"Чынжыры үзүлбөс зомбулук, согуш". Женева конвенциялары курмандыктарды коргодубу?

Ольга Просвирова, Би-Би-Си

Кимдир бирөө Женева конвенцияларын бузуп жатат дегенди дээрлик күн сайын угуп жатабыз. Бирок бул мыйзам бузуулар үчүн кимдир-бирөө жоопко тартылганын такыр уккан жокпуз: эч кандай соттук териштирүүлөр, камакка алуулар жок - жөн гана тынчсызданууларды билдирүү.

Демек, Женева конвенциялары азыр эч кандай кесепеттерсиз бузулуп жатат. Мамлекеттер өздөрүнө кесепети жок ооруканаларды бомбалап, карапайым адамдарды өлтүрүп, зордуктап, тоноп, кыйноого алып, туткундарды өлтүрүшүүдө. Бул конвенциялар иштебей жаткан соң кайра карап чыгуунун убакыт сааты келген жокпу?

“Адилеттүү" согуштан кутулгус согушка чейин

2015-жылы канадалык дарыгер Джоан Лю "Чек арасыз дарыгерлер" уюмунун президенти катары Ооганстандын Кундуз шаарында "Талибан" согушкерлери тарабынан туткунга алынган кесиптештерин: "оорукана шаардагы эң коопсуз жер, ал конвенциялар менен корголот жана америкалыктар, афгандыктар дагы анын жайгашкан жерин билишет, демек алар атпайт", - деп тынчтандырган.

АКШ оорукананы бомбалап - снаряддар оорукананын операциялык жана трампункт жайгашкан бөлүгүнө тийди. Ондогон адамдар каза болду. Ошол кездеги президент Барак Обама Люден кечирим сураган жана АКШ күчтөрүнүн командачысы аба соккусун жаңылыштык деп атаган.

“Чек арасыз дарыгерлер” аба соккусун согуш кылмышы деп атап, көз карандысыз иликтөөнү талап кылышты. Америка Кошмо Штаттары иликтөө жүргүзүп, 16 аскер кызматкерин дисциплинардык жазага тартты, ошондой эле каза болгондордун жана жабыркагандардын жакындарына компенсация төлөп берди. Эч ким кылмыш жазасына тартылган эмес.

Кундуздагы окуя жалгыз эмес болчу. Ал эми Ооганстандагы согуш эл аралык келишимдердин жана жарандарды коргогон конвенциялардын натыйжалуулугу тууралуу суроолорду жараткан уникалдуу жаңжал эмес.

Көйгөй эл аралык гуманитардык укуктун өнүгүү тарыхында да жатат. Биринчиден, заманбап эрежелердин негизин империялар жана колониализм мезгилиндеги европалык (батыш) мамлекеттер түзгөн. Ошол убакта келишим түзгөн тараптар планетанын жана анын ресурстарынын көпчүлүк бөлүгүн көзөмөлдөп турган. Экинчиден, алар согушту мамлекеттер гана жүргүзөт деп ойлошкон. Үчүнчүдөн, эксперттер жана тарыхчылар эч кандай негизсиз келишимдердин түпкү максаты согуштун тарыхый салттарына ылайыкташтырылып, согушуп жаткан аскерлерди коргоо болгон деп эсептешет.

Адамзат Аристотелдин убагында эле аскердик иш-аракеттердин негиздүүлүгү темасында ойлоно баштаган. Убакыттын өтүшү менен мындай талкуулар bellum justum доктринасына - адилеттүү согушка айланган. Анын жактоочулары “адилеттүүлүк" жөнүндө айтканда, алар курал колдонуунун моралдык негиздүүлүгүн жана актоону билдирген. Ал эми бул, негизинен, согуш коргоо жана коргонуу куралы болгон учурда мүмкүн болгон.

Бара-бара бул доктрина өзүнүн популярдуулугун жогото баштады – саясатчылар согушту актоо жөнүндө эмес, жалпысынан мамлекеттердин согуш жүргүзүү укугу жөнүндө айта башташты. Согуштук аракеттер мамлекеттик саясаттын куралы катары карала баштады.

Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин, Улуттар Лигасынын учурунда, эксперттер бүгүнкү күнгө чейин колдонгон эки негизги түшүнүк аныкталган.

Jus ad bellum — согушту баштоо "укугу" ал күч колдонуунун мыйзамдуулугун аныктайт.

Jus in bello - бул согуш жүргүзүүдөгү "укук", ошол эле аралык гуманитардык укук, ал аскердик күч колдонуу канчалык негиздүү болгонуна карабастан, куралдуу кагылышуулардын кесепеттерине гана таасирин тийгизет.

Jus ad bellum (согуштун башталышы) деген негизги эреже БУУнун Уставынын 2-беренесинде жазылган: "Бириккен Улуттар Уюмунун бардык мүчөлөрү өздөрүнүн эл аралык мамилелеринде кандайдыр бир мамлекеттин саясий көз карандысыздыгы же Бириккен Улуттар Уюмунун максаттарына туура келбеген башка жол менен аймактык бүтүндүккө же күч колдонуу коркунучунан же күч колдонуудан карманышат". Ошол эле документте бул куралдуу кол салуу болгон учурда өзүн-өзү коргоо укугуна тиешелүү эместиги такталган.

Эл аралык гуманитардык укуктун маңызы - jus in bello - ар дайым мындай болгон: гумандуулуктан улам согуштардын кесепеттери чектелиши керек.

Согуштун үрп-адаттары жана принциптери

Бул максатка жетүү үчүн аракет кылган белгилүү бир принциптер жана үрп-адаттар байыркы доорлордо болгон - акыры, адамдар тарых бою миңдеген согуштарды башташкан. Бирок согуштун ыкмаларын жана каражаттарын жөнгө салуу аракеттери кандайдыр бир деңгээлде заманбап спорттогу допингге каршы күрөштү элестетет.

Адамдар ок дарыны (порох) ойлоп табышты – эми алар бычак менен эмес, ок атуучу курал менен күрөшүп жатышат. Ал эми бир аздан кийин - автоматтык. Андан кийин химиялык, ядролук жана биологиялык куралдар пайда болду. Ал эми бул кылымда согуштар учкучсуз учактардын жана так тийүүчү куралдардын жардамы менен жүргүзүлүүдө.

Бирок жыл сайын жаңыланып турган тыюу салынган дарылардын тизмесинен айырмаланып, эл аралык гуманитардык укукту түзгөн келишимдер жана конвенцияларда бул көп кездеше бербейт.

Мындан тышкары, бири-бирине ишенбөөчүлүк менен мамиле кылган жана көбүнчө ачык кастык менен мамиле кылган жана көп учурда экинчи тараптын жок болушун каалаган тараптардын ортосунда макулдашууга жетишүү керек.

Заманбап эл аралык гуманитардык укук бир нече жылдын ичинде үч маанилүү документ пайда болгон XIX кылымда пайда болгон.

Биринчиси, 1863-жылдагы Либер кодекси, жарандык согушта согушуп жаткан америкалык куралдуу күчтөр үчүн колдонмолордун тизмеси. Негизинен кодекс туткундарга болгон мамилеге тиешелүү болгон: ал кыйноодон коргоо, татыктуу камакта кармоо, медициналык жардам көрсөтүү, адилет соттук териштирүү укугун жана андан кем эмес маанилүүсү согуш туткундарын алмаштыруу мүмкүнчүлүгүн караган.

Бир жылдан кийин, 1864-жылы, Европада биринчи Женева конвенциясы кабыл алынган, анда жарадар болгон жоокерлерди жана дарыгерлерди дарылоону жөнгө салган, ошондой эле ооруканалардын жана таңуу станцияларынын нейтралдуу статусу аныкталган.

1868-жылы куралдын айрым түрлөрүн колдонууну жөнгө салган биринчи эл аралык келишим болгон Петербург декларациясы кабыл алынган. Анан бутага тийгенде жарылган октор жөнүндө сөз болгон: мындай октордун сыныктары жана жарылуу учурунда бөлүнүп чыккан газдар аскерлерге өлүм эле эмес, азаптуу жана коркунучтуу өлүмгө алып келген.

