Cuộc chiến Nga-Ukraine (bài 9): Cáo buộc – 'diệt chủng', 'phát-xít' và 'cực hữu' ở Ukraine

Loạt bài về Ukraine có 3 phần. Phần 1 là bức tranh hiện thực ở hậu phương và tiền tuyến (bài 1, bài 2,bài 3,bài 4, bài 5). Phần 2 là hành trình ngược về lịch sử để tìm hiểu nguồn gốc cuộc chiến (bài 6, bài 7, bài 8). Phần 3 tập trung vào cách Ukraine xử lý xung đột và xây dựng danh tính quốc gia.

Năm 2014, Nga chống lưng cho Donbas tuyên bố độc lập. Ukraine điều quân đến tiêu diệt lực lượng ly khai. Nga cáo buộc Ukraine là "chính quyền phát xít" và có "chính sách diệt chủng".

'Diệt chủng' ở Ukraine?

Gần 70% những người tôi gặp ở Ukraine đang sống hoặc chạy loạn từ miền Đông, nơi có cáo buộc "diệt chủng". Theo công pháp quốc tế, diệt chủng là hành động chủ ý xóa sổ một dân tộc, bao gồm (1) mạng sống, (2) điều kiện sống, (3) tinh thần sống (4) tách trẻ em khỏi gia đình, và (5) ngăn chặn sinh đẻ.

Putin dùng Công ước LHQ quy định "nghĩa vụ ngăn chặn và trừng phạt diệt chủng" để hợp thức hóa cuộc chiến. Tuy nhiên, năm 2022, Tòa án Công lý Quốc tế tuyên bố không có bằng chứng Ukraine "diệt chủng" và yêu cầu Nga ngừng các hoạt động quân sự. Công ước LHQ cũng không cho phép dùng vũ lực đơn phương mà phải thông qua Hội đồng Bảo an. Nga đã bỏ qua các bước này và do đó bị LHQ coi là xâm lược (aggression) núp bóng lý do nhân đạo.

Kể cả những người thân Nga nhất mà tôi gặp cũng không đồng ý với từ "diệt chủng". Nhiều người nghi ngờ hoặc chế giễu khi thấy tôi cứ "bắt họ làm nạn nhân". Một ông già còn mắng cho tôi một trận: "Cô là cái thứ nhà nghiên cứu gì mà toàn đi nghe tuyên truyền nhảm nhí. Tôi đã bảo không có diệt chủng mà sao cô cứ hỏi đi hỏi lại mãi thế? Bố mẹ tôi di cư từ Nga. Tôi là công dân Ukraine sinh ra ở Melitopol. Tôi nói tiếng Nga, nhưng tôi không cần ai đến 'giải phóng' hay 'bảo vệ' tôi hết."

Thậm chí, từ "diệt chủng" còn bị hiểu ngược, tức là chính Nga mới là thủ phạm. Khi tôi hỏi một người Việt đã sống ở đây hơn 40 năm: "Anh có cho rằng đây là diệt chủng không" thì anh khẳng định: "Tất nhiên là diệt chủng chứ còn gì nữa. Thế nên bọn nó (Nga) mới chủ động kéo dài cuộc chiến."

Một luật sư (có gia đình ở Nga) nhắc nhở tôi rằng, việc "Nga bắt cóc trẻ em Ukraine" khớp với định nghĩa "diệt chủng". Ba Lan cùng một loạt quốc gia Baltic và Hội đồng Nghị viện Ủy hội châu Âu đã gọi đây là hành vi "diệt chủng".

Ngày 8/12/2025, Nga phản tố. Cáo buộc diệt chủng chưa có hồi kết. Hai bên sẽ tranh tụng vào năm 2026-2027.

Vi phạm nhân quyền của Ukraine

Tuy câu hỏi "diệt chủng" chưa có phán quyết cuối cùng, nhưng các tổ chức nhân quyền đã ghi nhận nhiều vi phạm nghiêm trọng của Ukraine. Nga thường gọi "ghi nhận" là "phán quyết". Điều này sai về luật pháp, nhưng nó giúp Nga vũ khí hóa hai vấn đề có thật để tiếp tục vụ kiện "diệt chủng".

