Phá mìn dưới đáy biển: Lính Ukraine đi trên lằn ranh sinh tử

Dưới Biển Đen đầy rẫy các vũ khí chết người, nhưng không ai biết số lượng bao nhiêu hay ở chỗ nào.

"Khi tiếp cận, chúng tôi phải thật yên lặng, thật chậm rãi – và thao tác cực kỳ chính xác," ông Vitalii vừa nói vừa uốn bàn tay như con rắn để mô tả cảnh bơi trong làn nước tối om, tiến về phía các thiết bị nổ nằm dưới đáy biển.

Người thợ lặn Hải quân Ukraine 31 tuổi, thân hình cao lớn nhưng nói năng nhỏ nhẹ này, thuộc đội 20 người được giao nhiệm vụ rà phá mìn ở những khu vực ở Biển Đen vẫn do Ukraine kiểm soát.

Mìn là một trong những tàn dư nguy hiểm và dai dẳng nhất của chiến tranh. Loại vũ khí này vẫn hoạt động và gây chết người trong nhiều thập kỷ; còn mìn trên biển lại tiềm ẩn thêm rủi ro, vì có thể trôi theo dòng chảy và bão tố.

Những quả thủy lôi do Moscow rải xuống vào đầu cuộc tiến công toàn diện – khi tàu Nga áp sát Odesa – cũng không phải ngoại lệ. Và mối nguy này không chỉ là lý thuyết: mùa hè năm ngoái, ba người đã thiệt mạng vì mìn khi bơi ở ngoài khơi bờ biển Odesa.

Chỉ huy nhóm tác chiến rà phá mìn của hải quân – một sĩ quan trẻ, ánh mắt sắc sảo, dùng mật danh Fox – ước tính số thủy lôi trên Biển Đen lên tới hàng ngàn quả.

Nhưng đó chưa phải là mối đe dọa duy nhất ẩn dưới mặt nước. Tên lửa, đạn pháo, bom và mìn trên bộ đã bị cuốn trôi ra biển khi đập Kakhovka bị phá hủy năm 2022. Những vật này cũng có thể phát nổ bất cứ lúc nào.

"Nếu nói chung về các loại đạn dược chưa nổ – tên lửa, đạn pháo, bom từ trên không – thì tổng số còn lớn hơn rất nhiều so với vài ngàn," sĩ quan Fox nói.

Công việc của đội vừa nguy hiểm, vừa mang tính vô cùng quan trọng.

Dù mức độ ô nhiễm bom mìn rất lớn, hoạt động hàng hải vẫn chưa bị đình trệ, và vẫn có một lượng đáng kể tàu buôn đi lại trên hành lang xuất khẩu đường biển duy nhất của Ukraine.

Đối với Ukraine, việc làm sạch đáy biển là một phần trong nỗ lực rộng lớn hơn nhằm duy trì khả năng hoạt động của các cảng Biển Đen, đặc biệt là đối với tàu thương mại với dòng doanh thu rất cần thiết.

Trên bộ, với lực lượng đông đảo, Moscow phần nào giữ được ưu thế. Nhưng trên biển, Ukraine đã thành công trong việc thu hẹp khoảng cách.

Ngồi trong một quán cà phê nhìn ra vịnh Odesa, người phát ngôn hải quân Dmytro Pletenchuk chỉ tay ra vùng biển mênh mông ngoài cửa sổ.

"Hiện tại, có sự cân bằng trên mặt trận biển," ông nói.

"Chúng tôi tìm ra cách mới để tấn công họ; họ tìm cách đối phó lại. Điều hiệu quả hôm nay sẽ không còn hiệu quả ngày mai – đối với cả hai bên. Họ học hỏi kinh nghiệm của chúng tôi; chúng tôi cũng học của họ."

Do Nga kiểm soát phần lớn bờ biển, tàu của Ukraine không thể đi xa hơn khu vực quanh Odesa.

Moscow dường như cũng đã rút ra kết luận rằng việc cho tàu rời khỏi nhiều căn cứ hải quân ở Biển Đen là quá rủi ro, vì sẽ nằm trong tầm tấn công từ trên không của Ukraine.

Năm 2024, Nga đã rút chiếc tàu tuần tra cuối cùng còn lại khỏi khu vực Crimea bị chiếm đóng.

"Dù Nga có thể chiếm ưu thế trên bộ và trên không, nhưng trên biển thì không," ông Pletenchuk nói thêm.

"Ở đây, chiến thuật chủ yếu của Nga – lấy số đông áp đảo – không phát huy tác dụng."

"Chiến tranh hải quân là chiến tranh công nghệ. Bạn không thể 'lấy thịt đè người'," ông nói, dùng từ này để chỉ số lượng binh sĩ khổng lồ mà Nga có trong tay.

Thế giằng co trên biển đã cho phép Ukraine duy trì xuất khẩu đường biển và "hành lang ngũ cốc" vẫn tiếp tục hoạt động.

Xuất khẩu đường biển chiếm hơn hai phần ba tổng xuất khẩu nông sản của Ukraine, với giá trị theo một số báo cáo vào khoảng 9 tỷ USD – một nguồn thu sống còn đối với nước này.

Dù các cuộc không kích vẫn diễn ra thường xuyên, tàu thuyền vẫn tiếp tục qua lại trong khu vực.

