آمریکا و اسرائیل چطور به این نتیجه می‌رسند که در ایران پیروز شده‌اند؟

بر پایه اظهارات رهبران آمریکا و اسرائیل، جنگ با ایران چند هدف سیاسی دارد که مهم‌ترین آن‌ها تغییر رژیم و نابودی برنامه‌های هسته‌ای و موشکی آن است. اما مشخص نیست چه زمانی خواهند دانست که به این اهداف رسیده‌اند یا نه.

داشتن یک هدف سیاسی روشن مهم است زیرا تحقق آشکار آن به معنای پایان جنگ خواهد بود. این هدف کمک می‌کند مدت زمان جنگ و روند آن از بیرون ارزیابی شود، اما مهم‌تر از همه به خود شرکت‌کنندگان اجازه می‌دهد درک کنند تا چه اندازه به پیروزی نزدیک شده‌اند.

نه اسرائیل و نه ایالات متحده به‌طور آشکار قصد ندارند تهاجم زمینی به ایران را آغاز کنند. کشوری که از هر کشور اروپایی به جز روسیه بزرگ‌تر است. افزون بر این، بخش‌هایی از ایران با کوه‌های بلند پوشیده شده و مناطق کوهستانی از دشوارترین میدان‌های عملیات نظامی به شمار می‌روند.

اما اگر تغییر رژیم نیازمند حضور نیروهای مخالف در خیابان‌ها یا استقرار نیروهای خارجی در سراسر کشور باشد، آیا ممکن است دست‌کم برنامه‌های موشکی و هسته‌ای ایران از طریق حملات هوایی نابود شود و سپس پیروزی اعلام شود؟

این برنامه‌ها در نهایت مجموعه‌ای از اهداف هستند، هرچند اهدافی بسیار مستحکم و کافی است آنها نابود شوند تا گفته شود: «پیروزشدیم.»

انجام چنین کاری آسان نیست، اما اطمینان از اینکه واقعا انجام شده حتی دشوارتر است.

موشک‌های ایرانی

در منابع باز هیچ داده دقیق و جامعی درباره تولید موشک در ایران یا تعداد موشک‌ها و پرتابگرها وجود ندارد.

دیوید گندلمان، کارشناس نظامی اسرائیلی، به سرویس روسی بی‌بی‌سی گفت بر اساس برآوردهای اطلاعاتی اسرائیل، در تابستان ۲۰۲۵ ایران حدود دو هزار و ۵۰۰ تا سه هزار موشک بالستیک میان‌برد در اختیار داشت. موشک‌هایی که تهدید مستقیمی برای اسرائیل محسوب می‌شوند. برد این موشک‌ها بین هزار تا سه هزار کیلومتر است (در حالی که موشک‌های برد متوسط حتی فراتر از این فاصله می‌رسند.)

اندیشکده آمریکایی موسسه یهودی امور امنیت ملی آمریکا در گزارشی که در فوریه ۲۰۲۶ منتشر کرد، به‌طور کلی این ارقام را تایید کرد. با این حال، به گفته این مرکز، ایران موشک‌هایی با برد بیش از دو هزار کیلومتر ندارد.

به گفته آقای گندلمان، اطلاعات اسرائیل معتقد بود ایران طی دو سال می‌تواند زرادخانه موشک‌های میان‌برد خود را به هشت هزار فروند افزایش دهد و همین مسئله دلیل اصلی آغاز عملیات اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ بود.

علاوه بر موشک‌های میان‌برد، ایران موشک‌های کوتاه‌برد با برد ۵۰۰ تا هزار کیلومتر نیز دارد. این موشک‌ها تهدید مشابهی برای اسرائیل محسوب نمی‌شوند، اما برای کشورهای خلیج فارس خطرناک هستند. به گفته این کارشناس، ایران حتی تعداد بیشتری از این موشک‌ها نسبت به موشک‌های میان‌برد در اختیار دارد.

علاوه بر موشک‌های بالستیک، ایران موشک‌های کروز و پهپادهایی از جمله شاهد نیز در اختیار دارد که روسیه تولید آن‌ها را برای استفاده در اوکراین بومی‌سازی کرده است. این‌ها تهدیدی متفاوت ایجاد می‌کنند. دفاع در برابر آن‌ها نیازمند رویکردها و سامانه‌های پدافند هوایی متفاوت است.

برنامه موشکی تهران یکی از اهداف اصلی جنگ اسرائیل و ایران در تابستان ۲۰۲۵ بود. به گفته دیوید گندلمان، با وجود اینکه برنامه موشکی در آن زمان ضربه بزرگی خورد، ایران تا اوایل ۲۰۲۶ توانست آن را احیا کند.

او گفت: «ماه‌های گذشته نشان داده‌اند که ایرانی‌ها درجه بالایی از سازگاری نشان داده‌اند و تاسیسات تولید موشک نابود شده خود را نسبتا سریع بازسازی کرده‌اند و اکنون در آغاز این عملیات، برآوردها مانند دفعه قبل است. حدود دو هزار و ۵۰۰ موشک و آن‌ها دوباره تقریبا به همان نرخ تولید موشک بازگشته‌اند که در مدت نسبتا کوتاهی دوباره امکان تولید حدود هشت هزار موشک را فراهم می‌کند.»