Vấn đề thứ nhất: Pháo kích và thương vong dân sự

Năm 2014, khi quân đội Ukraine giao tranh với phe ly khai, truyền thông Nga cho rằng "hàng chục ngàn" thường dân bị "diệt chủng".

Theo báo cáo của Cao ủy Nhân quyền LHQ và Tổ chức An ninh Hợp tác châu Âu – hai tổ chức quốc tế được cả Nga và Ukraine cho phép giám sát giai đoạn 2014-2021 – xung đột không leo thang thành diệt chủng mà dần dần đóng băng.

Năm 2014 có 2.084 dân thường thiệt mạng, đến năm 2021 chỉ còn 25 người, chủ yếu do mìn sót lại. Nhưng khi thương vong đang chạm đáy (tháng 12/2021 chỉ có 1 người chết) thì 2 tháng sau, Nga tấn công với cớ "ngăn chặn diệt chủng". Như vậy, cuộc chiến toàn diện được phát động chỉ để ngăn chặn một thảm họa đã gần như kết thúc về mặt số liệu.

Về trách nhiệm với dân thường, báo cáo xác nhận phe ly khai đã đặt hỏa lực trong khu dân cư, biến nơi sinh sống thành mục tiêu quân sự, gián tiếp gây ra cái chết cho chính người dân họ tuyên bố bảo vệ.

Đổi lại, Ukraine cũng vi phạm Luật Nhân đạo Quốc tế. Do thiếu chuyên nghiệp và vũ khí cũ kỹ, quân đội Ukraine đã dùng pháo binh hạng nặng và bom chùm bắn trả vào khu dân cư, gây thương vong quá mức cho dân thường.

Nhưng nhiều người chết không có nghĩa là diệt chủng. Phải có "ý định xóa sổ một dân tộc" mới là diệt chủng. Vì vậy, các chuyên gia cho rằng đây là "tội ác chiến tranh" chứ chưa cấu thành "diệt chủng".

Tuy nhiên, những đứa trẻ và thường dân vô tội thiệt mạng ở vùng ly khai là có thật. Quan trọng hơn hết, nỗi đau không có biên giới chính trị. Mất mát cũng là hiện thực suốt 4 năm qua khi Nga ném bom các thành phố của Ukraine, sát hại hàng nghìn thường dân (xem bài 1).

Loạt bài Nga-Ukraine: Chiến tranh hay hòa bình?

Vấn đề thứ 2: Sự vô pháp của các nhóm tình nguyện

2014 là năm bản lề của cuộc chiến với hàng loạt sự kiện: Tổng thống Yanukovych chạy sang Nga và bị Quốc hội phế truất; Quân đội tê liệt; Chính quyền mới là một liên minh yếu kém; Nga sáp nhập Crimea; Lực lượng ly khai ở 4 thành phố sát với Nga nổi dậy.

Bối cảnh hỗn loạn ấy tạo ra khoảng trống quyền lực, cho phép giới tài phiệt tư nhân hóa chiến tranh. Tỷ phú Ihor Kolomoisky treo thưởng 10.000 USD cho mỗi lính ly khai bị bắt. Họ cũng tài trợ vũ trang cho các nhóm tình nguyện để lấy lại trật tự và bảo vệ lãnh thổ. Các lực lượng này thu hút người yêu nước, nhưng cũng có cả thành phần cực đoan và tội phạm.

Trên chiến trường, không phải lính chính quy mà các nhóm tình nguyện mới là lực lượng chiến đấu với quân ly khai. Thiếu sự kiểm soát từ trung ương, tâm lý thù Nga biến thành bạo lực.

