डॉ. तात्याराव लहाने : आईच्या किडनीमुळे जीवदान, मोतीबिंदू शस्त्रक्रियांचा विक्रम ते शस्त्रक्रिया चोरल्याचे आरोप

'माझा आणि जे जे चा संबंध संपला, आता माघारी फिरणार नाही' असं म्हणत डॉ. तात्याराव लहानेंनी आपण राजीनाम्यावर ठाम असल्याचं सांगितलं. मोतीबिंदूसंदर्भातील आपल्या कामामुळे महाराष्ट्रात सर्वदूर पोहोचलेले डॉ. तात्याराव लहाने हे मुंबईतील जे. जे. रुग्णालयाचे नेत्रविशारद.

त्यांच्या भोवती गेल्या काही दिवसांपासून सुरू झालेल्या वादानं सर्वांचेच लक्ष वेधून घेतले.

नेत्र विभागात उल्लेखनीय कामगिरी करत, तसंच मोतीबिंदू शस्त्रक्रियांचे अनेक विक्रम आपल्या नावावर करत सगळ्यांच्या परिचयाचे झालेले डॉ. तात्याराव लहाने हे सध्या वादाच्या भोवऱ्यात सापडले आहेत.

डॉ. तात्याराव लहानेंशी संबंधित वाद सुरू झाला, तो जे. जे. रुग्णालयातील निवासी डॉक्टरांनी केलेल्या आरोप आणि तक्रारींपासून.

मुंबईस्थित जे. जे. रुग्णालय हे महाराष्ट्रातील नामांकित सरकारी रुग्णालय आहे. राज्यभरातून रुग्ण इथे उपचारासाठी येतात. गेल्या काही दिवसांपासून नेत्रविकार विभागात काम करणाऱ्या 28 निवासी डाॅक्टरांनी डाॅ. तात्याराव लहाने यांच्यासह इतर वरिष्ठ डाॅक्टरांविरोधात तक्रारी केल्या.

"नेत्रविकार विभागात डॉक्टर, प्राध्यापक, विभाग प्रमुख हे विद्यार्थ्यांना त्रास देत असून त्यामुळे शैक्षणिक नुकसान होत आहे, विद्यार्थ्यांची होणारी पिळवणूक थांबवावी," अशी मागणी करत निवासी डॉक्टरांनी 'काम बंद' आंदोलन सुरु केलं.

या आंदोलनाचा रोख प्रामुख्यानं डॉ. तात्याराव लहाने यांच्यावरच होता. तात्याराव लहानेंनी राजीनामा दिला आहे. मात्र अजूनही हा वाद अजून थांबलेला नाही.

या लेखातून आपण डॉ. तात्याराव लहानेंच्या प्रवासाचा आढावा घेणार आहोत. तत्पूर्वी, डॉ. लहानेंच्या ज्या वादामुळे ते पुन्हा चर्चेत आलेत, त्या वादावर एक नजर टाकू.

नेमकं वाद काय आहे?

मुंबईतील नामांकित सर जे जे सरकारी रुग्णालयातील प्रसिद्ध नेत्ररोगतज्ज्ञ पद्मश्री डाॅ. तात्याराव लहाने यांच्यासह विविध पदांवर काम करणाऱ्या 9 वरिष्ठ डाॅक्टरांनी तडकाफडकी राजीनामे दिले आणि राज्यभरात एकच खळबळ उडाली. तर दुसऱ्या बाजूला राजीनामे दिलेल्या या वरिष्ठ डाॅक्टरांवर आरोप करत नेत्ररोग विभागात काम करणाऱ्या निवासी डाॅक्टरांनी बेमुदत संप पुकारला.

मार्डच्या 28 निवासी डाॅक्टरांनी डाॅ. तात्याराव लहाने आणि डाॅ. रागिणी पारेख यांच्यावर गंभीर आरोप करत वैद्यकीय शिक्षण मंत्री गिरीश महाजन यांच्याकडे तक्रार केली होती.