"Việc lưu lượng tàu không giảm cho thấy [các công ty thương mại] sẵn sàng chấp nhận rủi ro," ông Pletenchuk nói, chỉ về phía hai con tàu lớn đang lặng lẽ di chuyển trên đường chân trời.

Giờ đây, việc duy trì tuyến hàng hải thông suốt cũng phụ thuộc vào việc loại bỏ mối đe dọa dưới mặt nước.

Mìn và đạn dược chưa nổ vẫn là công cụ thụ động để Nga gây gián đoạn giao thông hàng hải, ngay cả khi không kiểm soát được Biển Đen.

Đó là lúc những thợ lặn như Vitalii vào cuộc.

"Chúng tôi di chuyển cẩn trọng và cực kỳ chậm để mìn không phát nổ," Vitalii nói, mô tả quá trình rà phá mìn tỉ mỉ đến từng chi tiết. "Bạn di chuyển một giây, rồi đứng yên một lúc, lặp đi lặp lại như vậy cho đến khi tiếp cận được mục tiêu.

"Thông thường phải đi quãng đường khoảng 20 mét trước [khi tới] vật thể, nên bạn có thể thử hình dung xem việc đó sẽ mất bao lâu."

Tuy nhiên, trước khi nhiệm vụ rà phá dưới nước bắt đầu, nhóm của Vitalii phải xác định chính xác vật thể vì dưới đáy biển còn có cả tên lửa và vô số bom chưa nổ từ Thế chiến II, nằm lẫn với thủy lôi của Nga.

Chỉ huy Fox cho biết mìn thường chia thành hai loại: mìn tiếp xúc, phát nổ khi bị va chạm; và mìn tác động, phát nổ khi cảm biến phát hiện sự thay đổi về âm thanh, áp suất hoặc từ trường.

"Thông thường, cảm biến âm thanh luôn ở trạng thái hoạt động," ông nói. "Nếu nó nghe thấy tiếng động, nó có thể kích hoạt cảm biến khác."

Các tàu thương mại lớn đặc biệt dễ bị mìn từ tính, loại phản ứng với sự thay đổi của từ trường. "Quả mìn nằm dưới đáy và phát nổ khi một con tàu lớn tiến gần," sĩ quan Fox nói, mô phỏng hai cục nam châm hút vào nhau. "Cho đến thời điểm đó, nó chỉ nằm đó chờ đợi."

Hai thợ lặn tiếp cận mỗi thiết bị trong trạng thái hoàn toàn im lặng, sử dụng hệ thống thở vòng kín không tạo bọt khí. Khi mìn được xác định, việc kích nổ thường diễn ra vào ngày hôm sau.

Theo Vitalii, các cảm biến trước tiên sẽ bị vô hiệu hóa bằng một loạt vụ nổ có kiểm soát, với vụ đầu tiên thực hiện từ khoảng cách 10 mét. Chỉ sau đó thợ lặn mới có thể tiếp cận trực tiếp thiết bị. Quyết định cuối cùng – di chuyển quả mìn hay phá hủy tại chỗ – do sở chỉ huy đưa ra.

Một chiến dịch có độ chính xác cao như vậy kéo dài hai ngày, cần nhiều tàu hỗ trợ và sự tham gia của 20 người – tất cả đều làm việc dưới mối đe dọa thường trực từ tên lửa và thiết bị bay không người lái (drone) của Nga, trên không lẫn trên biển – những thứ có thể dễ dàng kích hoạt mìn.

Trong các đợt không kích, tín hiệu GPS bị gây nhiễu, khiến việc đọc sóng âm trở nên thiếu chính xác.

Rà phá mìn biển không phải là điều bất khả thi, nhưng thực hiện giữa lúc giao tranh ác liệt làm mức độ rủi ro tăng lên rất nhiều.

"Tất cả mọi thứ có thể đi chệch hướng," chỉ huy Fox nói.

Anh Vitalii gật đầu, kể rằng có lần, khi đang tiếp cận một quả mìn bằng sonar, một vật thể khác bất ngờ xuất hiện trên màn hình, di chuyển chậm trong bóng tối.

Ý nghĩ đầu tiên của anh là đó có thể là một drone ngầm của Nga, và quả mìn sẽ phát nổ. Rồi anh quay lại và thấy bốn hoặc năm con cá heo bơi ngang qua.

"Chúng đẹp thật đấy. Nhưng không phải lúc", anh nói, mắt mở to.

Theo ông Pletenchuk, trong năm 2025, nhóm rà phá mìn đã vô hiệu hóa hơn 50 quả mìn – chỉ là một phần rất nhỏ so với tổng số.

Năm 2023, Hải quân Anh đã tặng Ukraine hai tàu săn mìn có thể giúp đẩy nhanh tiến độ. Nhưng do các tàu lớn trên Biển Đen dễ trở thành mục tiêu, hai tàu này vẫn đang neo tại Anh và chưa được triển khai cho đến khi có lệnh ngừng bắn. Hai năm trôi qua, triển vọng đó vẫn còn rất xa vời.

Trong điều kiện hiện nay, Vitalii cho rằng việc làm sạch đáy biển sẽ mất hàng chục năm.

Bất chấp rủi ro, doanh thu từ xuất khẩu đường biển sẽ càng trở nên thiết yếu đối với Ukraine khi chiến tranh kéo dài. Và vì thế, những thợ lặn như Vitalii sẽ tiếp tục quay trở lại làn nước ấy – di chuyển từng giây một, rồi chờ thêm ba giây nữa.