Санкт-Петербург декларациясына бардык ири колониялык державалар кол коюшкан. Документ биринчи жолу эл аралык коомчулукка суроо койду: гуманитардык себептерден улам натыйжалуулугуна эч ким шектенбеген жана согуш талаасында олуттуу артыкчылык берген куралдан баш тартуунун кереги барбы?

Акыр-аягы, дүйнөлүк лидерлердин ойлору - жүрүп жаткан согуштар менен бирге - жер согуштарынын мыйзамдары жана үрп-адаттары боюнча Гаага конвенциясынын пайда болушуна алып келди. Анда биринчи жолу согушкандар (комбатант) менен согушпагандардын ортосундагы айырмачылыктарды сүрөттөп, ошол эле учурда калктын партизандык согушка болгон укугун жазылган.

Согуштун эрежелерин жана мыйзамдарын түзүүдө мамлекеттер башка мамлекеттердин армияларына каршы согушуп жаткан расмий армияларды гана эске алышкан. Ошондуктан, согуш мыйзамдары мамлекеттер аралык чыр-чатактар учурунда гана колдонулуучу нормалар катары түзүлгөн.

Өзүнчө өлкөдө болгон ар кандай чыр-чатактар — баш аламандык же революция — мамлекеттин ички иши болгон жана эч кандай келишимдер колдонулбаган ички мыйзамдар менен жөнгө салынган.

Ошондон бери Гаагадагы эки конференциянын жүрүшүндө кабыл алынган бардык документтер бир нече жолу бузулган. 1915-жылга пландаштырылган үчүнчү конференция Биринчи дүйнөлүк согушка байланыштуу болгон эмес. Ошол эле жылы, немис аскерлери согушта хлор колдоно башташты - химиялык куралды колдонуу жаңы болгондуктан эч кандай жол менен жөнгө салынган эмес. Биринчи дүйнөлүк согушта андан 100 миңден ашуун адам курман болгон.

Гумандуулук жөнүндө кеп да жок...

2020-жылы Кембридж университетинен Эяль Бенвенисти жана Тель-Авив университетинен Дорин Люстинг согуш мыйзамдарынын жана үрп-адаттарынын алгачкы долбоорлору кандай шарттарда түзүлгөнүн түшүнүүгө аракет кылган изилдөөсүн жарыялашты.

Алар 1874-жылы Россиянын демилгеси боюнча чакырылган Брюссель конференциясын талдоого алышкан. Ал жыйынтыксыз аяктады, бирок, изилдөөчүлөрдүн айтымында, бул ошол мезгилдин мүнөздүү окуясы болгон жана анын документтерине кийинчерээк башка саммиттерде кайра-кайра кайрылышкан.

Бенвенисти менен Люстинг, чындыгында, гумандуулук принциптери жөнүндө айтканда, өлкөлөр адамга болгон сүйүүнүн жетегинде болгон эмес деп ырасташат. Европа өлкөлөрүнүн негизги максаты карапайым калкты коргоо эмес, тескерисинче, калктын курал алууга даяр болгон бөлүгүнөн аскерлерди коргоо болгон, деп эсептешет авторлор.

“Албетте, жарандарды коргоого кызыкдар болгондор болду. Мисалы, Кызыл Крест жана жарандык коом. Бирок алардын чечим кабыл алуу мүмкүнчүлүгү болгон эмес”, - дейт профессор Бенвенисти.

"Эл аралык гуманитардык укук мамлекеттер тарабынан түзүлгөн. Ал эми мамлекеттер ар дайым аскердик зарылчылыкты эске алып келишкен. Армияны коргоо башкы милдет болчу, - деп түшүндүрөт эл аралык укук боюнча эксперт жана Копенгаген университетинин Даниянын Эл аралык соттор боюнча улуттук изилдөө борборунун кызматкери Глеб Богуш - Алгачкы этапта гуманитардык ойлор биринчи кезекте жарадарлардын жана оорулуулардын категорияларына, андан кийин гана согуш туткундарына тиешелүү болгон."

