وابستگی خود را به نفت روسیه افزایش دهند.»

در ماه‌های اخیر، این دو خریدار اصلی نفت روسیه تحت فشار غرب واردات خود را کاهش داده‌اند؛ فشاری که روسیه را ناچار کرده قیمت‌ها را بیش از پیش پایین بیاورد و صادراتش را کاهش دهد. اما حتی این اقدامات هم به فروش کامل نفت تحریم‌شده منجر نشده و میلیون‌ها بشکه نفت در دریا، در نفتکش‌های ناوگان سایه، همچنان در انتظار خریدار مانده است.

اگر تنگه هرمز مسدود شود، جهان نه‌ تنها نفت رسمی خاورمیانه از عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت و عراق را از دست می‌دهد، بلکه نفت قاچاق و تحریم‌شده ایران نیز از چرخه عرضه خارج می‌شود. با توجه به محاصره ونزوئلا از سوی آمریکا، روسیه عملا به تنها فروشنده نفت ارزان ناوگان سایه تبدیل خواهد شد. در شرایطی که افزایش قیمت‌های جهانی اجتناب‌ناپذیر است، برای مسکو فروش محموله‌هایی که در دریا معطل مانده‌اند آسان‌تر خواهد بود.

خاویر بلاس، کارشناس انرژی بلومبرگ، می‌گوید: «ولادیمیر پوتین از این جنگ منتفع خواهد شد، زیرا قیمت نفت بالا می‌رود و تقاضا برای مواد خام تحریم‌شده روسیه افزایش می‌یابد. اگر کاخ سفید از این موضوع چشم‌پوشی کند، هند می‌تواند خریدار این نفت باشد.»

آقای ترامپ از هند خواسته بود واردات نفت روسیه را متوقف کند. با این حال، در آستانه انتخابات نوامبر کنگره، ممکن است پایین ماندن قیمت بنزین در آمریکا برای او در اولویت بالاتری قرار داشته باشد.

آقای بلاس می‌نویسد: «این گزینه شاید برای کسانی که می‌کوشند با سیاست تهاجمی پوتین مقابله کنند چندان مناسب نباشد، اما می‌تواند کمبود نفت ناشی از اختلال‌ها در تنگه هرمز را تا حدی جبران کند».

به‌گفته تحلیلگران، حتی اگر آقای ترامپ همچنان ناراضی بماند، هند به احتمال زیاد بار دیگر خرید نفت روسیه را از سر می‌گیرد. اس‌اندپی گلوبال نیز اعلام کرده است که ذخایر راهبردی نفت هند در حال حاضر پایین‌تر از سطحی قرار دارد که آژانس بین‌المللی انرژی تعیین کرده است.

در مقابل، چین در ماه‌های اخیر به‌طور فعال ذخایر خود را افزایش داده است، اما کارشناسان شرکت کپلر می‌گویند اگر تنگه هرمز مسدود شود، پکن نیز آماده است واردات دریایی نفت از روسیه را افزایش دهد.

آن‌ها می‌نویسند: «در کوتاه‌ مدت، اختلال‌ها بیش از همه هند را تحت فشار قرار می‌دهد و این کشور با توجه به در دسترس بودن نفت روسیه و سازوکار لجستیکی از پیش برقرارشده، به احتمال زیاد فورا به آن روی خواهد آورد. چین نیز که در ماه‌های اخیر واردات نفت روسیه را کاهش داده بود، اگر درگیری هفته‌ها ادامه پیدا کند، احتمالا این احتیاط را کنار می‌گذارد».

اما منافع روسیه به این موارد محدود نمی‌شود.

اختلال در حمل‌ونقل دریایی این امید را برای کرملین ایجاد کرده است که بتواند صادرات از طریق خط لوله به اروپا را حفظ کند. با این حال، در این مسیر دو مانع وجود دارد.

نخست آنکه اتحادیه اروپا در حال تدارک یک تحریم کامل نفتی علیه روسیه است و قرار بود در اواسط آوریل جزئیات آن را اعلام کند. بروز یک بحران نفتی زمان مناسبی برای اعلام چنین تصمیمی نخواهد بود.

