ગણેશોત્સવની શરૂઆત ખરેખર લોકમાન્ય ટિળકે કરી હતી? હકીકત જાણો

સાર્વજનિક ગણેશોત્સવની શરૂઆત મહારાષ્ટ્રના પૂણેમાં થઈ હતી તે વાત તો બધા જાણે છે. પરંતુ તેની શરૂઆત અસલમાં કોણે કરી તેનો વિવાદ દર વર્ષે ગણેશોત્સવ દરમિયાન જોવા મળે છે.

આ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને અહીં એ બાબતની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે કે ખરેખર ગણેશોત્સવની શરૂઆત કોણે કરી હતી.

ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ વખતે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે લોકમાન્ય ટિળક સાર્વજનિક ગણેશોત્સવના મંચનો ઉપયોગ કરતા હતા એ વાતનો ઇનકાર તો કોઈ નહીં કરે.

પરંતુ ભાઉ રંગારી ગણપતિ ટ્રસ્ટનો દાવો છે કે ટિળકથી પહેલાં જ ભાઉસાહેબ રંગારીએ સાર્વજનિક ગણેશોત્સવની શરૂઆત કરી હતી.

રંગારીના વંશજ સંજીવ જાવલે કહે છે, "લોકમાન્ય ટિળકે 1894માં વિંચુરકર વાડા ખાતે ગણેશોત્સવની શરૂઆત કરી હતી, જ્યારે ભાઉસાહેબ રંગારીએ તેનાથી બે વર્ષ અગાઉ 1892માં સાર્વજનિક ગણેશોત્સવની શરૂઆત કરી હતી."

ઈતિહાસના જાણકાર મંદાર લાવટે માને છે કે સાર્વજનિક ગણેશોત્સવની શરૂઆત 1893માં પૂણેમાં થઈ હતી.

મંદાર કહે છે, “ભાઉસાહેબ રંગારી, વિશ્વનાથ પૃથવલે અને ગણેશ ઘોટાવડેકરે સાર્વજનિક ગણેશોત્સવની શરૂઆત કરી હતી. ટિળકે 1893માં 'કેસરી' અખબારમાં લેખ લખીને આ ત્રણેય દ્વારા શરૂ કરાયેલા ગણેશોત્સવની નોંધ લીધી હતી. બીજા જ વર્ષમાં ગણેશોત્સવના કાર્યક્રમોની સંખ્યા ત્રણથી વધીને 100થી વધુ થઈ ગઈ હતી."

ભાઉ રંગારી કોણ હતા?

જાવલેએ બીબીસી મરાઠીને જણાવ્યું, "ભાઉસાહેબ લક્ષ્મણ જાવલે એટલે કે ભાઉસાહેબ રંગારી વ્યવસાયથી ડૉક્ટર હતા. તેમના બે માળના મકાનમાં એક ધર્માદાની હૉસ્પિટલ ચાલતી હતી. ત્યાં આવતા દર્દીઓની તેઓ દિલથી સેવા કરતા. આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રે પણ તેઓ બહુ આગળ હતા. સંત જંગલી મહારાજ સાથે તેમના ખૂબ જ સૌહાર્દપૂર્ણ સંબંધો હતા એવું તેમના શિષ્યો કહે છે.” તેમણે કહ્યું કે, "ભાઉસાહેબનો પરંપરાગત વ્યવસાય શાલને રંગવાનો હતો. તેથી તેમને રંગારી ઉપનામ મળ્યું."

જાવલે કહે છે, "ભાઉ રંગારી સશસ્ત્ર ક્રાંતિના સમર્થક હતા. તેમણે ભગવાન ગણપતિ અંગ્રેજોની શક્તિનો નાશ કરી રહ્યા છે તેવા વિચાર સાથે મંડળની મૂર્તિ બનાવી હતી."

જાવલેએ કહ્યું, "મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા પ્રકાશિત સ્વતંત્રતા સેનાનીઓના જીવનચરિત્રમાં ભાઉ રંગારીનું નામ સામેલ છે. આ વિશ્વકોષમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે રંગારીએ 1892માં સાર્વજનિક ગણપતિ ઉત્સવની શરૂઆત કરી હતી."

ગણેશોત્સવની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?

મંદાર લાવટેએ પૂણેમાં ગણેશોત્સવના ઇતિહાસ પર પુસ્તક લખ્યું છે. પુસ્તકનું નામ છે, "પુણેમાં ગણેશ વિસર્જન ઉત્સવના 121 વર્ષ".