Theo Tổ chức Ân xá Quốc tế, nhóm tình nguyện Aidar đã bắt cóc, tống tiền và tra tấn người bị tình nghi là thân Nga. Khủng khiếp hơn, chỉ huy nhóm tình nguyện Tornado đã biến tầng hầm một trường học thành nơi tra tấn.

Tương tự như vấn đề pháo kích ở Donbas, Nga cho rằng đây là "chính sách quốc gia về diệt chủng". Quá trình kiện cáo vẫn đang tiếp tục.

Cuối năm 2014, Ukraine đánh một canh bạc mạo hiểm, sáp nhập các nhóm tình nguyện vào quân đội. Về mặt tinh thần, họ biến những "con sói hoang" thành các đơn vị thiện chiến. Về mặt quân sự, họ buộc "sói hoang" phải tuân lệnh trung ương. Về mặt pháp lý, chính trị bị tách ra khỏi quân sự.

Ví dụ, phần "chính trị" của Azov tách ra lập đảng, tranh cử (và thất bại). Phần "quân sự" trở thành đơn vị chiến đấu thuần túy. Các phần tử cực đoan nhất bị thanh lọc. Binh lính mới gia nhập Azov đa sắc tộc, đa tôn giáo, không liên quan đến tư tưởng cực hữu.

Tuy nhiên, không phải "sói hoang" nào cũng ngoan ngoãn vâng lời. Các cựu chỉ huy Azov trong vai trò chính trị gia vẫn gây quỹ cho quân đội. Những kẻ cực hữu hiện đang "cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh", nhưng câu hỏi cho những "con dao hai lưỡi" này vẫn phải để ngỏ khi Ukraine bước vào thời hậu chiến.

Các vấn đề đã có phán quyết và kết luận

Như vậy, Nga không hoàn toàn bịa đặt. Nhưng họ đã đẩy những tội ác cục bộ thành "diệt chủng" có hệ thống để hợp thức hóa cuộc chiến.

Ngoài hai vấn đề "pháo kích" và "các nhóm bạo lực", Nga còn dùng nhiều sự kiện khác làm bằng chứng "diệt chủng". Sau đây là hai ví dụ tiêu biểu.

Ví dụ thứ nhất: 'Bị thiêu trong nhà Công đoàn Odesa'

Cũng năm 2014, phong trào ly khai ở Odesa bùng phát. Bạo lực xảy ra khi hai nhóm biểu tình xô xát. Phe thân Nga bị phe ủng hộ Maidan dồn về cố thủ trong Nhà Công đoàn. Ngọn lửa bốc lên khiến 42 người thiệt mạng.

Sau cuộc điều tra độc lập của Hội đồng Tư vấn Quốc tế, phán quyết của Tòa Nhân quyền châu Âu năm 2021 kết luận rằng hỏa hoạn xảy ra khi cả hai bên dùng bom xăng ném vào nhau. Không có bằng chứng "thiêu sống có kế hoạch" và "rắp tâm diệt chủng" bằng cách "chặn đường thoát hiểm", "đầu độc khí chloroform" hay "hành quyết bên trong". Thực tế nhiều người phe Maidan đã dùng giàn giáo và dây thừng để cứu nạn nhân. Nguyên nhân tử vong chủ yếu là ngạt khói, bỏng và cứu hỏa đến quá chậm.

Tuy Ukraine không phạm tội diệt chủng nhưng Tòa kết luận họ đã thất bại trong việc duy trì trật tự và thực thi công lý.

Ví dụ thứ hai: 'Cậu bé bị đóng đinh'

Cũng năm 2014, kênh truyền hình lớn nhất tại Nga phỏng vấn Galina Pyshnyak – một phụ nữ tị nạn từ Ukraine. Cô vừa khóc vừa kể rằng dân chúng bị tập hợp tại Quảng trường Lenin ở Slovyansk nơi lính Ukraine công khai đóng đinh một bé trai 3 tuổi, sau đó kéo lê người mẹ cho đến chết.