دوم آنکه مجارستان و اسلواکی، به‌عنوان خریداران اصلی نفت روسیه در اروپا و متحدان کرملین، بیش از یک ماه است به‌دلیل آسیب‌دیدن خط لوله «دوستی» در اوکراین بر اثر بمباران‌های روسیه، از این مسیر نفت دریافت نکرده‌اند. در نتیجه، این دو کشور تحریم‌های جدید علیه کرملین و اعطای وام اروپایی به اوکراین را وتو کرده‌اند.

اتحادیه اروپا به این دو کشور پیشنهاد داده است به‌جای نفت روسیه، نفت مورد نیاز خود را از خط لوله‌ای که به پایانه دریایی کرواسی متصل است دریافت کنند. اما اگر به‌دلیل مشکلات تنگه هرمز عرضه نفت در مسیرهای دریایی کاهش پیدا کند، این گزینه عملا بی‌اثر می‌شود و اتحادیه اروپا ناچار خواهد بود فشار بر اوکراین را برای تعمیر سریع‌تر خط لوله افزایش دهد.

غرب چگونه آسیب می‌بیند

آقای ترامپ به آمریکایی‌ها وعده داده بود قیمت‌ها پایین بمانند و بنزین ارزان باشد. یک بحران جهانی نفت با این وعده‌ها سازگار نیست.

ایالات متحده بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت و گاز جهان است و با کمبود واقعی عرضه روبه‌رو نخواهد شد. افزون بر این، این کشور دارای ذخایر راهبردی نفت است که می‌تواند برای مهار جهش قیمت‌ها آنها را روانه بازار کند.

اما شرایط اروپا متفاوت است. پس از قطع روابط انرژی با روسیه که گاز را از طریق خطوط لوله و بر پایه قراردادهای بلندمدت تامین می‌کرد، اتحادیه اروپا اکنون نفت و گاز را از بازار آزاد می‌خرد و به نوسان‌های قیمتی بازار وابسته است. اقتصاد اروپا، برخلاف اقتصاد آمریکا، رشد اندکی دارد و هر بحران تازه انرژی می‌تواند به بی‌ثباتی‌های اقتصادی و سیاسی بینجامد.

جنگ روز شنبه آغاز شد و با بازگشایی بازارهای اروپایی در روز دوشنبه، قیمت گاز نسبت به جمعه ۲۰ درصد افزایش یافت.

تام مارزک-مانسر، تحلیلگر ارشد بازار گاز اروپا در شرکت وود مکنزی، می‌گوید: «این جهش قابل‌ توجه است، اما موارد شدیدتری هم بوده است». او با اشاره به جنگ قبلی با ایران در ژوئن ۲۰۲۵ یادآوری می‌کند که آن زمان قیمت‌ها حتی بالاتر رفت و هشدار می‌دهد: «هرچه این وضعیت طولانی‌تر ادامه یابد، قیمت‌ها بیشتر افزایش خواهد یافت».

اما تا چه حد؟ تحلیلگران بانک آمریکایی گلدمن ساکس افزایش ۱۳۰ درصدی را پیش‌بینی می‌کنند. همچنین در یادداشت تحلیلی این بانک که بلومبرگ به آن استناد کرده، آمده است اگر انسداد تنگه هرمز بیش از دو ماه طول بکشد، قیمت گاز در اروپا ممکن است سه برابر شود.

جایگزین‌کردن سریع گاز طبیعی مایع قطر کار آسانی نخواهد بود. آمریکا، به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده، امکان افزایش صادرات را ندارد، زیرا پایانه‌هایش همین حالا با حداکثر ظرفیت کار می‌کنند. گاز طبیعی مایع روسیه نیز در تحریم است.

اگر تنگه هرمز مسدود شود، آمریکا هم توان برطرف‌کردن آن را نخواهد داشت. آقای ترامپ مدت‌ها وعده داده بود مشکلی به‌مراتب کوچک‌تر، یعنی بسته‌شدن دریای سرخ از سوی حوثی‌ها را حل کند، اما مسیر اصلی کشتیرانی میان اروپا و آسیا همچنان بسته مانده است.