લાવટે કહે છે, "મોદીના પત્રોના આધારે આપણે કહી શકીએ કે મહારાષ્ટ્રમાં ઘરોમાં ગણેશની મૂર્તિ સ્થાપિત કરવાની પરંપરા શિવ-પૂર્વકાળથી ચાલી આવે છે. પૂણે-ઓંધના લોકો ગણેશ વિસર્જન માટે કતારમાં ઉભા રહેતા હતા. તે ગામના પાટીલ કતારમાં સૌથી આગળ હતા."

"બાલાજી બાજીરાવ એટલે કે નાનાસાહેબ પેશ્વાએ શનિવારવાડામાં ભવ્ય રીતે ગણેશોત્સવ ઉજવવાનું શરૂ કર્યું. પેશ્વાના સરદારો પણ તેમને અનુસરવા લાગ્યા. પુરંદર જેવા કિલ્લામાં પણ ગણેશોત્સવની ઉજવણી કરવામાં આવી."

"અંગ્રેજો સત્તા પર આવ્યા પછી પણ 1819-20માં અંગ્રેજોના પૈસાથી ઑફિસમાં ગણેશજીની સ્થાપના કરવામાં આવી હોવાનો રેકોર્ડ છે. અંગ્રેજો સત્તામાં આવ્યા પછી પૂણેના ઘરોમાં ગણેશજીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પૈસાદાર સરદારોના ઘરોમાં ગણેશથીની સ્થાપના થતી, દેવસાદીઓના ઘરમાં પણ તેઓ બિરાજતા."

લાવટે કહે છે, "1893માં વિશ્વનાથ પ્રિયાવાલે ગ્વાલિયર ગયા હતા. ત્યાં તેમણે એક સરદારના ઘરે ભવ્ય ગણેશોત્સવની ઉજવણી જોઈ. ત્યાર પછી રંગારી, ઘોટાવડેકર અને પ્રિયાવાલે ભાઈઓએ ગણેશોત્સવની શરૂઆત કરી."

ભાઉ રંગારીના વંશજ સંજીવ જાવલે એ વાત સાથે સહમત છે કે ગ્વાલિયરથી લોકો પાછા ફર્યા પછી જ પૂણેમાં ગણેશોત્સવ શરૂ થયો હતો. તેઓ કહે છે કે તે વર્ષ 1893 નહીં પરંતુ 1892 હતું.

"આ ત્રણેયે સાથે મળીને 1892માં સાર્વજનિક ગણેશોત્સવની શરૂઆત કરી હતી જ્યારે ગ્વાલિયરથી ખાનગી લોકો આવ્યા હતા. રંગારીના ઘરે તત્કાલીન અગ્રણીઓની એક બેઠક મળી હતી. તે બેઠકમાં બળવંત સાતવ, ગણપતરાવ ઘોટાવડેકર, સેંડોબારાવ તારવડે, બાળાસાહેબ નાટુ, લાખીશેઠ દંતલે હતા. આશપ્પા સાહેબ પટવર્ધન અને દગડુશેઠ હલવાઈ પણ હાજર રહ્યા હતા."

જાવલે વધુમાં કહે છે, "આ બધાની પહેલના કારણે 1892માં પૂણેમાં સાર્વજનિક ગણેશોત્સવની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. ખાનગી લોકો, ઘોટાવડેકર અને રંગારીએ ત્રણ સ્થળોએ ભગવાન ગણેશની સ્થાપના કરી હતી. દસમા દિવસે સંગીતની સાથે તેમનું વિસર્જન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. "

લોકમાન્ય ટિળકના વંશજ દીપક ટિળકે આ વિશે વિગતવાર વાત કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. બીબીસી મરાઠી સાથે વાત કરતાં તેમણે કહ્યું કે આ વિવાદને ઉછાળવાનો કોઈ અર્થ નથી.

'ટિળક પણ તેની સાથે સંમત હતા'

જાવલે કહે છે કે ટિળકે 26 સપ્ટેમ્બર 1893ના રોજ 'કેસરી'માં આ ગણેશોત્સવની નોંધ લીધી હતી અને પૂણેમાં જાહેર ગણેશોત્સવની ઉજવણીની પ્રશંસા કરી હતી.

