Vì sao Trung Quốc thanh trừng vị tướng quân đội cấp cao nhất?

Hàng ngũ lãnh đạo cấp cao của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) đang trong tình trạng hỗn loạn.

Vụ thanh trừng vị tướng quân đội cấp cao nhất của Trung Quốc, Trương Hựu Hiệp, Ủy viên Bộ Chính trị, cùng một tướng quân đội cấp cao khác là ông Lưu Chấn Lập, Ủy viên Quân ủy Trung ương, vào cuối tuần rồi đã đặt ra những câu hỏi nghiêm túc về nguyên nhân dẫn đến cuộc đấu đá quyền lực trong giới tinh hoa nước này.

Điều đó có ảnh hưởng gì đến năng lực tác chiến của quân đội Trung Quốc, cho dù là tham vọng dùng vũ lực để chiếm Đài Loan hay tham gia vào một cuộc xung đột khu vực lớn khác.

Ông Trương Hựu Hiệp, 75 tuổi, là Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương (CMC) - cơ quan của Đảng Cộng sản Trung Quốc do Chủ tịch Tập Cận Bình đứng đầu, kiểm soát lực lượng quân đội.

CMC, thường gồm khoảng bảy người, nay chỉ còn lại hai thành viên - ông Tập Cận Bình và tướng Trương Thăng Dân.

Tất cả những người khác đã bị hạ bệ trong chiến dịch "chống tham nhũng" sau các đợt bắt giữ trước đó.

CMC chịu trách nhiệm kiểm soát hàng triệu quân nhân. Cơ quan này có quyền lực lớn đến mức chỉ cần giữ duy nhất chức chủ tịch Quân ủy Trung ương, cũng đủ để ông Đặng Tiểu Bình trở thành nhà lãnh đạo tối cao của Trung Quốc.

Việc CMC chỉ còn lại ông Tập Cận Bình và một vị tướng khác là điều chưa từng có tiền lệ, theo nhà nghiên cứu Lyle Morris từ Viện Chính sách xã hội châu Á của Mỹ.

"PLA đang trong tình trạng hỗn loạn," ông nói với BBC, đồng thời cho rằng quân đội Trung Quốc hiện đang "thiếu hụt lãnh đạo trầm trọng".

Khi được hỏi điều gì thực sự dẫn đến việc loại bỏ hàng loạt tướng lĩnh cấp cao như vậy, ông Morris nói: "Có rất nhiều tin đồn lan truyền. Ở thời điểm này, chúng ta không biết đâu là thật và đâu là giả… nhưng chắc chắn điều đó không tốt cho ông Tập Cận Bình, cho vai trò lãnh đạo và quyền kiểm soát của ông ta đối với PLA."

Phó Giáo sư Chong Ja Ian từ Đại học Quốc gia Singapore cũng cho biết ông không chắc nguyên nhân thực sự dẫn đến việc ông Trương bị hạ bệ là gì, nhưng có rất nhiều suy đoán xoay quanh vụ việc.

"Từ việc làm rò rỉ bí mật hạt nhân cho Mỹ đến âm mưu đảo chính và đấu đá phe phái. Thậm chí còn có tin đồn về một cuộc đấu súng ở Bắc Kinh," ông nói.

"Nhưng việc ông Trương và ông Lưu ngã ngựa, cùng với những lời đồn đoán vô căn cứ đã làm nổi bật hai điều: rằng Tập Cận Bình vẫn không thể bị đánh bại và có những hạn chế đáng kể về thông tin ở Bắc Kinh, điều này làm gia tăng sự bất ổn và nuôi dưỡng những lời đồn đoán."

Thông báo chính thức cho biết ông Trương và ông Lưu "đang bị điều tra", rằng họ bị cáo buộc "vi phạm nghiêm trọng kỷ luật và pháp luật", một uyển ngữ khi nói về tham nhũng.

Sau đó, báo PLA Daily (Giải phóng quân báo) đã làm rõ vấn đề trong một bài xã luận, viết rằng động thái này cho thấy cách tiếp cận "không khoan nhượng" của Đảng Cộng sản Trung Quốc trong việc "trừng trị tham nhũng… bất kể đó là ai hay chức vụ của họ cao đến đâu".

Các cáo buộc cụ thể nhằm vào tất cả các vị tướng này vẫn chưa được công bố và có thể sẽ không bao giờ được tiết lộ. Tuy nhiên, việc họ bị nêu tên là đang bị điều tra gần như chắc chắn có nghĩa là ít nhất họ sẽ phải nhận án tù giam.

Bài xã luận của báo PLA Daily đã viết về ông Trương và ông Lưu như thể họ có tội, nói rằng họ đã "phản bội nghiêm trọng lòng tin và kỳ vọng của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản" cũng như "chà đạp và làm suy yếu Quân ủy Trung ương".

Việc nhắm mục tiêu vào các tướng lĩnh có thể liên quan đến tham nhũng, nhưng cũng có thể là do tranh giành quyền lực, xét theo cách các cuộc thanh trừng này diễn ra trong quá khứ.

