Những con số từ Đại hội 14 nói lên điều gì?
Nguồn hình ảnh, VGP
Cùng tái đắc cử với Tổng Bí thư Tô Lâm là Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú, qua đó số lượng lãnh đạo chủ chốt tái cử là ba – một con số có thể nói là cao.
Ngược lại, số ủy viên trúng cử lần đầu thấp hơn (tính trong 180 ủy viên chính thức) so với khóa 13.
Việc đắc cử vào Ban Chấp hành Trung ương là bước quan trọng để một người có thể đảm đương các cương vị quan trọng trong hệ thống chính trị Việt Nam, từ vị trí tối cao là tổng bí thư cho tới các vị trí thấp hơn, như trưởng các ban đảng, bộ trưởng, bí thư các tỉnh thành.
Lãnh đạo chủ chốt và độ tuổi 65
Như đã nói ở trên, nhiệm kỳ 14 sẽ có sự góp mặt của ba lãnh đạo chủ chốt hiện tại, bao gồm Tổng Bí thư Tô Lâm, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú.
Thường trực ban bí thư là chức danh mới được bổ sung vào cấp lãnh đạo chủ chốt – nhóm trước đây bao gồm bốn thành viên mà dân gian gọi là Tứ Trụ – theo Quy định 365 do Bộ Chính trị ban hành hồi tháng 9 năm ngoái.
Khóa 12 chỉ có hai lãnh đạo chủ chốt tái cử là Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc – cả hai đều thuộc diện "trường hợp đặc biệt" khi đã quá 65 tuổi ở thời điểm Đại hội 13 diễn ra vào năm 2021.
Thường trực Ban Bí thư khóa 12, ông Trần Quốc Vượng, không tái cử.
Lùi thêm năm năm nữa, Đại hội 12 vào năm 2016 chỉ có một lãnh đạo chủ chốt tái cử là Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng.
Con số này trong Đại hội 11 là hai – Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Phú Trọng và Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng.
Thường trực Ban Bí thư Trương Tấn Sang (nhiệm kỳ 2006-2011) cũng tái cử, sau đó làm chủ tịch nước, nhưng khi ấy chưa có quy định xếp chức danh thường trực Ban Bí thư vào nhóm lãnh đạo chủ chốt.
Nguồn hình ảnh, VGP
Tổng Bí thư Tô Lâm không chỉ nằm trong số ít lãnh đạo chủ chốt tái cử, mà còn là một trong số ít những người quá 65 tuổi tái cử vào Trung ương Đảng. Ngoài ông Tô Lâm còn có Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang và Phó Trưởng Ban Nội chính Trung ương Lê Minh Trí đã quá 65 tuổi khi tái đắc cử.
Một ngày sau khi tái cử ủy viên Trung ương Đảng, ông Tô Lâm được bầu tái cử tổng bí thư với sự "thống nhất tuyệt đối", một điều được coi như là đương nhiên. Trong những nhiệm kỳ gần đây, không có tổng bí thư nào tái cử ủy viên Trung ương Đảng hoặc Bộ Chính trị mà sau đó đảm nhiệm chức vụ khác.
Trong khi đó, Đại tướng Phan Văn Giang đã được bầu vào Bộ Chính trị. Ông được đánh giá là có khả năng đảm nhiệm chức vụ chủ tịch nước khóa tới. Việc này sẽ khiến viễn cảnh ông Tô Lâm nhất thể hóa hai chức vụ có thêm biến số.
Nhận định với BBC News Tiếng iệt vào ngày 23/1, Giáo sư Carl Thayer cho rằng có ba khả năng có thể xảy ra.
Thứ nhất, mô hình Tứ Trụ vẫn được duy trì. Thứ hai, nhất thể hóa chức danh chủ tịch nước và tổng bí thư, có thể do ông Tô Lâm đảm nhiệm. Thứ ba, khả năng một chức danh mới, đóng vai trò như một "ông trùm an ninh quốc gia" – có thể được tạo ra, và vị trí này có thể sẽ được trao cho ông Phan Văn Giang do vai trò ngày càng quan trọng của đối ngoại, quốc phòng và an ninh.
Tuy nhiên, không loại trừ khả năng ông Giang sẽ tiếp tục đảm nhiệm chức vụ bộ trưởng Quốc phòng. Khi ấy, ông Giang không những "đặc biệt" ở chỗ đã quá 65 tuổi mà còn "đặc biệt" ở chỗ tái cử quá tuổi để tiếp tục đảm nhiệm một chức vụ không nằm trong nhóm lãnh đạo chủ chốt.