જાવલેનો દાવો છે કે, “ટિળકે કહ્યું હતું કે ગણેશોત્સવના પ્રસંગે સમગ્ર સમુદાય એક સાથે ભેગો થાય તે ખુશીની વાત છે. એક વાત સ્પષ્ટ છે કે રંગારીએ જ તેમનાથી પહેલાં સાર્વજનિક ગણેશોત્સવની શરૂઆત કરી હતી જે ટિળક પણ સ્વીકારે છે."

વર્ષ 1894માં લોકમાન્ય ટિળકે તેમના નિવાસસ્થાન એટલે કે વિંચુરકર વાડામાં ગણપતિની સ્થાપના કરી હતી. 1894માં પૂણેમાં 100થી વધુ સાર્વજનિક ગણપતિઓની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

લાવટે કહે છે, "કેસરીમાં ગણેશોત્સવ વિશે લખવાને કારણે સાર્વજનિક ગણેશ મંડળોની સંખ્યામાં વધારો થયો હોય તેવું લાગે છે. પૂણે ઉપરાંત સિકંદરાબાદ, નંદુરબાર અને મુંબઈમાં પણ જાહેર સ્તરે ગણેશોત્સવ ઉજવાયો હોવાના રેકોર્ડ છે."

તો પછી ટિળકે ખરેખર શું કર્યું?

ભાઉ રંગારીએ ગણપતિ ઉત્સવને સૌપ્રથમ સાર્વજનિક સ્વરૂપ આપ્યું હતું. પરંતુ ટિળકે તેને વ્યાપક સ્વરૂપ અને દિશા આપી તેવું માનવામાં આવે છે.

ઈતિહાસકાર બિપન ચંદ્ર માને છે કે ટિળકે ગણેશોત્સવ અને શિવ જયંતીને યોગ્ય ઠરાવીને યુવાનોમાં રાષ્ટ્રવાદ જગાડ્યો હતો.

બિપન ચંદ્ર તેમના પુસ્તક 'ઇન્ડિયાઝ સ્ટ્રગલ ફૉર ઇન્ડિપેન્ડન્સ'માં કહે છે, "1893થી લોકમાન્ય ટિળકે રાષ્ટ્રવાદી વિચારોનો પ્રચાર કરવા માટે ગણેશોત્સવનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ટિળકે દેશભક્તિના ગીતો અને ભાષણો દ્વારા રાષ્ટ્રવાદને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. 1896માં તેમણે શિવાજી મહારાજની જન્મજયંતિની પણ ઉજવણી શરૂ કરી. તે જ વર્ષે ટિળકે વિદેશી કપડાંનો બહિષ્કાર કરવાની ચળવળ પણ શરૂ કરી હતી."

લાવટે કહે છે, "1904થી 1905 સુધી અંગ્રેજોને ખ્યાલ ન હતો કે ગણેશોત્સવનો ઉપયોગ દેશભક્તિ માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે. અન્ય સમયે જો કોઈ ભાષણનું આયોજન કરવું હોય તો અંગ્રેજોની પરવાનગીની લેવાની જરૂર હતી, પરંતુ ગણેશોત્સવ દરમિયાન તેની કોઈ જરૂર ન હતી."

ડૉ. સદાનંદ મોરેએ બીબીસી સાથે વાત કરતાં જણાવ્યું કે 1908માં ટિળકને રાજદ્રોહના આરોપમાં છ વર્ષની જેલની સજા કરવામાં આવી હતી. ટિળક માંડલે ગયા ત્યાર પછી પણ ગણેશોત્સવનું સ્વરૂપ અમુક અંશે એ જ રહ્યું હતું.

મોરે કહે છે, "ટિળકને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા પછી ગણેશોત્સવ દરમિયાન રાષ્ટ્રવાદ પરના કાર્યક્રમો ચાલુ રહ્યા હતા, પરંતુ તે સમયે ગવાતા ગીતો કે પદોની ચમક ઘટી ગઈ હતી."

જૂન 1914માં તેઓ માંડલેથી પાછા ફર્યા. તે સમયે અંગ્રેજોએ એક ફરમાન બહાર પાડ્યું હતું કે કોઈ તેમને મળવા કોઈ ન આવી શકે. તેમના ઘરની બહાર પોલીસ ગોઠવવામાં આવી હતી. ત્યાર પછી અંગ્રેજોને ડર હતો કે થોડા મહિનામાં ગણેશોત્સવ આવશે અને ટિળક તેમની પ્રવૃત્તિઓ કરશે. ડૉ. સદાનંદ મોરેના પુસ્તક 'લોકમાન્ય તે મહાત્મા'માં આ વાત છે.