Trung Quốc chắc chắn đã có vấn đề tham nhũng khi ông Tập Cận Bình lên nắm quyền, nhưng nhà lãnh đạo này cũng bị cáo buộc sử dụng chiến dịch chống tham nhũng, triển khai các ủy ban kiểm tra kỷ luật khét tiếng của Đảng, để loại bỏ các đối thủ chính trị tiềm năng, hoặc những người trong bộ máy nhà nước không thể hiện sự trung thành tuyệt đối với ông.

Điều này đã mang lại cho Tổng Bí thư Tập Cận Bình một mức độ kiểm soát không thể bị thách thức, chưa từng thấy kể từ thời Chủ tịch Mao Trạch Đông.

Tuy nhiên, kiểu lãnh đạo này cũng có thể phản tác dụng.

Chẳng hạn, trong quân đội, bầu không khí nghi kỵ có thể dẫn đến việc ra quyết định thận trọng - thậm chí là yếu kém.

Cha của ông Trương Hựu Hiệp là một đồng chí cách mạng của cha ông Tập Cận Bình. Tướng Trương có mối quan hệ lâu năm với ông Tập, và việc họ từng được coi là đồng minh thân cận trước những biến động gần đây có thể khiến tình hình tồi tệ hơn, bởi nảy sinh cảm giác rằng không ai được an toàn.

Ông Trương cũng là một trong số ít các sĩ quan cấp cao trong PLA có kinh nghiệm chiến đấu thực tế, khiến sự ra đi của ông trở nên đặc biệt nghiêm trọng đối với quân đội.

Theo nhà nghiên cứu Morris, việc ông Trương bị cách chức cũng gây ra những vấn đề lâu dài hơn cho Tập Cận Bình.

Ông Tập có thể đã một lần nữa khẳng định quyền lực của mình, nhưng nhưng sự xáo trộn này đồng nghĩa với những mâu thuẫn kéo dài, ông nói.

"Chắc chắn đây là một hình ảnh không tốt cho ông Tập, và tôi nghĩ sẽ có sự hỗn loạn đáng kể trong PLA, với ông Tập và các lãnh đạo của ông - đặc biệt là trong PLA - trong nhiều năm tới."

Việc thanh trừng các tướng lĩnh cấp cao nhất cũng khiến các lớp sĩ quan quân đội kế cận bị soi xét, khiến họ có thể đang tự hỏi ai sẽ là người tiếp theo?

Xét đến số phận của những người ở trên, họ cũng có thể không mặn mà với việc được thăng chức vào vùng nguy hiểm, nơi mà ánh đèn chống tham nhũng của ông Tập Cận Bình có thể chiếu thẳng vào họ bất cứ lúc nào.

Và tất cả điều này diễn ra vào thời điểm Bắc Kinh đang gia tăng sức ép lên Đài Loan, với những lời đe dọa rằng vào một thời điểm nào đó sẽ chiếm hòn đảo tự trị này bằng một cuộc tấn công toàn diện.

Với số phận của những người ở trên, họ cũng có thể không hoan nghênh việc thăng chức vào khu vực nguy hiểm, nơi mà ánh đèn chống tham nhũng của Tập Cận Bình có thể chiếu vào họ bất cứ lúc nào.

Và tất cả điều này diễn ra vào thời điểm Bắc Kinh đang gia tăng áp lực lên Đài Loan với những lời đe dọa sẽ chiếm hòn đảo tự trị này thông qua một cuộc tấn công toàn diện.

Các nhà phân tích sẽ cân nhắc xem những cuộc thanh trừng này đã cản trở khả năng đó đến mức nào - mặc dù một số người cho rằng chúng sẽ có ít tác động đến việc kiềm chế tham vọng của Bắc Kinh.

"Cuộc thanh trừng không ảnh hưởng đến tham vọng kiểm soát Đài Loan của Trung Quốc. Điều đó phụ thuộc vào toàn bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc và đặc biệt là ông Tập Cận Bình," ông Chong nói.

"Nơi mà cuộc thanh trừng có thể có ý nghĩa là các quyết định tác chiến. Nếu không có các chuyên gia quân sự hàng đầu hoặc các chuyên gia quân sự bị khuất phục, các quyết định về leo thang và gây hấn đối với Đài Loan sẽ tập trung nhiều hơn vào Tập Cận Bình, sở thích và khuynh hướng của ông ta."

"Điểm mà các cuộc thanh trừng có thể tạo ra khác biệt là ở các quyết định tác chiến. Khi thiếu vắng các chuyên gia quân sự hàng đầu, hoặc khi các sĩ quan quân sự bị răn đe và sợ hãi, các quyết định về leo thang và hành động gây hấn đối với Đài Loan sẽ càng tập trung nhiều hơn vào cá nhân ông Tập, các ưu tiên và khuynh hướng của ông."

Yvette Tan tường thuật bổ sung