या प्रकरणात डॉ. तात्याराव लहाने यांचा राजीनामा सरकारनं मंजूर केला आहे, तसंच डॉ. रागिणी पारेख यांची स्वेच्छानिवृत्तीही मंजूर केलीय.

मात्र, हा वाद कशावरून झाला, ते पाहू. यात दोन्ही बाजू जाणून घेऊ.

निवासी डॉक्टरांचे आरोप काय?

जे. जे. रुग्णालयातील निवासी डाॅक्टरांनी आपल्या पत्रकार परिषदेत डाॅ. तात्याराव लहाने आणि डाॅ. रागिणी पारेख यांच्यावर गंभीर आरोप केले होते.

निवासी डाॅक्टरांच्या म्हणण्यानुसार, "डॉ. लहाने हुकुमशाहीप्रमाणे त्यांचा विभाग चालवतात. तिथे कोणत्याही गाईडलाईन्सचे पालन केले जात नाही. युनीट सिस्टम नाही. बोलताना आमच्याशी, महिला डाॅक्टरांशी आरोपी असल्याप्रमाणे भाषा वापरली जाते. पुरुष आणि महिला डाॅक्टरांनी अपमानास्पद वागणूक दिली जाते. शिवराळ भाषेत त्यांच्याशी बोललं जातं."

तसंच, "डाॅ. लहाने निवृत्त असूनही जे .जे .मध्ये येऊन ते शस्त्रक्रिया करतात. तसंच त्यांचा मुलगाही ज्यांना रुग्णालयात कोणतीही पोस्ट नाही ते सुद्धा शस्त्रक्रिया करतात. डाॅ. लहाने यांना पद्मश्री मिळाला, त्यांच्या नावाने गिनीज वर्ल्ड रेकाॅर्ड जातोय. पण अशी रेकाॅर्ड सिस्टम सुरू केली तर देशासाठी धोका आहे. मग प्रत्येक विभाग प्रमुख रेकाॅर्डचाच विचार करेल," असाही आरोप निवासी डॉक्टरांनी केला.

डॉ. तात्याराव लहाने आणि त्यांच्या गटाची बाजू काय?

डॉ. तात्याराव लहाने यांनी मुंबईत पत्रकार परिषद घेऊन स्वत:ची बाजू मांडली.

डॉ. लहाने म्हणाले की, "आजही रुग्णालय प्रशासनाने आमची बाजू ऐकून घेतलेली नाही. रुग्ण तपासणे आणि त्यांची हिस्ट्री लिहिणं निवासी डॉक्टरांना कारकुनी काम वाटतं. एका वर्षापूर्वी रुजू झालेल्या निवासी डॉक्टरांना काही शस्त्रक्रिया करायला देतो."

"31 तारखेला राजीनामे दिलेले आहेत. तरीही अधिष्ठाता म्हणतात, राजीनामा मिळालेला नाही. त्याची प्रक्रिया आम्ही पूर्ण केलेली आहे," असं डॉ. लहाने म्हणाले.

डॉ. लहाने म्हणतात की, "आमच्यावर शस्त्रक्रिया चोरल्याचा आरोप झाला. हे ऐकून मी उद्विग्न झालो. आम्ही 30 पिढ्या घडवल्या."

आमचा एकेरी उल्लेख करतात, असं म्हणत डॉ. लहाने पुढे सांगतात की, "इथे बसलेले सर्व डॉक्टर प्रत्येकी एका पीजी विद्यार्थ्याला गाईड करतात. तरीही आरोप केला जातो. हे दु:खद आणि क्लेषदायक आहे. गरीब रुग्ण शस्त्रक्रिया करण्यासाठी आमच्याकडे येतात. आम्ही गेल्या 36 वर्षांपासून त्यांना दृष्टी देत आहोत. आमच्यासमोर त्यांची दृष्टी जाण्यापेक्षा आम्ही राजीनामा दिला. आम्ही कोणाच्याही शस्त्रक्रिया चोरलेल्या नाही. जेजे रुग्णालयात आम्हाला परत जायचं नाही."