Trường hợp của ông Lê Minh Trí cũng tương đối thú vị. Ông đã quá 65 tuổi và tái cử ủy viên Trung ương Đảng (với độ tuổi tối đa tái cử là 60 tuổi). Cùng lúc, thủ trưởng của ông Trí là Trưởng Ban Nội chính Trung ương Phan Đình Trạc không tái cử Trung ương Đảng.
Ông Trí đã gia nhập Bộ Chính trị, báo hiệu một tương lai chính trị tươi sáng.
Khác với các năm trước, khi Đảng Cộng sản Việt Nam thường truyền thông về vấn đề trần tuổi cho việc ứng cử lần đầu và tái cử vào Ban Chấp hành, Bộ Chính trị. Các trường hợp vượt trên trần tuổi này mà vẫn tái cử thì gọi là "trường hợp đặc biệt", thường áp dụng cho các vị trí trong nhóm lãnh đạo chủ chốt.
Trong kỳ đại hội năm nay, vấn đề trần tuổi và "trường hợp đặc biệt" đã không được truyền thông công khai.
Trước Đại hội 14, Bộ Chính trị đã ban hành Chỉ thị 45, trong đó nêu rõ về độ tuổi tham gia cấp ủy, nhưng chỉ áp dụng cho đại hội đảng bộ các cấp, không áp dụng cho đại hội đại biểu toàn quốc.
Công an và quân đội
Hai lực lượng luôn được chú ý nhiều trong chính trường Việt Nam là công an và quân đội.
Xét Trung ương Đảng các khóa gần đây 11, 12 và 13, ủy viên đại diện của Bộ Quốc phòng luôn đứng đầu, theo sau là Bộ Công an. Trong khóa 13, Trung ương Đảng có tới 23 ủy viên từ Bộ Quốc phòng, còn Bộ Công an có sáu người.
Tại khóa 14, cả hai lực lượng này đều có sự gia tăng về số ủy viên, với quân đội là 25, còn công an là bảy. Trong số 25 người của quân đội, có bốn đại tướng, còn công an có một đại tướng là Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang.
Số liệu này không bao gồm những người từng thuộc quân đội nhiệm kỳ trước như Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết, Bí thư Thanh Hóa Nguyễn Doãn Anh… Tương tự, số liệu trên cũng không bao gồm những tướng công an nhưng đã rời biên chế của Bộ Công an vào khóa trước, như Tổng Bí thư Tô Lâm, Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc, Bí thư Đồng Nai Vũ Hồng Văn…
Hiện tại, cán cân công an-quân đội trong Bộ Chính trị đang cân bằng với mỗi bên ba người, bao gồm những người trong ngành và những người mới rời ngành gần đây.
Quân đội có các ông Phan Văn Giang, Nguyễn Trọng Nghĩa và Trịnh Văn Quyết. Phía công an là các ông Tô Lâm, Lương Tam Quang và Nguyễn Duy Ngọc.
Trúng cử lần đầu, tái cử và rời cuộc chơi
Theo thống kê, trong số 180 ủy viên chính thức, có tới 71 ủy viên Trung ương Đảng khóa 14 trúng cử lần đầu. Để so sánh, khóa 13 có 80 ủy viên trúng cử lần đầu, cũng trong 180 ủy viên chính thức.
Trong số 71 người nói trên, có sáu ủy viên là nữ (so với ba người của khóa 13), tức khoảng 10%. Liên quan tới giới tính, khóa 14 có 21 ủy viên nữ, tất cả đều chính thức. Khóa 13 có 19 ủy viên nữ, một người là dự khuyết.
Đối với những người tái cử, có một vài người từng là ủy viên dự khuyết khóa trước, ví dụ như Bí thư Thành ủy Đắk Lắk Lương Nguyễn Minh Triết, Chủ tịch UBND Thanh Hóa Nguyễn Hoài Anh…
Trong khóa 13, có hai ủy viên dự khuyết bị kỷ luật là Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Nguyễn Văn Hiếu và Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy Cần Thơ Võ Chí Công nên đã bị loại.
Bên cạnh đó, có ủy viên dự khuyết không được tái cử dù vẫn còn giữ các chức danh tương đối cao, gồm Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Cà Mau Huỳnh Quốc Việt, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nông dân Phan Như Nguyện và Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Y Vinh Tơr.
Bộ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Đào Ngọc Dung không tái cử Trung ương Đảng. Ông Dung là một trường hợp khá đặc biệt, khi hai lần bị kỷ luật đảng nhưng vẫn ở trong Trung ương Đảng liên tục bốn khóa 10, 11, 12 và 13, cũng như tiếp tục đảm nhiệm các chức vụ quan trọng. Chỉ đến Đại hội 14 ông mới rời Ban Chấp hành.