"Бирок XIX кылымда согуш башкача болгон, - деп улантат Богуш. Жөнөкөй калк салгылашууларга азыраак катышкан – ал белгилүү бир деңгээлде карапайым калктан обочолонгон негизинен армиялардын ортосунда болгон".

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийинки дүйнө

XX кылымдын биринчи жарымында, Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин, өлкөлөр болгон келишимдерди реалдуулукка ылайыкташтырууга аракет кылышкан. 1940-жылы Швейцарияда конференция өтүшү керек болчу, анда алар конвенциялардын долбоорлорун сунуштамакчы болушкан. Бирок Экинчи дүйнөлүк согуштун айынан бул ишке ашкан жок.

Бул согуштун үрөй учурган окуялары көптөгөн өлкөлөр үчүн согуш аракеттеринин узактыгы үчүн эл аралык стандарттарды белгилөө үчүн күчтүү стимул болуп калды.

Фашисттик Германияны жеңгенден кийин биполярдуу дүйнөнүн орногонуна карабастан, мамлекеттер толук жана так эрежелерди түзүүгө аракет кылышкан. Кээде Женева конвенциясы жекелик түрдө айтылат, анткени согуштан кийинки 1949-жылы өлкөлөр XIX кылымдагы эки Женева конвенциясын актуалдаштырууга жана бириктирүүгө аракет кылышкан жана ошол эле учурда жаңы - көбүрөөк ылайыктуу - келишимдерге кол коюшкан.

Ошонтип төмөнкүдөй Женева конвенциялары пайда болгон:

Негизи заманбап система пайда болду. Ал эми азыр Женева конвенциялары эл аралык гуманитардык укуктун негизи болуп саналат.

Женева конвенциялары 1950-жылы күчүнө кирген — ар бир он жыл сайын, аларды ратификациялаган мамлекеттердин саны көбөйдү. Учурда 194 өлкө бул документтерге кол койгон.

Ырасында, ар кандай мамлекеттер көп учурда ар кандай шарттарга макул болушкан: кээ бирлери бардык конвенцияларды толугу менен ратификациялашса, башкалары - жарым-жартылай же эскертүүлөр менен. Натыйжада, эгер ар кандай конвенциялар жана шарттар өзүнчө түстө көрсөтүлгөн дүйнөлүк картага карасак, анда, дүйнө ала-була жамаачы көрпө сыяктуу көрүнөт.

Куралдуу күчтөргө карата колдонулуучу согуштун эрежелери жана үрп-адаттары Гаагада жана башка келишимдерде да баяндалган (мисалы, тыюу салынган жана уруксат берилген куралдардын түрлөрүн аныктоо). Мисалы, Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда шаарларды массалык түрдө бомбалоо, эмнени аскерий бута деп эсептөөгө болот деген суроону жаратты. 1969-жылы аскердик жана аскердик эмес объектилердин ортосундагы айырмачылык каралган резолюция кабыл алынды.

Аскердик объект эмне экендигин аныктоону башка бирөө эмес Батыш Германиянын укук профессору, нацисттик партиянын мурдагы мүчөсү жана Вермахттын командири Фридрих фон дер Хайдте сунуштаганын Кембридж университетинин профессору Бенвенисти аныктаган.

Хайдтенин оюнда — ал бул женунде кийинчерээк интервьюсунда айткан — нацисттик жардыруулардын сүрөттөрү эмес, СССР тарабынан дүйнөгө коркунуч туудурган ой жана, таң калыштуусу, 1968-жылдын май айында солчул радикал студенттердин массалык нааразылык акциялары болгон.

"Бул жөнүндө эч ким билбейт, анткени Хайдте ойлоп тапкан аныктаманы кийин чындап эле карапайым калкты коргоону ойлогон Кызыл Крест колдонгон", - деп түшүндүрөт Бенвенисти.