"मी 67 वर्षांचा आहे. मी काही नंबर्ससाठी हे करत नाही. सेवा म्हणून करत आहोत. विद्यार्थ्यांना आम्ही माफ केलं. त्यांना आमची गरज असेल तर आम्ही त्याना शिकवू. त्यांच्यावर कारवाईची मागणी नाही. आम्हाला कार्यमुक्त करावं," असंही डॉ. लहाने म्हणाले होते.

दरम्यान, डॉ. तात्याराव लहाने यांचा राजीनामा मंजूर करण्यात आलाय, डॉ. रागिनी पारेख यांची स्वेच्छाानिवृत्तीही मंजूर करण्यात आली. त्यानंतर मार्डच्या डॉक्टरांनीही संप मागे घेतला आहे. यासंदर्भातील सविस्तर वृत्त तुम्ही इथे वाचू शकता.

हुकुमशाहीचा आरोप होणारे आणि जे. जे. रुग्णालयातील निवासी डॉक्टरांच्या आरोपांच्या निशाण्यावर असलेले तात्याराव लहाने नेमके आहेत तरी कोण? डॉ. तात्याराव लहाने यांच्या प्रवासावर एक नजर टाकूया.

डॉ. तात्याराव पुंडलिकराव लहाने. मुंबईतल्या जे. जे. रुग्णालयाचे माजी अधिष्ठाता.

डॉ. तात्याराव लहाने हे एक लाखांहून जास्त नेत्रशस्त्रक्रिया केल्याचा जागतिक विक्रम नोंदवणारे आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे नेत्रशल्यविशारद म्हणून अनेकांना परिचित आहेत.

ते मूळचे लातूर जिल्ह्यातील मकेगाव इथले. हेच त्यांचं जन्मगाव.

एबीपी माझा वृत्तवाहिनीने घेतलेल्या मुलाखतीत डॉ. तात्याराव लहाने सांगतात, "घरी प्रचंड गरिबी होती. नऊ जणांचं कुटुंब शेतीवर अवलंबून होतं, सगळे जण शेतीतच खपायचे. 1957 साली गावात एक खासगी शाळा निघाली तेव्हा मी सात-आठ वर्षांचा असेन. शाळा सुरू करायला वीस-तीस मुलं हजेरीपटावर असणं आवश्यक असतं, म्हणून माझी रवानगी शाळेत झाली. जन्मतारीख माहीत नव्हती म्हणून मास्तरांनीच 24 जून अशी नोंद केली."

शाळेत नाव घातलं तरी शेतीची, घरची कामं होतीच. त्यामुळे तात्याराव वेळ मिळेल तेव्हा शाळेत जात. एरवी पूर्णवेळ गुरं राखणं, शेतात काम करणं किंवा पाझर तलाव खणणं ही कामं. मात्र शाळा अनियमित असूनसुद्धा तात्याराव चौथीच्या बोर्डाच्या परीक्षेत तालुक्यातून पहिले आले.

पुढे मॅट्रिकच्या परीक्षेत तात्याराव बोर्डात आले आणि त्यांनी सायन्सला प्रवेश घेतला. अशाप्रकारे त्यांनी वैद्यकीय क्षेत्रात प्रवेश केला..

तात्याराव मुलाखतीत पुढे सांगतात, "आमच्या विज्ञान महाविद्यालयात वीस मुलांची एक वेगळी बॅच असायची. मेडिकलला जाण्यासाठी या मुलांकडून विशेष तयारी करून घ्यायचे. मला या बॅच मध्ये जायचं होतं कारण या मुलांना होस्टेल, जेवण, पुस्तकं, गणवेश सगळं फुकट असायचं. फक्त कॉलेजची फी तेवढी भरायची. माझ्याकडे पैसे नसल्यानं या तुकडीत जाता आलं तर काळजी मिटेल, असं वाटत होतं. मला मार्क चांगले होते, मी बोर्डात आलो होतो. त्यामुळे माझी निवड होईलच, याची मला खात्री होती."

