Cuộc chiến Nga-Ukraine (bài 10): 'Zhduny' – những người chờ Nga tới

Suốt 4 năm qua, người Ukraine đã trụ lại trong một cuộc chiến không cân sức (bài 1, bài 2,bài 3,bài 4, bài 5). Lịch sử trở thành yếu tố quan trọng để trả lời hai câu hỏi: Tại sao họ chưa bỏ cuộc (bài 6, bài 7, bài 8); và tại sao các yếu tố thù ghét Nga cực đoan tồn tại (bài 9).

Tuy nhiên, như mọi xung đột trong lịch sử, một số người Ukraine cũng nghi ngờ tính chính nghĩa của cuộc chiến. Để khách quan, bài viết kỳ này tạo không gian để họ được lên tiếng.

Thiểu số lặng im

Trước khi Putin phát động cuộc chiến toàn diện, khoảng 34% dân Ukraine có thiện cảm với Nga. Tuy nhiên, bom đạn đã khiến tâm lý "thân Nga" đột ngột đảo chiều thành "thù Nga". Tỷ lệ thiện cảm chỉ còn 4%, trong đó miền Đông là 9%.

Với thiểu số này, việc coi Nga là "kẻ xâm lược" mâu thuẫn sâu sắc với hệ giá trị cá nhân, danh tính, ký ức, thế giới quan và niềm tin của họ. Để tự bảo vệ chính mình khỏi cơn khủng hoảng đó, họ buộc phải tìm lý do.

Họ được gọi là "zhduny" (kẻ chờ đợi) hoặc "kollaborant" (chỉ điểm, cộng tác). Nhiều người đã đi khỏi Ukraine. Số còn lại gặp được họ rất khó. Mà có gặp họ cũng ít chia sẻ. Nhưng để công bằng, tôi đã tiếp cận được một số người. Tâm sự của họ giúp ta hiểu tại sao họ đi ngược lại dòng chảy chung của đất nước.

Loạt bài Nga-Ukraine: Chiến tranh hay hòa bình?

Tuyên truyền: 'U xấu, Nga tốt'

Tôi may mắn được phỏng vấn nhiều chuyên gia thẩm định tin giả ở Ukraine, và lần nào cũng choáng váng trước chiến lược hiện đại và khả năng thao túng của tuyên truyền.

Mỗi khi tới một nơi ở mới, tôi thường hỏi hàng xóm các kênh Telegram uy tín để quan sát cuộc sống địa phương và biết khi nào phải chạy bom. Nhưng các chuyên viên tin giả đã cho tôi một cú sốc trời giáng: Gần 1/3 các kênh tôi đang theo dõi là… của Nga.

Họ đã tạo ra hàng ngàn kênh Telegram giả danh các cộng đồng dân cư, chiếm mật khẩu kênh cũ, hoặc sao chép các tên sẵn có mà chỉ đổi một ký hiệu hoặc cách viết để không ai nhận ra.

Các tin tức ban đầu là thật, (hướng tên lửa tấn công, dịch vụ trợ giúp…). Tuy nhiên, 10 tin đăng tải thường chỉ có 1 tin sai lệch (ví dụ: tìm thấy ảnh quỷ sa-tăng trong ba lô lính Ukraine). Truyền thông Nga cũng tung hỏa mù với nhiều tin tức mâu thuẫn. Mục đích không phải bôi xấu hay tô hồng, mà để sự nghi ngờ thường xuyên thống trị, tạo cảm giác sự thật là bất khả.

Để tự bảo vệ mình, người dân tự động lan truyền mọi tin tức (cả thật lẫn giả). Nhiều người "chờ Nga" vì thực sự tin rằng chính quyền và quân đội Ukraine không hề chính nghĩa.

Ở vùng Nga chiếm đóng, mọi thông tin bị phong tỏa, chỉ còn duy nhất một chiều từ Nga. Sống trong cái bong bóng thực tại ảo đó, một số người tin rằng thế giới ngoài kia chính là những gì kênh Nga mô tả.

Ở Kyiv, tôi gặp một chàng trai có bà sống ở Henichesk. Anh kể:

"Bà nhất định không chịu di tản. Nga tới thì bà bảo Henichesk đã được giải phóng. Người Ukraine chết thì bà bảo do quân đội tự ném bom dân mình. Lần nào gọi điện bà cũng cảm ơn Chúa vì tôi chưa bị phát xít Ukraine bắn bỏ.