Чыр-чатактар кантип өзгөрдү

Конвенциялардын жана эрежелердин пайдубалы түптөлгөн XIX кылымга салыштырмалуу, Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин чыр-чатактар өзгөрдү. Согушуу азайган жок, бирок ошол эле учурда, мисалы, расмий түрдө согуш жарыялоо жок болуп бара жаткан көрүнүшкө айланды. Ал эми ири конфликттердин көбү эл аралык эмес болуп чыкты.

Эл аралык чыр-чатактар да өзгөрдү. Маселен, көп учурда душман-мамлекет жоголду. Акыркы жыйырма жыл ичиндеги эң кандуу согуштардын бирин мамлекеттер “террордук уюмдарга” каршы жүргүзүштү. ИЛИМ*(ИГИЛ) өзүн мамлекет деп атай алган, бирок эл аралык укуктун көз карашы боюнча андай эмес, ошого жараша конвенциялар ылайыктуу эмес болуп чыкты.

11-сентябрдагы чабуулдардан кийин жарыяланган “Террор менен согуш» 20 жылга созулуп, жүз миңдеген адамдардын өмүрүн алды. Бирок, юридикалык мааниде бул глобалдык конфликт болгон эмес, ал эми “согуш” деген сөздүн өзү саясий метафора катары колдонулган (“жакырчылыкка каршы согуш” же эпидемия сыяктуу).

Дал ушул согуштун фонунда суроолор улам-улам көп пайда боло баштады: Женева конвенциялары азыркы реалдуулуктарга чындап эле колдонулабы? Ал эми армияларга кандайдыр бир конвенцияда жазылгандарга такыр маани бербестен өздөрүн “Ислам мамлекети” деп атап алган экстремисттик топ же “Аль-Каида” сыяктуу террорчулар каршы турса, алар эмне кылуу керек?

Жаңы глобалдык конфликт конвенцияларды өзгөртүүгө мүмкүнчүлүк берет деген теоретиктердин энтузиазмы ишке ашкан жок. "Терроризмге каршы согуш" узак, ассиметриялуу жана өтө саясатташкан. Андан тышкары, убакыттын өтүшү менен ал “цивилизациялык” айырмачылыктарды, Батыш менен Чыгыштын ортосундагы ажырымды жана контрасттын күчөшү менен эбегейсиз материалдык теңсиздикти баса белгиледи.

"Террорчулар менен сүйлөшүүлөрдүн мүмкүн эместиги" жөнүндө дагы бир жолу баса белгиледи, негизинен, сүйлөшө турган эч ким жок. Өзү үчүн эрежелерди түзсө болот, бирок бул эл аралык конвенцияларды реформалоого жардам бербейт.

Мындан тышкары, эл аралык укукта “терроризм” түшүнүгүнүн жалпы кабыл алынган аныктамасы жок.

“Терроризмдин айрым көрүнүштөрүнө каршы күрөшүүдө мамлекеттер ортосундагы кызматташтыкты жөнгө салган конвенциялар бар. Уюмдарды санкцияларга дуушар кылууга, аларды террористтик деп жарыялоого жана ошого жараша алардын жетекчилерине жана мүчөлөрүнө санкция салууга мүмкүндүк берген санкциялык режим бар. Бирок бул концепциянын өзүн бирдиктүү эл аралык түшүнүү калыптанган жок. Ливан трибуналы өз чечиминде аны формулировкалоого аракет кылган, бирок ал жалпы таанылган эмес. Терроризм боюнча универсалдуу конвенцияны кабыл алуу аракетинен да майнап чыккан жок. Баары туңгуюкка кептелди”, - дейт эксперт Глеб Богуш.

Глеб Богуш белгилегендей, мамлекеттер “терроризм” деген терминди көп колдонушат.

“Алар муну саясий максаттарда өздөрүнүн саясий оппоненттерин, атүгүл кылмыштуу ыкмаларды колдонгондорду каралоо үчүн колдонушат. "Террорист" деген сөз сыйкырдуу болуп калды: кимдир-бирөөнү террорист деп айтуу жетиштүү, жана ал жөн гана каалаган нерсени кыла турган объектке айланат, дейт Глеб Богуш. — “Терроризмге каршы согуш» бизди көптөгөн фундаменталдуу нормаларды унутууга алып келди. Башкача айтканда, “террорист” деген сөздүн өзү адамгерчиликтен ажыратат, шал кылып, мыйзамдын принциптерин унутууга мүмкүндүк берет. Бирок ар кандай кылмышкерди жекелештирүү менен биз өзүбүздү адамгерчиликтен ажыратабыз. Бул абдан кооптуу. Жана биз баары кайтып келерин көрүп жатабыз, зордук-зомбулуктун айлампасы чексиз”.

