Vì sao sân bay Long Thành khiến ông Tô Lâm bức xúc?

16 tỷ USD – một con số "kinh khủng" là điều mà ông Tô Lâm, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam, nhắc đến sân bay Long Thành trong một hội nghị nói về kinh tế nhà nước hôm 25/2.

Người đứng đầu Đảng Cộng sản Việt Nam đặt các câu hỏi về tính hiệu quả, lợi ích kinh tế và thời hạn thu hồi vốn.

Ngôn từ của người lãnh đạo cao nhất Việt Nam đã lập tức làm dấy lên hàng loạt ý kiến phản biện dường như đã bị bỏ quên từ nhiều năm qua.

Một trong những ý kiến phản biện được nhắc lại nhiều là lời của Phó Giáo sư - Tiến sĩNguyễn Thiện Tống, một chuyên gia về kỹ thuật hàng không, phát biểu trên tờ VNExpress: "Vội xây sân bay Long Thành là có tội với đất nước".

Cảnh báo của giáo sư Tống được đưa ra vào năm 2015, cũng là năm mà Quốc hội Việt Nam bấm nút thông qua dự án này.

Chính phủ khi đó do ông Nguyễn Tấn Dũng lãnh đạo. Dự án được khởi công vào đầu năm 2021 dưới thời ông Nguyễn Xuân Phúc làm thủ tướng. Nhưng ba tháng sau, ông Phúc rời chính phủ, và người kế nhiệm, ông Phạm Minh Chính, đã tỏ quyết tâm xây dựng dự án này.

Trong suốt ba đời thủ tướng Chính phủ đó, lãnh đạo Đảng là ông Nguyễn Phú Trọng, cho tới khi ông qua đời vào tháng 7/2024.

Ông Tô Lâm,người kế nhiệm ông Trọng, cũng đã có chuyến thăm, kiểm tra tiến độ sân bay này vào tháng 11/2025.

Khi đó, ông Tô Lâm nói rằng sân bay Long Thành là biểu tượng cho khát vọng phát triển của đất nước, theo Thông tấn xã Việt Nam.

Nhưng rồi, sau chuyến làm việc ở Long Thành, chính ông Tô Lâm lại nhận ra rằng việc kết nối sân bay này đang có vấn đề, và yêu cầu "đầu tư đồng bộ hạ tầng" để việc kết nối chỉ mất koảng 30 phút chứ "không thể kéo dài hai tiếng" khi ông đến TP HCM chúc tết vào ngày 9/2/2026.

Sự việc được đẩy cao hơn vào ngày 25/2 khi Tổng Bí thư Tô Lâm đặt vấn đề về con số "kinh khủng" 16 tỷ USD đầu tư sân bay Long Thành, và đặt vấn đề về sự tiêu cực, lãng phí, "thậm chí thất thoát".

Chống lãng phí là nội dung đã được ông Tô Lâm đưa vào cuộc chiến đốt lò, bên cạnh tham nhũng và tiêu cực mà ông tiếp quản từ di sản của ông Nguyễn Phú Trọng.

Vậy điều gì đã khiến cho sân bay Long Thành, từ một dự án được ngợi ca, trở thành một dự án có nguy cơ thất thoát, lãng phí?

Dấu ấn Phạm Minh Chính

Chừng một tháng sau khi ông Tô Lâm đến Long Thành, ngày 14/12/2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính có mặt tại công trường xây dựng sân bay này.

Đó là lần thứ chín ông Chính đến thăm dự án này trong tư cách thủ tướng, kiểm tra tiến độ công trình trước chuyến bay kỹ thuật đầu tiên sẽ đáp xuống Long Thành một vài ngày sau đó.

Ông Chính không có mặt trong chuyến bay đầu tiên của Vietnam Airlines, hãng hàng không Quốc gia Việt Nam, đáp xuống đường băng vào ngày 19/12, thay vào đó là Phó Thủ tướng Thường trực Nguyễn Hòa Bình.

Nhưng vị thủ tướng quê Thanh Hóa tạo dấu ấn mạnh mẽ trong việc đầu tư và thúc đẩy tiến độ trong suốt nhiệm kỳ của mình.

Trong 9 lần đến Long Thành, ông luôn yêu cầu "vượt nắng thắng mưa",nhấn mạnh chỉ đạo các bên phải "3 ca, 4 kíp" để hoàn thành dự án trọng điểm.

Trong các cuộc họp, ông Chính luôn yêu cầu bám sát tiến độ, cơ bản hoàn thành xây dựng sân bay giai đoạn một vào cuối năm 2025, và hoàn thành dự án, đưa vào khai thác thương mại vào cuối tháng 6/2026.

