Mỹ và Nga đứng trước nguy cơ chạy đua vũ trang hạt nhân, thách thức là gì?

Mỹ và Nga có nguy cơ lao vào một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân không kiềm chế lần đầu tiên kể từ sau Chiến tranh Lạnh, trừ khi hai bên kịp đạt được một thỏa thuận "phút chót" trước khi hiệp ước kiểm soát vũ khí cuối cùng giữa họ hết hiệu lực trong chưa đầy một tuần.

Hiệp ước New START dự kiến chấm dứt vào ngày 5/2, và nếu không được gia hạn hay thay thế, lần đầu tiên kể từ năm 1972 sẽ không còn bất kỳ ràng buộc nào đối với các kho vũ khí hạt nhân tầm xa. Năm đó, Tổng thống Mỹ Richard Nixon và lãnh đạo Liên Xô Leonid Brezhnev đã ký hai thỏa thuận lịch sử trong chuyến thăm Moscow đầu tiên của một tổng thống Mỹ.

Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề xuất hai bên tiếp tục tuân thủ các giới hạn hiện có về tên lửa và đầu đạn thêm một năm, nhằm có thêm thời gian cho những bước đàm phán tiếp theo. Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump đến nay vẫn chưa đưa ra phản hồi chính thức.

Ông Trump nói trong tháng này rằng "nếu hết hạn thì cứ để hết hạn", đồng thời cho rằng hiệp ước đó nên được thay thế bằng một thỏa thuận tốt hơn.

Một số chính trị gia Mỹ cho rằng ông Trump nên bác bỏ đề xuất của ông Putin, qua đó mở đường cho Washington mở rộng kho vũ khí để đối phó với việc một cường quốc thứ ba – Trung Quốc – đang nhanh chóng tăng cường năng lực hạt nhân.

Ông Trump cho biết ông muốn theo đuổi mục tiêu "phi hạt nhân hóa" với cả Nga và Trung Quốc. Tuy nhiên, Trung Quốc cho rằng việc yêu cầu họ tham gia các cuộc đàm phán giải trừ vũ khí cùng hai nước có kho vũ khí hạt nhân lớn hơn nhiều là điều không hợp lý.

Vì sao hiệp ước hạt nhân quan trọng?

Kể từ những ngày đen tối nhất của Chiến tranh Lạnh, khi Mỹ và Liên Xô đe dọa bằng kịch bản "đảm bảo hủy diệt lẫn nhau" trong trường hợp xảy ra chiến tranh hạt nhân, cả hai bên đều coi các hiệp ước hạn chế vũ khí là một cách để ngăn chặn nguy cơ hiểu lầm chết người hoặc một cuộc chạy đua vũ trang tốn kém đến mức làm kinh tế kiệt quệ.

Các hiệp ước này không chỉ đặt ra giới hạn về số lượng tên lửa và đầu đạn, mà còn yêu cầu hai bên chia sẻ thông tin – một kênh then chốt để "cố gắng hiểu lý do của bên kia, cũng như những mối quan tâm và động lực của họ là gì", bà Darya Dolzikova thuộc viện nghiên cứu RUSI ở London cho biết.

Nếu không có hiệp ước mới, mỗi bên sẽ buộc phải hành động dựa trên những giả định xấu nhất về các loại vũ khí mà bên kia đang sản xuất, thử nghiệm và triển khai, theo ông Nikolai Sokov, từng là một nhà đàm phán kiểm soát vũ khí của Liên Xô và Nga.

"Đó là một quá trình tự duy trì. Và dĩ nhiên, nếu xảy ra một cuộc chạy đua vũ trang không được kiểm soát, tình hình sẽ trở nên rất mất ổn định," ông nói.

Ký hiệp ước mới không hề dễ

Kể từ khi Liên Xô tan rã, Nga và Mỹ đã nhiều lần thay thế và cập nhật các hiệp ước thời Chiến tranh Lạnh nhằm hạn chế những vũ khí được coi là chiến lược – các loại vũ khí chĩa thẳng vào thành phố và căn cứ của nhau.

Hiệp ước gần đây nhất, New START, do Tổng thống Mỹ Barack Obama và ông Dmitry Medvedev, một đồng minh của Tổng thống Vladimir Putin, ký năm 2010. Ông Medvedev khi đó đang giữ chức tổng thống Nga trong nhiệm kỳ bốn năm.

Hiệp ước này giới hạn số đầu đạn hạt nhân chiến lược triển khai ở mức 1.550 cho mỗi bên, và không quá 700 phương tiện mang phóng từ đất liền, trên biển hoặc trên không, bao gồm tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa phóng từ tàu ngầm hoặc máy bay ném bom hạng nặng.

Việc thay thế New START bằng một hiệp ước mới sẽ không hề dễ dàng. Nga đã phát triển các hệ thống mang vũ khí hạt nhân mới – như tên lửa hành trình Burevestnik, vũ khí siêu vượt âm Oreshnik và ngư lôi Poseidon – vốn nằm ngoài khuôn khổ của New START.

Trong khi đó, ông Trump đã công bố kế hoạch xây dựng một hệ thống phòng thủ tên lửa đặt trong không gian mang tên "Golden Dome", mà Moscow coi là nỗ lực làm thay đổi cán cân chiến lược.

Cùng lúc, kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc đang được gia tăng mà không bị các thỏa thuận giữa Mỹ và Nga ràng buộc. Bắc Kinh hiện được ước tính có khoảng 600 đầu đạn, và Lầu Năm Góc cho rằng con số này sẽ vượt 1.000 vào năm 2030.