Маселе эрежелерде эмес

Женева университетинин укук профессору Марко Сассоли эгер талкуу 1949-жылы эмес, бүгүнкү күндөрдө болгондо, өлкөлөр Женева конвенцияларын эч качан кабыл алмак эмес деп ишенет. Ал эми документтерди модернизациялоо аракети тескери натыйжага алып келиши мүмкүн.

“Маселе, биринчиден, мамлекеттер азыр иш жүзүндө эч нерсеге макул боло алышпайт. Мүмкүн, алар эркиндиктерди басуу жана чектөө боюнча гана макулдаша алышат”, - деп тамашлайт Жарандык укук коргоо уюмдарынын эл аралык тармагынын соттук координатору Кирилл Коротеев. – “Бирок бул дайыма эле болуп келген. Ар дайым баары бардыгын бузуп келген: Орусия менен ХАМАСка гана эмес, Израилге, Америкага, Украинага айыптар коюлууда. Бул айыптоо ар дайым туура дегенди билдирбейт, бирок алар албетте болот”.

“Бул мисалдардын бардыгы – Орусиянын аракеттери, Гуантанамо түрмөсүндөгү туткундардын кармалышы, барымтага алуу – кылмыш экенин билишибиз маанилүү. Башкача айтканда, азыркы мыйзамда, бул мыйзамсыз деп ачык эле жазылган. Муну бардыгы билет: жабырлануучулар, кылмышкерлер жана байкоочулар”, - дейт “Мемориал” укук коргоо борборунун юридикалык бөлүмүнүн башчысы Наталья Секретарева.

Эрежелер кимдир бирөө бузса эле жок болуп кетпейт, дейт юрист Григорий Вайпан. Бул жагынан алганда, эл аралык гуманитардык укук улуттук мыйзамдардан көп деле айырмаланбайт.

“Мисалы, адам өлтүрүү же уурулук болуп жаткандыктан, жашоо укугу же менчик укугу маанисин жоготпойт. Ошол сыяктуу эле, кимдир бирөөнүн армиясы мектептерди же ооруканаларды бомбалагандыктан, жарандык объектилерге кол салууга тыюу салуу күчүн жоготпойт”, - деп түшүндүрөт Вайпан.

Эл аралык гуманитардык укуктун бузулушу кимдир-бирөөнүн жазаланган-жазаланбаганына карабастан, мыйзам бузуу болуп кала берет, дейт юрист. Бирок чындык мындай мыйзам бузуулар көп учурда жазасыз калат.

Женева конвенцияларынын негизги эрежелери эл аралык жана жарандык согуштарга келгенде дагы деле актуалдуу жана маанилүү, дейт Мичиган университетинин укук профессору Стивен Ратнер.

Бул согуш учурунда Украина да Женева конвенцияларын бузган деп айыпталды. БУУнун Адам укуктары боюнча миссиясы аскер кызматкерлерин сотсуз өлүм жазасына тартууга жана согуш туткундарына карата адамкерчиликсиз мамилеге Орусия эле эмес, Украина да катышы бар экенин аныктады. “Орусиянын мыйзам бузуулары коомдук маанайдын калыптанышына өбөлгө түзүшү мүмкүн: эгерде Орусия эрежелерди этибарга албаса, анда биз да албашыбыз керек. Бирок менин оюмча, Украина согушту Орусиянын деңгээлине түшпөстөн жана эрежелерди тоготпостон жүргүзө аларын көрсөткөнү абдан маанилүү”, - дейт Ратнер.

Алсыз звено

Эл аралык укуктун аткарылышы эң алсыз звено бойдон калууда.