Ở vùng chiếm đóng, mọi liên lạc đều bị theo dõi. Tin tức chỉ có đài Nga nên bà đã bị tẩy não hoàn toàn. Tôi yêu bà lắm, nhưng đành gọi ít đi. Bà không tin cả chính con cháu trong nhà. Bà chỉ tin đài Nga thôi. Bà bảo Kyiv đã thất thủ, Zelensky đã bỏ trốn. Miền Đông đã bị bỏ rơi, chỉ còn cách theo Nga để sống sót thôi.

Bây giờ cả nhà chỉ nói về Chúa và đồ ăn. Không ai động đến chiến tranh. Nhắn tin xong cũng xóa luôn.

Bà may mắn còn sống chứ nhiều người không chịu di tản (để chờ Nga) bị pháo kích giết chết đầu tiên. Bà rất vui vì tượng Lenin được dựng lại. Nhưng bà không muốn nhập tịch Nga. Không nhập tịch thì làm gì có lương hưu? Chắc bà sẽ thành người Nga thôi."

Tôn giáo: 'tách Nga là xuống địa ngục'

Trong gần 300 năm, Giáo hội Ukraine bị sáp nhập vào Giáo hội Nga. Chỉ tới năm 2019, Ukraine mới có hai giáo hội: một mới tách ra (OCU) và một vẫn trực thuộc Moscow (UOC-MP)

Năm 2022, Thượng phụ Kirill của Moscow đã chúc phúc cho lính Nga trong cuộc Thánh chiến chống lại phương Tây suy đồi. Ở một số nhà thờ Ukraine vẫn thuộc Moscow, Cục An ninh tìm thấy vũ khí, truyền đơn, cờ ly khai và lương khô giấu chờ quân Nga tiếp quản. Chính quyền ra hạn 9 tháng để các nhà thờ này cắt đứt với Nga hoặc giải thể.

Tu sĩ Ukraine lập tức bác bỏ cáo buộc và phản đối quan điểm của Thượng phụ ở Moscow. Họ cũng "sửa đổi điều lệ để không còn phụ thuộc vào Moscow". Tuy nhiên, chính quyền không tin vào sự "độc lập" này. Trên nguyên tắc thần học, một giáo hội không thể tự ly khai mà phải có "sắc chỉ tự trị".

Khi bị trục xuất, các tu sĩ lập tức kêu gọi tín đồ đến "bảo vệ Chúa". Phần lớn những người đáp lại là những cụ bà cao tuổi. Họ tin rằng nhà thờ sẽ mất thiêng nếu tách khỏi Nga và linh hồn họ sẽ bị đày xuống địa ngục.

Người Ukraine rất sùng đạo. Lời dạy của tu sĩ là ý Chúa. Để "bảo vệ Chúa", các cụ quỳ hoặc nằm lăn ra trước xe cảnh sát, dí thánh giá vào mặt phóng viên: "Chúa tạo ra Ukraine với Nga là một"; "Nga không xâm lược Ukraine"; "Chính Chúa đang ném bom quân phát xít chúng mày vì chúng mày đã phản Chúa!"

Những người "chờ Nga" này thực ra là "chờ Chúa". Chính quyền càng mạnh tay trấn áp, nguy cơ biến nhiều tu sĩ và tín đồ thành những kẻ tử vì đạo càng cao, yếu tố cực đoan càng mạnh, hậu quả sẽ càng sâu sắc.

Tình cảm anh em: 'Nga là người một nhà'

Trẻ em Ukraine từ nhỏ đã được dạy rằng hai nước là anh em ruột thịt. Một cô giáo ở Kharkiv chia sẻ: "Ai đời người cùng nhà lại giết nhau? Thế nên cuộc chiến nhất định không thể do Nga. Chính quyền bị phương Tây giật dây mà thôi. Putin là một nhà độc tài tốt bụng chỉ đang cố dạy người nhà bằng roi."

Một doanh nhân Odesa có quá khứ là dân đao búa ở Nga cũng nghĩ tương tự: "Tôi từng ngồi tù vì bị chủ băng đảng sai đi bắn người. Sau này chúng tôi thân nhau, thậm chí lấy tên nhau đặt cho con. Chính trị gia cũng vậy. Họ ra lệnh cho dân bắn nhau. Hãy nhớ lời tôi, chỉ cần Mỹ rút đi là hai dân tộc sẽ hợp nhất như Liên Xô cũ."