Các phóng viên Nga đổ đến hiện trường, nhưng không tìm được một nhân chứng hay bức ảnh nào. Dân địa phương thậm chí ngỡ ngàng khi được hỏi. Galina cũng được xác minh có chồng là lính ly khai.

Nửa năm sau, Kênh 1 thừa nhận: "Galina có thể đã bịa ra do chấn thương tâm lý."

Việc Kênh 1 không bị trừng phạt khi đưa tin giả khiến các nhà tâm lý học chiến tranh cho rằng câu chuyện này có tính toán kỹ lưỡng.

'Cực hữu' là cơ chế phòng vệ của 'bất ổn'

Như vậy, cáo buộc Ukraine có chính sách "diệt chủng" hầu hết đã bị bác bỏ, vẫn chờ phán quyết, hoặc khả năng cao chỉ là tội ác chiến tranh.

Tuy nhiên, "chủ nghĩa dân tộc cực đoan", "cực hữu", "tân phát xít" lại đang là hậu quả chung của một thế giới nhiều biến động. Biểu tình có thập ngoặc, kiểu chào phát xít, áo thun có chữ "Tôi❤️HTLR (Hitler)" từng diễn ra nhiều lần ở Mỹ và châu Âu. Vậy thì Ukraine – một quốc gia bị cáo buộc là "phát xít" – có như vậy không?

Ở Odesa, tôi gặp một quân nhân Azov có quá khứ "tân phát xít". Anh kể: "Thật ra lũ choai choai mới lớn không có tư tưởng gì đâu. Chúng chỉ muốn khẳng định mình. Nhóm nào oai hơn, nhiều tiền hơn thì tham gia. Lúc ấy phong trào đầu trọc Nga (skinhead) rất mạnh ở Odesa. Đây vốn là thành phố của tội phạm và những kẻ phiêu lưu. Tôi bị nhiễm tư tưởng thù hận của Pan-Slavism. Tôi ghét người di-gan. Tôi ghét cả người da đen dù chưa gặp ai da den bao giờ."

"Thế sao sau này anh lại tham gia Azov đánh Nga?" – "Hồi là đầu trọc thì Nga hay Ukraine cũng như nhau cả. Sau khi biết Nga là kẻ thù thì tôi mới vào Azov."

Câu chuyện của người lính này là minh họa cho nguyên lý: cực đoan là cơ chế phòng vệ và tín hiệu của một xã hội bất ổn. Ở Ukraine, hai cao điểm bất ổn là năm 1991 khi Liên Xô sụp đổ và năm 2014 với biểu tình Mandan, Nga sáp nhập Crimea và Donbas ly khai.

Sự hỗn loạn trở thành mảnh đất lý tưởng cho (1) các nhóm chính trị có tư tưởng cực hữu, bài ngoại, bạo lực và (2) các nhóm vũ trang tự phát, tội phạm, hooligan. Ranh giới hai nhóm chồng chéo lên nhau. Nhóm 2 núp bóng nhóm 1, nhân danh "yêu nước" và "chính trị" để trục lợi và hợp thức hóa bạo lực.

Trong hai cao điểm lịch sử đó, các cộng đồng nhỏ trở thành nhóm yếu thế, bao gồm cả người Việt. Họ dễ bị bắt nạt do rào cản ngôn ngữ, tâm lý ngại va chạm với chính quyền, thói quen giao dịch bằng ngoại tệ và hàng hóa đôi khi thiếu giấy tờ. Họ bị hạch sách bởi các nhóm bảo kê và quan chức tham nhũng dưới vỏ bọc "kiểm tra cư trú", "chống buôn lậu", "chống ly khai".

Trong thời gian này, nổi cộm nhất là vụ chủ một khu đất ở Kharkiv cáo buộc chủ người Việt kéo đổ thánh giá để xây chùa. Phe cực hữu đổ dầu vào lửa, đòi đuổi cổ "những kẻ xâm chiếm mắt lé". Vài kẻ cực đoan xé cờ Việt Nam trước văn phòng chủ người Việt.