Để thực hiện mục tiêu, Thủ tướng Chính, vào tháng 1/2025, đã yêu cầu các bên liên quan "chỉ bàn làm, không bàn lùi", "không nói không, không nói khó, không nói có mà không làm".

Ông tỏ vẻ cương quyết "ai bàn lùi, ai không làm được thì đứng ra một bên để người khác làm, không để người thiếu trách nhiệm cản đường".

Không ít lần, ông Phạm Minh Chính yêu cầu truy trách nhiệm cá nhân nếu để chậm tiến độ.

Một ngày, sau phát biểu của ông Tô Lâm về tính hiệu quả của sân bay Long Thành, Văn phòng Chính phủ, vào ngày 26/2, đã phát thông báo về kết luận của Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu xử lý nghiêm các sai phạm, đồng thời bảo đảm hoàn thành trước nửa đầu năm nay.

Điều đáng nói là kết luận trên của ông Chính được đưa ra cách đó gần một tháng tại phiên họp thứ 23 của Ban Chỉ đạo Nhà nước các công trình, dự án quan trọng quốc gia, trọng điểm ngành giao thông vận tải.

Nguồn cơn từ đâu?

Ông Phạm Minh Chính chỉ là người thực thi những gì mà Đảng và Quốc hội đã giao, và chỉ làm dở dang các chính phủ tiền nhiệm.

Chủ trương xây dựng sân bay Long Thành được đưa ra trong bối cảnh sân bay Tân Sơn Nhất ở TP HCM được đánh giá là quá tải, vì thế cần xây dựng một sân bay mới, đồng thời có thể trở thành điểm trung chuyển cạnh tranh với các sân bay ở Thái Lan và Singapore.

Những người lập dự án ban đầu đã đưa ra phương án xây sân bay với tổng vốn đầu tư 18,7 tỷ USD.

Chính phủ của ông Nguyễn Tấn Dũng đã lập báo cáo tiền khả thi, cũng như hoàn chỉnh các hồ sơ để trình Quốc hội.

Trước nhiều lo ngại về tính hiệu quả của sân bay Long Thành, Bộ trưởng Giao thông vận tải khi đó là ông Đinh La Thăng đánh giá "tất cả các dự án cảng hàng không từ trước đến nay đều làm ăn có lãi cả, chưa có cảng nào phá sản, không trả được nợ và đang trả nợ rất tốt".

Ông Thăng được truyền thông đưa tin đã cho rằng "nếu không cho Long Thành một cơ hội thì mai sau lịch sử sẽ có tội với đất nước".

Tháng 5/2015, trong phát biểu bế mạc tại một hội nghị trung ương, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng khẳng định: "Trung ương tiếp tục khẳng định sự cần thiết, đúng đắn của chủ trương xây dựng Cảng hàng không trung chuyển quốc tế Long Thành; coi đây là dự án đặc biệt quan trọng cấp quốc gia, có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước".

Tới tháng 6/2015, Quốc hội chính thức thông qua chủ trương đầu tư sân bay này, tổng diện tích 25.000ha, tổng vốn đầu tư 336.630 ngàn tỷ đồng, tương đương 15,8 tỷ USD, công suất 100 triệu lượt khách/năm.

Dự án chia làm 3 giai đoạn, trong đó giai đoạn 1 có tổng vốn đầu tư 114.450 tỷ đồng (tương đương 5,45 tỷ USD khi đó), trên diện tích 5.000ha, công suất 25 triệu lượt khách/năm.

Tháng 4/2016, ông Nguyễn Xuân Phúc tiếp quản chiếc ghế thủ tướng, và nội các của ông thúc đẩy việc xây dựng dự án này.

Giải trình trước Quốc hội về báo cáo nghiên cứu khả thi, Bộ trưởng Giao thông vận tải Nguyễn Văn Thể nói rằng hiệu quả kinh tế rất cao, "không sân bay nào hiệu quả tốt như sân bay Long Thành, theo báo Tuổi Trẻ ngày 12/11/2019.

Ngày 26/11/2019,Quốc hội thông qua nghị quyết thông qua báo cáo khả thi giai đoạn 1 của dự án này.

Chừng một năm sau, ngày 11/11/2020, Chính phủ phê duyệt dự án đầu tư xây dựng sân bay Long Thành giai đoạn 1, gồm các hạng mục như đường băng, nhà ga, đài kiểm soát không lưu cùng các công trình phụ trợ và hệ thống giao thông kết nối với sân bay.

Tổng mức đầu tư của giai đoạn này là hơn 109.111 ngàn tỷ đồng, tức hơn 4,66 tỷ USD thời điểm đó, trong đó các công trình thiết yếu như đường băng, nhà ga được giao cho ACV – Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam – làm chủ đầu tư.

Dự án đã được khởi công vào 5/1/2021.