Những "người chờ đợi" như hai nhân vật trên có lẽ không muốn trở thành "kẻ ác" khi phải giết chính "anh em" mình. Họ không hẳn "chờ" Nga "giải phóng" mà chỉ muốn chứng minh mình lương thiện.

Điều này có thể đúng với một vài sĩ quan cấp cao Ukraine bí mật làm tay sai cho Nga. Phần lớn họ chung lò đào tạo thời Liên Xô. Tâm lý huynh đệ và lời thề Xô-viết khiến họ tin rằng Nga không bao giờ hại Ukraine.

Quá khứ vinh quang: 'Nga là niềm tự hào'

Hồi đầu cuộc chiến, mạng xã hội bùng nổ video một cụ bà cầm cờ Liên Xô đón lính Ukraine (vì nhầm là lính Nga). Cụ không hiểu lời giải thích "Nga là quân xâm lược". Khi lá cờ bị giẫm lên, cụ mắng họ vì đã xúc phạm biểu tượng mà gia đình cụ từng đổ máu bảo vệ.

Tôi đã gặp vài người già Ukraine như vậy. Họ không hẳn yêu "nước Nga hiện tại" mà là yêu "ký ức Liên Xô". Với họ, Liên Xô sụp đổ là một bi kịch cá nhân. Họ mất đi niềm tự hào về một siêu cường thắng trận.

Họ cho rằng Nga là kẻ kế thừa di sản đó. Yêu Nga là cách để họ giữ lại một phiên bản đẹp của đời mình. Putin trở thành thần tượng vì ông sẽ "lấy lại vinh quang ngày xưa", kể cả khi vinh quang ấy phải trả bằng máu của chính người Ukraine.

Quá khứ sung sướng: 'Nga là sự đủ đầy bị đánh cắp'

Khi đến thăm chợ Kyiv, một phụ nữ gốc Việt kể với tôi đầy luyến tiếc:

"Chị đi xuất khẩu lao động năm 18 tuổi. Hồi ấy ở Việt Nam đang không có mà ăn, sang đây bỗng được quý như tổng thống. Sáng nó đến gõ cửa, đợi tắm rửa xong chở đến nhà máy. Lương thì cao, ăn thì ít. Mỗi tháng gửi về nhà hẳn cái tủ lạnh Saratov. Có bầu nghỉ luôn 3 năm. Học xong là có việc. Đi làm là có nhà, có xe. Rất sướng."

Tương tự, nhiều người già Ukraine tin rằng khi sáp nhập vào Nga, lương hưu sẽ tăng gấp 3 và khí đốt sẽ rẻ như cho. Họ không "chờ Nga giải phóng" mà chờ sự đủ đầy quay lại.

"Mẹ tôi chỉ mong Nga đến để sướng như ngày xưa. Tôi bảo mẹ dọn quần áo, con đưa lên Moscow. Mẹ bảo không, tao không đi."

Làm ăn trong vùng đệm: 'Nga là vùng xám để kiếm tiền'

Ở Odesa, một doanh nhân gốc Việt tâm sự rất thật: "Hồi Liên Xô tan rã thì Ukraine đã ngả về châu Âu rồi. Chị bụng bảo dạ, Nga ngay đây không theo, đi tận đẩu tận đâu. Theo châu Âu thì phải đóng thuế, làm ăn tử tế, không nhập nhèm được nữa. Phải khai báo, minh bạch, đủ thứ luật lệ. Trong khi mình đang làm ăn dễ.

Sau chị nghĩ lại. Mình dễ, nhưng con mình thì không. Thời Liên Xô toàn buôn gian bán lận. Cái môi trường làm ăn với Nga cũng tranh tối tranh sáng kiểu chợ đen, bảo kê, chụp giật. Anh đối tác người U của chị không muốn quẹt thẻ, lúc nào cũng mang cục tiền buộc dây chun to đùng.

Thế hệ chị quen nên thấy dễ. Nhưng tụi trẻ không thể gian lận, khôn lỏi như mình được. Nó muốn đàng hoàng nên nó mới ra nước ngoài. Giờ mình thay đổi biết đâu nó lại muốn về? Sao mình lại ích kỷ để hỏng cả tương lai? Lại tiêu chuẩn kép, vừa muốn dân chủ, vừa không muốn đóng thuế?"