Những người ở Kharkiv giải thích với tôi rằng sự kiện này là "hai trong một". Đảng cực hữu Svoboda đã kích động một vụ tranh chấp dân sự thành xung đột chính trị, tôn giáo. Nhưng đó cũng là hành vi tống tiền của xã hội đen: "Không hẳn nó ghét người nước ngoài đâu. Nó muốn lấy tiền của ông Vượng."

Vụ việc được dàn xếp ổn thỏa và nhanh chóng bị lãng quên. Nhưng 13 năm sau, khi phong trào cực hữu đã bị dẹp từ lâu thì nó bất ngờ đội mồ sống dậy. Nó lan truyền rầm rộ ngay khi Nga tấn công.

Cộng đồng người Việt và Đại sứ Ukraine ở Việt Nam giải thích đây là chiêu trò tuyên truyền của Nga, nhưng vô ích. Vụ tranh chấp đất một lần nữa trở thành lá bài chính trị: "Phát xít Ukraine đốt cờ Việt Nam. Nga đánh là đáng đời."

Cực hữu thua trên chính trường

Ở một đất nước dân chủ, phong trào cực hữu được đảm bảo quyền tự do ngôn luận và tham gia chính trị.

Ở cao điểm của bất ổn, cử tri ôn hòa bỏ phiếu cho cực hữu vì họ tấn công Tổng thống Yanukovych mạnh mẽ nhất. Nhưng khi Yanukovych bỏ trốn thì cử tri lại quay lưng với cực hữu: "Tôi không cần những kẻ côn đồ đánh nhau hộ mình nữa."

Năm 2014, đảng Svoboda rớt xuống còn 4,71%. Đảng Right Sector 1,8%. Đảng National Corps do cựu chỉ huy Azov thành lập cũng thất bại thảm hại khi phải cạnh tranh dân chủ sòng phẳng thay vì cầm súng.

Năm 2019, các đảng cực hữu liên minh lại, nhưng cũng chỉ gom được 2,15% phiếu, không qua nổi ngưỡng 5% để bước vào Quốc hội.

Đây là kết quả đáng xấu hổ khi so sánh với cực hữu châu Âu: Đảng RN 33% phiếu và dẫn đầu ở Pháp. Đảng FPÖ 28,9% phiếu mạnh nhất Quốc hội Áo. Thậm chí ở Đan Mạch, đảng cánh tả copy chính sách của cực hữu. Trong khi Geert Wilders (Hà Lan) hay Giorgia Meloni (Ý) bước vào văn phòng thủ tướng bằng lá phiếu dân chủ thì cực hữu Ukraine bị chính dân chủ gạt ra lề chính trường.

Tóm lại, Ukraine không bị "phát xít hóa" như Putin tuyên bố mà ngược lại, trước khi cuộc chiến 2022 diễn ra, họ đã tự "phi phát xít" bằng lá phiếu. Chủ nghĩa dân tộc cực đoan bị xử lý còn tốt hơn cả một số nền dân chủ lâu đời ở Tây Âu.

Cực hữu vắng mặt trong đời thường

Thoát khỏi hai cao điểm bất ổn và biến động, những cộng đồng nhỏ ở Ukraine quay về nhịp sống bình yên. Một người Việt ở Ukraine hơn 50 năm chia sẻ với tôi: "Cả đời anh chưa gặp thằng phát-xít nào cả. Chỉ có lần bọn đầu gấu ngáng chân vợ anh, bảo sao mày lấy một thằng Việt Nam. Xui là anh có võ nên hôm đó nó ăn đủ."

Một cô gái trẻ gốc Việt cũng khẳng định: "Không có phát xít, chỉ có thiếu tế nhị thôi ạ. Ví dụ người ta hỏi 'mày là người nước gì'. Cháu bảo 'tôi đẻ ra ở đây' nhưng họ cứ vặn vẹo 'thực sự mày ở đâu ra'. Như thế cũng là phân biệt chủng tộc vì họ không chấp nhận người U mà lại da vàng mũi tẹt."