Ở Bộ Y tế, Bộ trưởng Đào Hồng Lan tái cử ủy viên chính thức, còn Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh Hà tiếp tục là ủy viên dự khuyết. Ông Hà là một trong bốn ủy viên dự khuyết khóa 13 tiếp tục là ủy viên dự khuyết khóa 14.
Bộ Chính trị có 10/19 người là tái đắc cử, tỷ lệ tương đối lớn so với những khóa trước.
Cũng sẽ có 10 ủy viên Bộ Chính trị tham gia Ban Bí thư – cơ quan lãnh đạo công việc hằng ngày của Đảng Cộng sản Việt Nam, ba ủy viên còn lại của Ban Bí thư (gồm 13 thành viên) đã được Ban Chấp hành khóa 14 bầu trong Hội nghị trung ương lần thứ nhất. Việc có tới 10 ủy viên Bộ Chính trị tham gia Ban Bí thư được coi là cao so với thông lệ.
'Thay máu' Chính phủ
Nguồn hình ảnh, Getty Images
Một điểm đáng chú ý khác là việc hàng loạt thành viên Chính phủ không tái cử ủy viên Trung ương Đảng, bao gồm cả Thủ tướng Phạm Minh Chính.
Chia tay cùng ông Chính là bảy phó thủ tướng trong đội ngũ chín người. Chỉ còn bà Phạm Thị Thanh Trà và ông Hồ Quốc Dũng trụ lại trong Ban Chấp hành khóa 14. Bà Trà mới đây đã được bầu tham gia Ban Bí thư khóa tới.
Trong số 17 bộ trưởng trong Chính phủ, có 5 người không được bầu vào Trung ương Đảng khóa sau, gồm Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng, Bộ trưởng Dân tộc và Tôn giáo Đào Ngọc Dung, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Trần Văn Sơn, Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hùng và Tổng Thanh tra Chính phủ Đoàn Hồng Phong.
Trong khi đó, chỉ có một trưởng ban Đảng không tái cử là Trưởng Ban Nội chính Trung ương Phan Đình Trạc. Cấp phó thường trực của ông Trạc là ông Lê Minh Trí không những tái cử mà còn được bầu tham gia Bộ Chính trị.
Địa phương, quê quán
Nhiều địa phương, đặc biệt là những nơi thực hiện sáp nhập, được tăng cường đại diện trong Trung ương Đảng.
TP HCM có năm ủy viên chính thức và một ủy viên dự khuyết. Hà Nội, thành phố không có sự sáp nhập trong đợt vừa qua, giữ nguyên con số ba đại diện trong Trung ương Đảng.
Tỉnh Hưng Yên, tỉnh mới thành lập từ hai tỉnh Hưng Yên cũ và Thái Bình, có hai đại diện là Bí thư Nguyễn Hữu Nghĩa (quê ở Hà Nội) và Chủ tịch UBND Phạm Quang Ngọc (quê ở Ninh Bình), tăng lên từ con số một đại diện là bí thư tỉnh ủy.
Xét ở thời điểm hiện tại, có tổng cộng 57 ủy viên đại diện cho các địa phương trên cả nước.
Các khóa gần đây thường có khoảng 30% số ủy viên Trung ương Đảng là bí thư các tỉnh thành, với ngoại lệ là Hà Nội và TP HCM với ba suất.
Vấn đề quê quán cũng có nhiều điểm thú vị.
Trong Bộ Chính trị, Hưng Yên, Ninh Bình và Hà Tĩnh đều có ba người mỗi tỉnh, cao nhất trong cơ quan này.
Trong ba người từ Ninh Bình, có hai người là từ tỉnh Nam Định (cũ) là Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang và Chánh Văn phòng Trung ương Đảng Phạm Gia Túc. Người còn lại, Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam Bùi Thị Minh Hoài, quê ở tỉnh Hà Nam (cũ).
Ba người quê Hưng Yên đều là người của tỉnh Hưng Yên cũ và đều là tướng công an, đó là Tổng Bí thư Tô Lâm, Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang và Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc.
Có ba ủy viên Bộ Chính trị cùng quê huyện Hương Sơn (cũ), tỉnh Hà Tĩnh.
Nếu xét trên 200 ủy viên Trung ương Đảng, có 25 người quê ở Ninh Bình (sau sáp nhập), 20 người Hưng Yên (sau sáp nhập), 12 người Hà Tĩnh.
Hà Nội và Nghệ An mỗi nơi có 17 ủy viên.
Huyện Yên Thành (cũ), tỉnh Nghệ An là quê của bốn ủy viên Trung ương Đảng, gồm: Bí thư Thành ủy Huế Nguyễn Đình Trung, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật-Tư pháp Quốc hội Hoàng Thanh Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an Nguyễn Ngọc Lâm và Phó trưởng ban thường trực Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Thái Thanh Quý.