Lợi ích kinh tế: 'Nga là đối tác lớn'

Nhiều doanh nghiệp miền Đông bị mất nguồn khách cho rằng họ không thể sống thiếu thị trường Nga. Dù chính bom đạn Nga phá hủy kinh tế miền Đông, họ vẫn đổ lỗi cho chính quyền đã chọc giận đối tác của họ.

Lợi ích kinh tế nhân lên gấp bội với các chính khách kiêm tài phiệt miền Đông. Một dân biểu chia sẻ với tôi: "Trước chiến tranh, mỗi khi chính quyền muốn cải cách các mỏ than làm ăn kém ở Donbas, họ sẽ dọa kiểu: 'Đừng có ép, nếu không chúng tôi sẽ ly khai và sáp nhập vào Nga.' Thế là ngân sách lại chảy về miền Đông. Nga trả công cho họ bằng khí đốt giá rẻ. Lợi nhuận quay lại túi các chính khách/tài phiệt. Dân vẫn nghèo, nhưng lại biết ơn các 'lãnh chúa' đã bảo vệ họ khỏi Kyiv."

Cuộc sống ổn định: 'cứ chống lại Nga là có bạo loạn'

Khi cùng tôi đi thăm khu Maidan, một nhà nghiên cứu so sánh như sau: "Cách mạng Cam là 'hy vọng'. Cách mạng Maidan là 'tuyệt vọng'.

Trong Cách mạng Cam (2004), chính phủ 'đàm phán' với người biểu tình, còn trong Cách mạng Maidan (2014), người biểu tình 'bị đàn áp'. Cách mạng Cam chỉ muốn 'bầu cử lại', Cách mạng Maidan muốn 'lật đổ chính phủ thân Nga'. Cách mạng Cam được lãnh đạo từ trên xuống kiểu bất bạo động, cách mạng Maidan bùng nổ từ dưới lên, tạo ra quá nhiều khoảng trống để các nhóm cực đoan sử dụng bạo lực."

Một doanh nhân gốc Việt ở Kharkiv cũng đồng tình: "Cách mạnh Cam quá đẹp, còn Cách mạng Maidan quá hỗn loạn. Người Ukraina vốn hiền hòa, không thích kiểu làm cách mạng như vậy."

Sau Maidan, chính phủ mới thanh lọc những quan chức thân Nga của chế độ cũ. Với những người không thể thanh lọc vì do dân bầu lên (thị trưởng, đại biểu hội đồng nhân dân), các nhóm cực đoan này tấn công theo kiểu "công lý đường phố" và "bôi nhọ". Họ bị ném vào thùng rác và bị đổ dung dịch khử trùng lên đầu.

Với một số người Ukraine, đó không phải "công lý" mà là "tình trạng phi chính phủ". Họ không hẳn "chờ Nga" mà chờ một bàn tay sắt "thiết lập lại trật tự".

Điều này đặc biệt rõ ở cộng đồng nhập cư vốn ít quan tâm tới chính trị: "Khi già tôi sẽ về Việt Nam. Ai lãnh đạo không quan trọng. Dân Ukraine hết Maidan này đến Maidan kia. Nên Nga vào cũng được, miễn tiền vẫn vào túi là được."

Nhưng không phải cứ trung lập là sẽ yên thân. Anh Việt kiều ở Kharkiv kể rằng một triệu phú Do Thái không chịu di tản vì cho rằng mình già rồi, chả làm gì thì chả sao. Nhưng rồi Nga chiếm vùng đó, gia sản mất trắng: "Ông ấy bị Nga bắt làm con tin, sau phải chuộc 3 triệu đô mới thoát được sang Séc."

'Ghét' phương Tây→ Nga trở thành lựa chọn

Nói chuyện với người Ukraine, tôi thấy họ dường như bị kẹt giữa hai lựa chọn: Nga và phương Tây. Nhưng họ nghi ngờ cả hai. Thế nên "chọn" không có nghĩa là "tin", mà nhiều khi vì họ không còn lựa chọn nào khác.

Một bạn trẻ giải thích cho tôi: "Nhiều người Ukraine không biết mấy về châu Âu, EU với NATO đâu. Nhưng vì muốn thoát Nga nên châu Âu trở thành lựa chọn."