"पहिल्याच दिवशी या तुकडीसाठी निवडचाचणी होती. मला एका शिक्षकांनी एक इंग्रजी परिच्छेद वाचायला दिला. मी वाचायला सुरुवात केली. दुसर्‍या की तिसर्‍या ओळीतच stomach असा शब्द आला. आता आमच्या शाळेचे गुरुजी या शब्दाचा उच्चार स्टमच असा करायचे. मीसुद्धा तसाच उच्चार केला. त्याबरोबर ते कॉलेजातले शिक्षक भडकले. हा मुलगा गावरान आहे. कसा मेरिटला आला कोण जाणे, असं म्हणून मला हाकलून दिलं."

कॉलेजला असताना एका शिक्षकांनी तात्यारावांना 'कमवा आणि शिका' योजनेची माहिती दिली. कॉलेजातल्या बागेतल्या शंभर झाडांना रोज पाणी घालायचं काम होतं. प्रत्येक झाडाला एक घागर पाणी घालायचं. विहीर अर्धा किलोमीटर लांब. या कामाचे महिन्याला तीन रुपये मिळत.

या मुलाखतीत तात्याराव सांगतात, "याच दरम्यान मेडिकलची प्रवेश परीक्षा झाली होती. आता प्रवेश मिळतो की नाही, याची फार मोठी चिंता होती. मी ज्यांच्या खोलीत भाड्यानं राहायचो त्यांची मुलगी लग्नाची होती. मी तुमच्या मुलीशी लग्न करतो, माझं पुढचं शिक्षण तुम्ही करा असं त्यांना म्हटलं. त्यांनीही लगेच होकार दिला. पण घरची परिस्थिती बघून त्यांनी मुलगी काही दिलीच नाही."

मेडिकलच्या परीक्षेत तात्याराव मराठवाड्यातून दहावे आले होते.

मेडिकलला प्रवेश मिळाला. शेत गहाण टाकून हजार रुपये मिळाले. त्यातले सातशे रुपये फी म्हणून भरले. आणि मेडिकलचं शिक्षण पूर्ण केलं.

आमदारांच्या घरचं स्थळ...

कॉलेजच्या शेवटच्या वर्षाला असताना तात्यारावांचं लग्न बीडचे आमदार असलेल्या रघुनाथराव मुंडे यांच्या मुलीशी ठरलं.

खरं म्हणजे आपल्यासारख्या हाती काहीही नसलेल्या मुलाशी रघुनाथराव आपल्या मुलीचं लग्न का लावून देत आहेत, हा प्रश्न तात्यारावांना पडला होता. पण रघुनाथरावांना तात्यारावांच्या जिद्दीबद्दल, हुशारीबद्दल खात्री होती. लग्न झालं, आणि तात्यारावांनी पदव्युत्तर शिक्षणासाठी नेत्रशल्यचिकित्सा हा विषय निवडला.

आमदार रघुनाथराव मुंडे हे तेव्हाचं बडं प्रस्थ. बीड मधील रेणापूर मतदारसंघातून 1972 ते 1980 असे दोन टर्म ते विधानसभेचे आमदार होते.

डॉ. लहाने सांगतात, "मला पदव्युत्तर शिक्षणासाठी बालचिकित्सक हा विषय हवा होता. पण त्या वर्षी या विषयासाठी विद्यावेतन मिळणार नव्हतं पण मला पैशाची निकड होती. नाइलाजास्तव मग मी नेत्रशल्यचिकित्सा या विषयाकडे वळलो."