اهداف زیرزمینی

اندیشکده آمریکایی موسسه یهودی امور امنیت ملی آمریکا در گزارش خود می‌نویسد موشک‌های ایرانی در تاسیسات متعدد از جمله «شهرهای موشکی» زیرزمینی نگهداری می‌شوند و پیش از عملیات نظامی تابستانی اسرائیل و آمریکا، ۲۴ تاسیسات از این نوع وجود داشت که در اطراف شهر کرمانشاه در غرب ایران، در استان کوهستانی لرستان و در رشته‌کوه زاگرس قرار داشتند.

در این گزارش همچنین آمده است که موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد احتمالا در غرب ایران متمرکز شده‌اند زیرا کشورهای خلیج فارس را هدف قرار می‌دهند، در حالی که موشک‌های میان‌برد احتمالا در سراسر کشور پراکنده شده‌اند.

موشک‌های کروز در سراسر کشور به گونه‌ای مستقر شده‌اند که بتوانند به اهدافی در غرب و جنوب ایران شلیک شوند. زیرساخت پهپادی شامل پایگاه‌های زیرزمینی، فرودگاه‌ها و مراکز تولید در سراسر مرکز، غرب و جنوب ایران است.

بسیاری از این سایت‌ها چندین خروجی تونل برای استقرار سریع دارند که از طریق آن‌ها پرتابگرهای متحرک می‌توانند به موقعیت شلیک منتقل شوند، به سرعت موشک را شلیک کنند و دوباره به پناهگاه بازگردند.

در چنین شرایطی تعیین نتایج حمله بسیار دشوار است. دیوید گندلمان توضیح داد ارزیابی نتایج بر عهده دستگاه‌های اطلاعاتی است.

او گفت: «اطلاعات درباره اهداف جمع‌آوری می‌شود و نوع حملات، تعداد آن‌ها و مهمات مورد نیاز برای نابودی آن‌ها محاسبه می‌شود. سپس خود حملات انجام می‌شود و بعد ارزیابی نتایج صورت می‌گیرد و در صورت لزوم حملات بیشتری انجام می‌شود.»

با این حال هیچ اطمینان مطلقی وجود ندارد که هدفی مانند یک پناهگاه زیرزمینی واقعا نابود شده باشد.

برنامه هسته‌ای

در حالی که برنامه موشکی تهران احتمالا بزرگ‌ترین تهدید برای منطقه محسوب می‌شد، برنامه هسته‌ای آن نیز کشورهای غربی را نگران کرده بود.

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، گفت جنگ باید اکنون آغاز شود چون ایران ممکن است ظرف چند ماه، برنامه هسته‌ای خود را به مرحله‌ای برساند که دیگر قابل حمله نباشد.

کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، گفته است هدف اصلی عملیات در ایران «برای همیشه خاموش کردن جاه‌طلبی‌های هسته‌ای آن‌ها» است.

برنامه هسته‌ای ایران برخلاف برنامه موشکی، تقریبا غیرممکن است که غیرمتمرکز شود. این برنامه به مراکز بزرگ تحقیقاتی و تولیدی وابسته است.

این مراکز در تابستان ۲۰۲۵ هدف قرار گرفتند. هواپیماهای اسرائیلی و آمریکایی بزرگ‌ترین مرکز تحقیقات هسته‌ای در اصفهان و همچنین تاسیسات غنی‌سازی اورانیوم در نطنز و فردو را هدف قرار دادند.

دیوید گندلمان توضیح داد اطلاعات دقیقی درباره آنچه اکنون در این تاسیسات رخ می‌دهد وجود ندارد. حتی مشخص نیست ایران توانسته مواد هسته‌ای را از مجتمع‌های زیرزمینی خارج کند یا نه.

او گفت: «البته روش‌هایی وجود دارد، چه مخفیانه و چه غیر از آن، برای تشخیص اینکه در آنجا حتی در تاسیسات زیرزمینی مدفون چه اتفاقی می‌افتد و چگونه. اما این کار به‌طور عینی دشوارتر از مشاهده ساده از فضا است. فقط آنچه در بیرون است فورا دیده می‌شود [...] گفته می‌شود برنامه به‌طور قابل توجهی عقب افتاده است. در اینجا دوباره مسئله اورانیوم غنی‌شده مطرح است: مشخص نیست در چه وضعیتی قرار دارد و آیا تقریبا همه آن واقعا در یکی از تاسیسات هسته‌ای مدفون حفظ شده است یا نه.»

در عین حال به گفته این کارشناس، «در آغاز این عملیات هیچ نشانه‌ای وجود نداشت که از سرگیری پروژه هسته‌ای به شکل واقعا جدی فعال شده باشد، برخلاف پروژه موشکی و پدافند هوایی که مشخص است.»