Với những người "chờ Nga đến", họ quá ghét phương Tây nên chọn Nga là kẻ chống phương Tây nhất. Họ hiểu Nga không hề tốt đẹp, nhưng họ ghét phương Tây hơn ghét Nga.

Có ba lý do chính cho sự căm ghét này: văn hóa, chính trị và kinh tế. (Lưu ý rằng chính những người chọn phương Tây và coi Nga là quân xâm lược cũng chia sẻ một phần những nghi ngờ này).

Về văn hóa, truyền thông Nga tung ra khái niệm "Gayropa" (châu Âu đồng tính). Nhiều người sùng đạo tin rằng nếu gia nhập EU, "bệnh đồng tính" của phương Tây sẽ "lây ra khắp nơi". Nga là "thành trì cuối cùng của truyền thống, chống lại sự xâm lăng văn hóa phương Tây".

Về kinh tế, phương Tây bị nghi ngờ rằng họ chỉ coi Ukraine là một cú làm ăn.

● Năm 1991, một "Liên Xô tan rã" không được thay thế bằng một "phương Tây hào nhoáng". Xã hội hỗn loạn, bạo lực tràn lan, kinh tế sụp đổ. Nhiều người cho rằng đó là kế hoạch của phương Tây để tiếp cận tài nguyên. Giờ đây, phương Tây lại đưa ra cái bánh vẽ "gia nhập EU và NATO" cũng chỉ vì tài nguyên.

● Hiện nay, Ukraine là nơi phương Tây thải vũ khí lỗi thời và thử nghiệm vũ khí mới.

Về chính trị, phương Tây bị coi là kẻ thao túng Ukraine.

● Khi xung đột nổ ra, một số lãnh đạo cao cấp lộ mặt là gián điệp Nga. Năm 2014, Nga sáp nhập Crimea mà không hề có chống cự vì chính tư lệnh Hải quân đã thề trung thành với Nga. Năm 2022, Nga tiến vào Ukraine dễ dàng vì chính lãnh đạo cục an ninh đã ra lệnh gỡ bỏ các bãi mìn phòng hộ.

Rất có thể họ thực lòng tin rằng mình đang cứu đất nước khỏi sự "thao túng của NATO". Ở chiều ngược lại, việc họ trung thành với Nga khiến đa số người Ukraine tin rằng đất nước mình đang bị "chính Nga thao túng".

● Những người nghi ngờ phương Tây cũng cho rằng không có cuộc cách mạng nào tự phát. Từ năm 1991, phương Tây đã bơm 5 tỷ USD , không phải để "dân chủ hóa Ukraine" mà để "tạo thế trận lật đổ chính quyền thân Nga".

Ví dụ được kể nhiều nhất là cuộc điện đàm bí mật của bà Victoria Nuland – trợ lý Ngoại trưởng Mỹ – về cơ cấu chính quyền Kyiv và việc bà phát bánh mì cho người biểu tình ở Maidan. Một số người cũng nhắc đến việc năm 2022, cựu Thủ tướng Anh Boris Johnson đã khuyên Ukraine "đừng ký thỏa thuận với Nga và nên tiếp tục đánh vì Nga đang ở thế yếu và phương Tây không thể cam kết bảo vệ Ukraine".

Ở chiều ngược lại, phe kia cho rằng Nga còn thao túng Ukraine kinh hơn: "Putin sang tận Kyiv giúp Yanukovych tranh cử"; "KGB đầu độc ứng viên đối lập"; "Nga dùng gói hỗ trợ 15 tỷ để Yanukovych hủy thỏa thuận hợp tác với châu Âu"... Về việc Anh xúi Ukraine đánh tiếp, họ cho rằng thảm sát Bucha mới chính là giọt nước tràn ly khiến Ukraine quyết đánh vì họ không tin Nga thực lòng muốn thỏa thuận.

● Cuối cùng, châu Âu bị nghi ngờ là không thực sự muốn chiến tranh kết thúc. Họ chỉ muốn làm Nga suy yếu bằng mạng sống của dân Ukraine. Họ câu giờ, ủng hộ dè chừng để chính họ có thời gian chuẩn bị cho chiến tranh.

'Ghét' tư bản → Nga trở thành lựa chọn

Trở lại với chị tiểu thương ở Kyiv. Sau khi nhớ lại thời bao cấp, chị kết luận: "Xã hội chủ nghĩa (XHCN) nó rất là rực rỡ."