Женева конвенцияларын бузгандыгы үчүн санкциялар теориялык жактан ага кол койгон мамлекеттердин кылмыш-укуктук системасына курулган. Башкача айтканда, мындай иштер улуттук аскердик трибуналдар же жөнөкөй кылмыш соттор тарабынан каралат деп болжолдонгон. Теориялык жактан алганда, мамлекеттер эл аралык гуманитардык укукту одоно бузган жарандарын жоопко тартууга милдеттүү.

Өлкөлөр ортосундагы талаш-тартыштарды чечүү үчүн 1946-жылы Гаагада Эл аралык сот түзүлгөн. Кагаз жүзүндө бардыгы жакшы угулат: соттун чечимдери милдеттүү жана даттанууга болбойт. Бир көйгөй - соттун мамлекеттерди бул чечимдерди аткарууга мажбурлоочу куралы жок. Украина согуш башталгандан кийинки экинчи күнү сотко кайрылып, буга туш болуп, Гаага Орусияга согуштук аракеттерди токтотууга буйрук берген. Натыйжада согуш үч жылдан бери уланып жатат.

Согуш кылмыштарын иликтеген Эл аралык кылмыш соту дагы бар, бирок ал сыртынан өкүм чыгарбайт, ошондуктан шектүүлөр Гаагадагы сот залына жеке келбейинче, алар жазадан кутула алышат.

Сот түзүлгөндөн берки мезгили ичинде 40тан ашык адам айыпталган. Бул иштердин эң белгилүүсү массалык өлтүрүүлөр үчүн айыпталып жаткан Судандын ошол кездеги президенти Омар аль-Баширге каршы козголгон иштер. Аны камакка алууга ордер он жылдан ашык убакыт мурун берилген, бирок 2020-жылы, президент кулатылгандан жана камакка алынгандан бир жылдан кийин гана Судан өкмөтү аны экстрадициялоого макул болгон. Чынында, мындай болгон эмес. Аль-Башир азыр 80 жашта.

Эл аралык сот кандайча иштей аларын адамзат мурдагы Югославия боюнча Эл аралык кылмыш трибуналынын мисалы аркылуу көрдү, ал жерде 161 айыпталуучунун арасында аскерий жана саясий лидерлер бар болчу. Эң жогорку статустуу айыпталуучу - Югославиянын мурдагы президенти Слободан Милошевич 2006-жылы Гаагадагы түрмөдө өкүмдү күтпөстөн каза болгон.

Бул эл аралык трибунал уникалдуу тарыхый учурда түзүлгөн: Кансыз согуш аяктагандан кийин жана Экинчи Дүйнөлүк Согуштан кийин Европадагы мындай ири куралдуу кагылышуулардын фонунда БУУнун Коопсуздук Кеңеши трибуналды түзүүнү бир добуштан колдогон.

Аскердик кылмыштарды жаңжалга түздөн-түз тиешеси бар өлкөлөр гана эмес, башкалар да иликтей алат. Өз мыйзамдарында универсалдуу юрисдикция принцибин тааныган ар бир мамлекет согуш кылмыштары, адамзатка каршы кылмыштар, геноцид жана терроризм үчүн кылмыш ишин козгой алат.

20дан ашык өлкө Орусиянын Украинага каршы согушу учурунда жасаган согуш кылмыштарын өз мыйзамдарына ылайык өз алдынча иликтөөдө.

Мисалы, Германия 2022-жылдын мартынан бери карапайым калкка жана жарандык инфраструктурага болгон ээн-эркин кол салууларды иликтеп жатат. Ушундай эле иликтөөлөр Испанияда, Францияда, Литвада жана жаңжалга түздөн-түз тиешеси жок башка өлкөлөрдө да жүрүп жатат.

Универсалдуу юрисдикция принцибинин алкагындагы иликтөөлөр жана сот процесстери дүйнөнүн ондогон өлкөлөрүндө жүрүп жатат жана диктатордук режимдердин кылмыштарын камтыйт. Дал ушул принцип боюнча испан соту ордер чыгарып, британ полициясы Чилинин мурдагы диктатору Аугусто Пиночетти камакка алган.