او گفت: «فعالیت اصلی که مشاهده می‌شد این بود که آن‌ها در حال پر کردن، تقویت و محافظت از تاسیسات خود بودند. اما در مورد توسعه هسته‌ای، دست‌کم در منابع باز نشانه‌ای از افزایش قابل توجه فعالیت دیده نمی‌شد.»

در همین حال آندریا استریکر، معاون مدیر برنامه منع گسترش در بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، به سرویس روسی بی‌بی‌سی گفت آمریکا و اسرائیل نشانه‌های نگران‌کننده‌ای دریافت کرده‌اند که ایران برخی فعالیت‌های مرتبط با سلاح هسته‌ای را از سر گرفته است.

به گفته او، ایران تولید سانتریفیوژهای آی‌آر۶ برای غنی‌سازی را از سر گرفته و در سایت‌هایی که به عنوان مکان‌های جدید برنامه هسته‌ای ایران شناخته می‌شوند در حال ساخت ‌و ساز بوده است.

این کارشناس تاسیسات زیرزمینی «کوه کلنگ ‌گزلا» را (که آمریکایی‌ها آن را ماونت کرک نام داده‌اند) یکی از این نمونه‌ها دانست. این مکان در نزدیکی نطنز، محل سابق مرکز اصلی غنی‌سازی اورانیوم ایران، قرار دارد. تاسیسات نطنز یکی از اهداف عملیات آمریکا و اسرائیل در تابستان ۲۰۲۵ بود.

فهرست سایت‌هایی که به گفته آندریا استریکر فعالیت در آن‌ها توجه‌ها را جلب کرده شامل طالقان-۲، اصفهان که وضعیت آن پس از حملات ۲۰۲۵ دشوار بتوان ارزیابی کرد و تاسیسات و مرکز «مین‌‌زدایی» است که در جریان کارزار فعلی توسط هواپیماهای اسرائیلی هدف قرار گرفت.

آندریا استریکر می‌گوید: «در نهایت هیچ تضمینی وجود ندارد که این رژیم در نهایت توانایی دستیابی به سلاح هسته‌ای را دوباره به دست نیاورد، مگر اینکه ایالات متحده و اسرائیل بتوانند رهبران باقی‌مانده را متقاعد کنند از این ایده دست بکشند یا رژیم و رهبران همفکر آن سرنگون شوند.»

آیا می‌توان با حملات هوایی پیروز شد؟

مارک اوربان، تحلیلگر نظامی بریتانیایی و خبرنگار پیشین بی‌بی‌سی، در وبلاگ خود می‌نویسد آمریکا می‌تواند هر لحظه پیروزی اعلام کند، اما اگر ایران جنگ را متوقف نکند چه خواهد شد؟

او استدلال می‌کند: «ایران دست‌کم در ابتدا، ممکن است از ورود به مذاکرات آتش‌بس خودداری کند. در نهایت رهبر مورد احترام آن‌ها کشته شده و بخش بزرگی از فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز از بین رفته است. احساسات بسیار شدید است و میل به انتقام قوی است.»

آقای اوربان می‌نویسد: «ایران زمان خواهد خرید، پرتابگرهای موشکی خود را حفظ خواهد کرد و تلاش خواهد کرد تولید پهپاد را افزایش دهد. همه با این امید که آمریکایی‌ها را از طریق ترکیبی از فشار متحدان به دلیل پیامدهای اقتصادی شدید آنچه رخ می‌دهد، بی‌صبری ترامپ و کاهش ذخایر سلاح‌های دفاعی و تهاجمی آن‌ها، فرسوده کند.»

برای بی‌ثبات کردن منطقه، ایران به زرادخانه بزرگی از پرتابگرها که بتوانند ده‌ها موشک را همزمان شلیک کنند نیاز نخواهد داشت. حتی شلیک‌های تکی نیز کافی است. این ممکن است شبیه پیروزی برای ایران به نظر نرسد، اما فرصت اعلام پیروزی را از اسرائیل و آمریکا خواهد گرفت.

اما حتی اگر ایران شلیک موشک به کشورهای منطقه را متوقف کند، آیا می‌توان مطمئن بود که پس از دو کارزار هوایی ویرانگر، متحدان دیگر توان انجام چنین کاری را نخواهد داشت؟

دیوید گندلمان تردیدی ندارد که دقیقا چنین اتفاقی خواهد افتاد.

او گفت: «تا زمانی که این رژیم وجود داشته باشد، هر چیزی را که نابود شده بازسازی خواهد کرد، حتی اگر مجبور باشد از صفر شروع کند. بنابراین حتی اکنون نیز تا زمانی که این رژیم وجود دارد، برنامه موشکی، برنامه هسته‌ای و غیره را بازسازی خواهد کرد. زیرا یک رژیم بر اساس اصول سیاسی، ایدئولوژیک و اصول دیگر تعریف می‌شود. این اصول تغییر نکرده‌اند. بنابراین آنچه را که تاکنون انجام می‌داد، ادامه خواهد داد.»