Những người Việt đã từng sống ở cả Nga và Ukraine nói với tôi rằng: "Dân U rất mộc mạc chứ không kiểu bề trên như dân Nga. Ở U cũng không nhiều nạn đầu trọc bắt nạt người Việt như từng có ở Nga."

Nhưng có lần ở viện bảo tàng, một bà già không hiểu sao nhìn tôi rất hằm hè, hỏi gì cũng không nói. Tôi bèn chia sẻ: "Cháu sinh ra ở Việt Nam. Bà làm ơn chỉ cho cháu khu trưng bày về UPA." Bà đứng phắt dậy, quên cả cầm túi, dắt tôi đến tận nơi. Hóa ra "bà già cực hữu" khó chịu vì tưởng tôi là khách du lịch Trung Quốc, mà Trung Quốc lại đang "giúp Nga ném bom nhà bà".

Chủ nghĩa dân tộc công dân

Như vậy, cuộc chiến với Nga đã khiến cực hữu ở Ukraine rất khác với cực hữu ở phương Tây. Các cộng đồng thiểu số không còn là nạn nhân mà đã trở thành đồng minh của cực hữu.

Công thức "cực hữu = bài nhập cư" ở phương Tây không còn chính xác. Trong chiến hào, cực hữu Ukraine sát cánh cùng người Hồi, người Digan, người gốc Hungary, gốc Azerbaijan, gốc Chechnya, gốc Gruzia, gốc Việt… Trên chính trường, trưởng khối đa số tại Quốc hội người gốc Georgia sinh ra tại Nga. Thống đốc Kim – biểu tượng chống Nga của miền Đông – là người gốc Hàn.

Công thức "cực hữu = bài tôn giáo nhỏ" cũng phá sản. Tôn giáo chính của Ukraine là Chính thống giáo, nhưng cả Tổng thống Zelenskiy và người phát ngôn của đảng cực hữu khét tiếng nhất Ukraine đều là dân Do Thái. Lãnh đạo Hội đồng An ninh là người Hồi giáo. Chủ tịch Quốc hội theo Công giáo Hy Lạp .

Công thức "người gốc Nga = ủng hộ Nga" cũng bị thách thức khi tổng tư lệnh quân đội sinh ra ở Nga và vẫn có gia đình ở Nga. Việc ai đó "nói tiếng Nga" hay "gốc Nga" không phải là chỉ dấu để biết họ có ủng hộ Nga hay không, bởi đây là quốc gia song ngữ và hầu như ai cũng có người thân ở Nga.

Tóm lại, không phải sắc tộc, tôn giáo hay tiếng mẹ đẻ, mà sự lựa chọn "thân Nga-thù Nga" mới là lằn ranh quan trọng nhất ở Ukraine. Chủ nghĩa dân tộc ở đây không dựa trên "huyết thống và văn hóa" (như Đức Quốc xã và phương Tây) mà dựa trên định nghĩa "kẻ thù chung". Nó gần với mô hình "chủ nghĩa dân tộc công dân" (civic nationalism) ở các quốc gia đa văn hóa hoặc phải đối đầu với chiến tranh.

Tuy nhiên, bên cạnh cáo buộc "diệt chủng sinh mạng", Nga còn cáo buộc Ukraine "diệt chủng văn hóa" khi tiếng Nga "bị cấm" ở Ukraine. Thực hư điều này thế nào sẽ là chủ đề của những kỳ tới.

Ghi chú về tác giả và tác phẩm: Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng vào Giao tiếp-Quản trị đa văn hóa/Phát triển năng lực cá nhân. Loạt bài ghi lại những quan sát của tác giả sau gần 4 tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến (tháng 6-9/2025). Chuyến đi nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa với tư cách cá nhân, độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp tác với bất kỳ tổ chức nào. Tên một số nhân vật đã được thay đổi.