"Cuộc chiến này là do Ukraine cứ thích theo tư bản. Nhưng tư bản không bao giờ bằng cộng sản. Nó bắt mình cực nhọc mới có ăn. Ước gì quay lại thời Liên Xô. Cứ như Nga vẫn giữ XHCN có tốt hơn không."

Một Việt kiều đi cùng tôi phản đối: "Nga hết XHCN rồi chị. Nó cũng tư bản như Ukraine thôi."

Ra khỏi chợ, anh giải thích: "Người ít học họ nghĩ đơn giản lắm: Đi theo cộng sản Liên Xô thì giàu, đi theo tư bản phương Tây thì nghèo.

Họ không hiểu kinh tế bao cấp suýt giết chết Việt Nam. Họ tiếc thời Liên Xô đầy đủ, nhưng sự đủ đầy của mỗi cá nhân chỉ là một chi tiết còn tốt trong một hệ thống đã hỏng."

Ở Odesa, tôi gặp Symon (đã xuất hiện ở bài 4). Chưa kịp ngồi xuống anh đã hỏi: "Em nghĩ gì về đảng cộng sản?" Tôi trả lời: "Cả nhà em cộng sản."

Được lời như cởi tấm lòng, Symon tâm sự rất chân thành. Nhưng anh cũng là nhân vật mâu thuẫn nhất tôi từng gặp.

Anh ước thành đảng viên cộng sản vì "ngày xưa nội chiến người Việt giết nhau, chỉ có cộng sản mới kết thúc được". Nga và Ukraine không phải hai quốc gia riêng biệt mà là "một dân tộc trong cơn nội chiến". Họ cũng cần "cộng sản" và "độc tài" để chấm dứt đổ máu.

Cần "độc tài", nhưng Symon lại viện cớ "dân chủ" để phản đối bắt lính. Cầm súng bảo vệ đất nước là "lựa chọn" chứ không phải "nghĩa vụ".

Anh cho rằng Hà Lan nơi tôi đang sống đã tiến tới XHCN (làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu). Nhưng châu Âu thực ra vẫn đang bị Mỹ chiếm đóng, giật dây. Hà Lan cần được giải phóng: "Em hãy chờ xem. Ukraine sẽ về với Nga. Xe tăng chúng tôi sẽ tiến vào Amsterdam."

Tôi trợn mắt. Symon cười: "Đùa thôi. Người Hà Lan sẽ mang hoa ra chào đón. Hà Lan sẽ thành nước cộng sản. Amsterdam sẽ được đổi tên là… Thành phố Hồ Chí Minh."

Symon có lẽ không hề ngưỡng mộ "cộng sản" hay "độc tài". Chắc anh chỉ muốn một bàn tay sắt lập lại hòa bình. Anh có lẽ không hèn nhát (vì quá khứ là "đầu gấu" ở Nga). Anh viện cớ "dân chủ" để trốn lính chắc vì không muốn bắn vào người Nga anh em. Anh có lẽ không ghét sự thịnh vượng phương Tây. Chắc anh chỉ ghét cái nhãn "tư bản" của nó. Anh có lẽ không muốn tấn công Amsterdam. Chắc anh chỉ đang che giấu sự bất lực bằng cách tưởng tượng bản thân là siêu cường "giải phóng" thế giới.

Có lẽ cuộc chiến tàn khốc và bản năng sinh tồn đã khiến những người dân vùng đệm phải linh hoạt giữa các khái niệm để lý giải cho sự bế tắc của mình. Nhưng sao lại đổi Amsterdam thành Hồ Chí Minh? Hay anh nghĩ người cộng sản nào cũng muốn nhuộm đỏ địa cầu?

Như vậy, một bộ phận rất nhỏ người Ukraine vẫn "chờ Nga đến" với nhiều lý do. Vậy còn đa số coi Nga là quân xâm lược? Bài viết kỳ sau sẽ xoáy sâu vào chính sách "viết lại lịch sử" và thái độ người dân trong cuộc chiến có tên: "Thoát Nga".

Ghi chú về tác giả và tác phẩm: Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng vào Giao tiếp-Quản trị đa văn hóa/Phát triển năng lực cá nhân. Loạt bài ghi lại những quan sát của tác giả sau gần 4 tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến (tháng 6-9/2025). Chuyến đi nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa với tư cách cá nhân, độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào. Tên một số nhân vật đã được thay đổi.