Ba tháng sau, chính phủ mới do ông Phạm Minh Chính làm thủ tướng, tiếp tục thực hiện việc xây dựng.

Ông Chính đã liên tục có các chuyến thăm đến sân bay này, đốc thúc tiến độ, với tinh thần "chỉ bàn làm, không bàn lùi", yêu cầu "làm ngày không đủ, tranh thủ làm thêm" để đưa dự án về đích đúng hạn.

Cho đến hiện tại, giai đoạn 1 của dự án vẫn chưa hoàn thành.

Hôm 11/2, Phó thủ tướng Trần Hồng Hà khi đến kiểm tra công trường dự án đã thừa nhận nhiều gói thầu "nguy cơ chậm trễ đã hiện hữu, không hoàn thành theo cam kết" để có thể "đảm bảo vận hành thương mại cho toàn sân bay vào ngày 30/6".

Ông Phạm Minh Chính và ông Trần Hồng Hà sẽ rời chính phủ vào tháng 4 năm nay, trước mốc hoàn thành dự án mà chính phủ đang nỗ lực thúc đẩy.

Xây hay không xây mới là "có tội"?

Một trong những vấn đề được mổ xẻ là tính hiệu quả của dự án 16 tỷ USD, con số mà ông Tô Lâm cho rằng "kinh khủng", khiến nhiều quốc gia khi nhìn vào quy mô đầu tư này "e ngại".

Theo ông, ở quy mô sân bay đó, các quốc gia khác trong khu vựcchỉ phải bỏ ra khoảng 10 tỷ USD.

Trước khi Quốc hội bấm nút thông qua báo cáo khả thi vào năm 2019, đã có nhiều tranh luận xoay quanh các con số này, cả về hiệu quả, lãng phí lẫn nợ công.

Trong khi Bộ Giao thông vận tải cho rằng suất đầu tư của sân bay Long Thành trong giai đoạn 1 tương đương các sân bay quốc tế cùng quy mô, chẳng hạn như Frankfurt của Đức hay Incheon ở Hàn Quốc.

Nhưng các chuyên gia cho rằng con số 16 tỷ USD ở Long Thành đắt hơn nhiều.

Tháng 11/2019, trước Quốc hội, tiến sĩ Nguyễn Lâm Thành, Đại biểu tỉnh Lạng Sơn, đưa ra một so sánh về Long Thành với hai sân bay hiện đại mới vận hành năm 2019 là sân bay Đại Hưng ở Trung Quốc và Istanbul của Thổ Nhĩ Kỳ.

Theo ông Lâm, sân bay Đại Hưng thiết kế 7 đường băng chỉ 11,5 tỷ USD, còn sân bay Istanbul 4 đường băng cũng chỉ 12 tỷ USD.

Mức chênh lệch này rất lớn so với 16 tỷ USD của sân bay Long Thành chỉ hai đường băng, nên ông đề nghị "cần phải xem xét lại".

Giới chuyên gia cũng đã có những tiếng nói phản biện, trong đó nổi bật là ý kiến "vội xây sân bay Long Thành là có tội với đất nước" của ông Nguyễn Thiện Tống.

Trên tờ Một Thế giới vào ngày 26/2/2026, ông Tống giải thích chữ "vội" mà ông nói hơn 10 năm trước chính là "tôi chính thức phản đối" dự án này.

Phản biện "bàn lùi" của chuyên gia Nguyễn Thiện Tống được đưa ra nhằm vào câu nói của ông Đinh La Thăng vào năm 2015, khi vị bộ trưởng lúc đó đưa ra ý kiến không xây Long Thành thì "mai sau lịch sử có tội với đất nước", theo tờ VNExpress.

Hơn 10 năm sau, đến khi ông Tô Lâm nhắc đến con số 16 tỷ này, ông Nguyễn Thiện Tống đã đăng lại bài tóm tắt ý kiến của mình về vấn đề lãng phí của dự án này mà ông đã nêu trước đó.

Vị chuyên gia này so sánh một sân bay tương tự là Sydney ở Úc, công suất 80-100 triệu hành khách một năm, nhưng chỉ sử dụng chưa đến 1.800ha, và rằng nếu tính toán hợp lý có thể tiết kiệm được 9 tỷ USD.

Trong khi đó, sân bay Tân Sơn Nhất đã được đầu tư mở rộng. Với việc xây mới nhà ga T3 có công suất 20 triệu khách một năm, công suất của cảng hàng không này đã được nâng lên đáng kể.

Không ít ý kiến vẫn cho rằng có thể thu hồi sân golf ở trong sân bay này để mở rộng diện tích và nâng cao công suất sẽ hiệu quả hơn rất nhiều so với việc xây một sân bay mới như Long Thành.