"આગામી ગણેશોત્સવમાં લાભ ન થાય તે માટે ટિળકને ભગવાન ગણેશ સિવાય બીજા કોઈનો જયજયકાર કરવાની મનાઈ હતી. તેમને પોતાના અથવા પોતાના સ્વજનોના ફોટા મૂકવા, અગ્રણી સ્થાન પર ઉભા રહેવા અને તેમને માળા પહેરાવવા, ભજન મંડળો અથવા મેળાઓને સંબોધિત કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. ટિળકને બોલવાની પણ મનાઈ હતી ત્યારે તેઓ એક પણ શબ્દ બોલ્યા વગર કાર્યક્રમમાં હાજરી આપતા. તે સ્થિતિમાં તે પણ મોટી વાત હતી," તેમ મોરે કહે છે. તેઓ જણાવે છે કે, ગણપતિની શોભાયાત્રા દરમિયાન કેટલાક ઉત્સાહી યુવાનો 'તિલક મહારાજ કી જય'ના નારા લગાવી રહ્યા હતા. તેની સામે કાર્યવાહી પણ કરવામાં આવી હતી.

ડો. મોરે માને છે કે ટિળકના કારણે જ ગણેશોત્સવને વ્યાપક રૂપ મળ્યું.

ટિળક અને ભાઉ રંગારી

ટિળક અને ભાઉ રંગારી વચ્ચેના સંબંધો બહુ સૌહાર્દપૂર્ણ હતા. રંગારી અને તેમના સહયોગીઓએ 1893માં સૌપ્રથમવાર સાર્વજનિક ગણેશોત્સવની શરૂઆત કરી હતી ત્યારે તેમને ટિળક દ્વારા 'કેસરી'થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. જાવલે કહે છે કે ટિળક રંગારીના ગણપતિ ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી પણ હતા.

2017માં પૂણે મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશને સાર્વજનિક ગણેશ મંડળોના 125 વર્ષની યાદગીરીમાં એક મુખ્ય કાર્યક્રમની જાહેરાત કરી અને વિવાદ જગાવ્યો.

સાર્વજનિક ગણેશ મંડળની સ્થાપના ભાઉસાહેબ રંગારીએ કરી કે લોકમાન્ય ટિળક દ્વારા કરવામાં આવી હતી તેવો પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. ભાઉ રંગારી ગણપતિ ટ્રસ્ટે મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશનને નોટિસ મોકલીને જણાવ્યું કે 1892માં પૂણેમાં ગણેશોત્સવની શરૂઆત કરનાર ભાઉ રંગારી સૌપ્રથમ હતા. આ નોટિસમાં કહેવામાં આવ્યું કે ઐતિહાસિક ઘટનાઓને ટાળીને લોકોના પૈસાનો બગાડ કરવો અયોગ્ય છે.

પૂણેના મૅયર મુક્તા ટિળકે એવું કહ્યું કે લોકમાન્ય ટિળકે જ પૂણેમાં સાર્વજનિક ગણેશ ઉત્સવની શરૂઆત કરી હતી. મુક્તા ટિળકે ખાતરી આપી કે તમામ ગણેશ મંડળોને આમંત્રિત કરીને પરસ્પર સંમતિથી આ વિવાદનો ઉકેલ લાવવામાં આવશે. મુક્તા ટિળક લોકમાન્ય ટિળકના પૌત્રનાં પત્ની છે.

ગયા વર્ષે ગણેશોત્સવ કાર્યક્રમનો લોગો બનાવવામાં આવ્યો હતો. તેના પર લોકમાન્ય તિલક કે ભાઉ રંગારીની કોઈ તસવીર નહોતી. પરંતુ રંગારી ટ્રસ્ટે લોગો પર રંગારીનો ફોટો મુકવાની માંગ કરી હતી. પરંતુ આ માંગણી સ્વીકારવામાં આવી ન હતી.

(બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન)

તમે બીબીસી ગુજરાતીને સોશિયલ મીડિયામાં Facebook પર , Instagram પર, YouTube પર, Twitter પર અને WhatsApp પર ફૉલો કરી શકો છો.