“Путинге же Нетаньяхуга келип, сөөмөйүн кезеп, эл аралык гуманитардык укукту одоно бузууну токтотууга мажбурлай турган эч кандай “эл аралык полиция” жок. Эл аралык сот эки мамлекетке – Орусияга жана Израилге – каршы убактылуу чараларды көрүүнү буйруду жана эки мамлекет тең аларга ачык көңүл бурбай жатат. БУУнун Уставына ылайык, милдеттүү чараларды көрүшү мүмкүн болгон БУУнун Коопсуздук Кеңеши эч кандай аракет кылган жок, анткени Коопсуздук кеңешинин туруктуу мүчөлөрү өздөрүнүн кызыкчылыктарына карама-каршы келген бардык чечимдерге бөгөт коюшат”, - дейт эксперт Наталья Секретарева.

Украинадагы согуш бүткүл дүйнөнү күмөн саната баштады: эл аралык укукту бузган өлкөлөр ал жерде чогулса, БУУнун Коопсуздук кеңеши кантип иштей алат? Түрк лидери Режеп Тайип Эрдоган Коопсуздук кеңешинин туруктуу беш мүчөсүнө кирбеген БУУга мүчө мамлекеттердин укуктарын кеңейтүүнү көптөн бери сунуштап келет. "Дүйнө бештен көп" дейт ал. Ал эми азыр көптөр ага кошулууда.

Бирок БУУнун Уставынын көз карашы боюнча бул реалдуу эмес жагдай: туруктуу мүчө Коопсуздук Кеңешинен чыгарылбайт, ошондуктан ал туруктуу. Теориялык жактан алганда, кайсы бир өлкөнү Бириккен Улуттар Уюмунун бүтүндөй курамынан чыгарууга болот, бирок бул Коопсуздук кеңешинин сунушу боюнча ишке ашырылат, анда дагы туруктуу мүчөлөр вето укугуна ээ. Бул айлампадан чыгуунун жолу жок экендиги кошумча түшүндүрмөсү жок эле түшүнүктүү.

Бул биздин абийирибиз

Анда иштеген механизмди түзүүгө болобу?

"Иштөө механизми биринчи кезекте мамлекеттердин өз каалоосуна негизделиши керек-, дейт Глеб Богуш. - Мамлекеттер бул механизмдерге кошулушу керек жана, албетте, эл аралык гуманитардык укуктун сакталышына ар бир адам абийирдүү түрдө катышууну каалабайт. Албетте, эл аралык гуманитардык укук бузуулар үчүн санкциялар жана жазалар зарыл. Эл аралык соттордун юрисдикциясы мамлекеттер аралык талаш-тартыштарда да, эл аралык кылмыш жоопкерчилиги жаатында да зарыл".

Бирок таяк гана эмес, татуу токоч да болушу керек, деп эсептейт эксперт: "Таттуу токоч, биринчи кезекте, мамлекеттерге белгилүү бир позитивдүү күн тартиби менен сунушталышы керек". Глеб Богуш талкуунун темасын өзгөртүүгө караманча каршы экенин баса белгилейт: кеп бузуку укуктук нормалар жөнүндө эмес, абийирсиз мамлекеттер жөнүндө болуп жатат, деп эсептейт ал.

"Эгерде биз мамлекеттердин ак ниеттүүлүгүн көрсөк, аларда мыйзам бузуулар болушу мүмкүн, бирок алар оңдоону талап кылган кемчиликтер катары кабыл алынат. Ал эми биз жаман эрк менен - абийирсиз мамлекеттер менен күрөшүп жаткан болсок, анда, албетте, бул жерде көйгөйлөр пайда болот. Ал эми норманы бузуу норманы түзбөйт, бул норманын жеткилең эместигин, ошондой эле бул норманы аткарышы керек болгондордун идеалдуу эместигинен кабар берет”, - дейт эксперт.

Юрист Григорий Вайпан кыскача мындай дейт: эл аралык гуманитардык укук бул — биздин абийирибиз.