डॉ. लहाने त्यांच्या एका फेसबुक पोस्टमध्ये आपल्या पत्नीविषयी लिहितात की, "17 मे रोजी माझी पत्नी सौ. सुलोचना हिचा वाढदिवस. तिचं लहानपण श्रीमंतीत गेलं. कारण ती आमदार रघुनाथराव मुंडे यांची एकुलती एक मुलगी. पण माझ्या घरी आल्यानंतर तिने सर्व कामे केली. माझ्या बहीण भावांना घरी ठेवून त्यांचं शिक्षण केलं. बहीणीची, भावाची व पुतण्यांची लग्नं अपार मेहनत व हसतमुखाने पार पाडली. लहाने कुटुंबावर स्वत:च्या कामाचा व प्रेमाचा ठसा ऊमटविला."

किडनीचा आजार आणि नवा जन्म

1 जुलै 2021 रोजी 36 वर्षाच्या प्रदीर्घ शासकीय सेवेनंतर डॉ. तात्याराव लहाने यांनी सेवानिवृत्ती घेतली होती. आपल्या 36 वर्षांच्या सेवेत त्यांनी एकुण 1 लाख 62 हजार डोळ्यांच्या शस्त्रक्रिया केल्या. 2008 मध्ये त्यांना 'पद्मश्री' पुरस्काराने गौरविण्यात आलं.

आपल्या सेवानिवृत्तीची माहिती देताना त्यांनी एक पत्र लिहिलं होतं. यात त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातील अनेक महत्त्वाच्या घटनांचा उल्लेख केला होता.

ते पत्रात लिहितात, '17 मे 1985 रोजी मी अधिव्याखाता म्हणून अंबाजोगाई बीड येथे सेवेत रूजू झालो होतो. अंबाजोगाई येथे असतानाच अंधत्व नियंत्रण कार्यक्रमाअंतर्गत मी नेत्रशिबिरांना सुरुवात केली होती. बीड जिल्ह्यातील सर्व ग्रामीण भागांत जाऊन अंधत्व आलेल्यांना दृष्टी देण्याचे काम आठ वर्ष केलं."

"त्यानंतर धुळे येथील नवीनच स्थापित झालेल्या शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयात ऑक्टोबर 1993 ते जुलै 1994 असे नऊ महिने काम केले. तेथेही आदिवासी व दुर्गम भागांत जाऊन नेत्रशस्त्रक्रिया केल्या. पण किडनीचा आजार बळावल्याने मी मुंबई येथे सर जेजे रुग्णालयात जुलै 1994 ला रूजू झालो."

"दर गुरूवारी माझे डायलिसीस सुरू झाले. मी येथे आल्यानंतर नवनवीन तंत्रज्ञान शिकून घेण्यास सुरुवात केली. पुढे माझा किडनीचा आजार बळावला. किडनी बदलावी लागणार होती. माझी आई (माय) अंजनाबाईने स्वत:ची किडनी देऊन फेब्रुवारी 1995 ला मला दुसरा जन्म दिला. मायीच्या या दातृत्वाने प्रेरीत होऊन मी सामाजासाठी काम करण्याचा निर्णय घेतला."

जे. जे. रुग्णालयात अधिष्ठाता म्हणून काम करत असताना नेत्रशल्यचिकित्साविभाग एक मॉडेल म्हणून विकसित केल्याचा दावा डॉ. लहाने करतात.

मात्र, आता याच रुग्णालयातील 28 निवासी डाॅक्टरांनी डाॅ. तात्याराव लहाने आणि डाॅ. रागिणी पारेख यांच्यावर गंभीर आरोप केल्यानंतर त्यांना राजीनामा देत बाहेर पडावं लागलं आहे.

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि Twitter वर नक्की फॉलो करा.बीबीसी न्यूज मराठीच्या सगळ्या बातम्या तुम्ही Jio TV app वर पाहू शकता.'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, JioSaavn आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)