Một ủy ban lưỡng đảng của Quốc hội Mỹ vào năm 2023 nhận định rằng Mỹ đang phải đối mặt với "thách thức mang tính sống còn" không chỉ một mà từ hai cường quốc hạt nhân ngang hàng, và cần chuẩn bị cho khả năng chiến tranh cùng lúc với Nga và Trung Quốc.

Trong các khuyến nghị, ủy ban này đề xuất chuẩn bị đưa ra khỏi kho dự trữ một phần hoặc toàn bộ số đầu đạn hạt nhân chiến lược đã được rút khỏi biên chế theo New START và hiện được cất giữ trong kho dự phòng.

Điều này có thể bao gồm việc lắp lại các đầu đạn đã được tháo khỏi tên lửa đạn đạo xuyên lục địa Minuteman III và tên lửa Trident D5 phóng từ tàu ngầm, cũng như khôi phục vai trò hạt nhân cho khoảng 30 máy bay ném bom chiến lược B-52 từng được chuyển sang nhiệm vụ thông thường.

"Đầu đạn đã có sẵn. Tên lửa cũng có sẵn. Bạn không cần mua thêm bất cứ thứ gì mới," một cựu quan chức cấp cao của Mỹ từng tham gia hoạch định chính sách vũ khí hạt nhân, nói.

Vị quan chức này, đề nghị giấu tên, dự đoán mức tăng số đầu đạn được nạp thêm sẽ chỉ ở mức "khiêm tốn" nếu ông Trump ra lệnh thực hiện các phương án đó.

Tuy nhiên, ông Kingston Reif, cựu quan chức Lầu Năm Góc hiện làm việc tại tổ chức nghiên cứu RAND, nói tại một hội thảo trực tuyến gần đây rằng trong phương án cao nhất, Mỹ có thể "gần như tăng gấp đôi" số đầu đạn triển khai so với mức trần của New START, trong khi Nga có thể bổ sung khoảng 800 đầu đạn.

Theo ông, cả hai bên đều sẽ cần ít nhất gần một năm để thực hiện những thay đổi đáng kể.

Đề xuất của ông Putin khiến nước Mỹ chia rẽ

Trong các vòng hoạch định chính sách tại Mỹ, quan điểm đang chia rẽ về việc liệu ông Trump có nên chấp nhận đề xuất của ông Putin – duy trì các giới hạn hiện tại thêm một năm – hay không.

Theo ông Paul Dean, cựu quan chức kiểm soát vũ khí hiện làm việc cho tổ chức vận động Nuclear Threat Initiative, ông Trump nên có các bước đi "nhằm giảm nguy cơ của một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân lãng phí và giảm nguy cơ xảy ra một sự diễn giải thảm họa [về ý đồ của phía bên kia] có thể vượt khỏi tầm kiểm soát trong một cuộc khủng hoảng".

Những người ủng hộ kiểm soát vũ khí chỉ ra rằng Mỹ hiện đã phải đối mặt với chi phí khổng lồ từ chương trình hiện đại hóa lực lượng hạt nhân – bao gồm tàu ngầm, máy bay ném bom và tên lửa đạn đạo xuyên lục địa mới – vốn đang gặp phải tình trạng chậm tiến độ nghiêm trọng và đội vốn lớn.

Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO), một cơ quan phi đảng phái, ước tính người nộp thuế Mỹ sẽ phải chi gần 1.000 tỷ USD trong giai đoạn 2025–2034 để hiện đại hóa, duy trì và vận hành lực lượng hạt nhân.

"Nếu Mỹ vượt các giới hạn của New START bằng cách nạp thêm đầu đạn, Nga cũng sẽ làm điều tương tự, và Trung Quốc sẽ lấy đó làm thêm một cái cớ để tăng cường kho vũ khí hạt nhân của họ," Thượng nghị sĩ Dân chủ Ed Markey, một tiếng nói hàng đầu ủng hộ việc kiểm soát vũ khí, nói với Reuters.

"Rốt cuộc, ông Trump sẽ khởi động một cuộc chạy đua vũ trang mới mà chúng ta không cần và cũng không thể thắng. Nhiều vũ khí hơn sẽ không khiến chúng ta an toàn hơn."

Ở phía ngược lại, một số chuyên gia và cựu quan chức cho rằng Mỹ không nên tin tưởng ông Putin, lưu ý rằng Tổng thống Nga đã đình chỉ các cuộc thanh sát lẫn nhau theo New START vào năm 2023, với lý do Mỹ ủng hộ Ukraine trong cuộc chiến với Nga.

Ông Franklin Miller, thành viên của ủy ban lưỡng đảng Quốc hội, cho rằng các mối đe dọa từ Nga và Trung Quốc đòi hỏi Mỹ phải tăng số lượng đầu đạn hạt nhân triển khai chiến lược.

"Giờ đây chúng ta phải có khả năng răn đe đồng thời cả Nga lẫn Trung Quốc," ông Miller nói. "Tác động giới hạn của hiệp ước năm 2010 không đủ để đối phó cùng lúc với Nga và Trung Quốc."

Theo ông, nhu cầu về vũ khí của Mỹ cần tăng lên, dù "không phải một cách triệt để, không phải ở quy mô khổng lồ", trong một quá trình có thể kéo dài vài năm.

Khi được hỏi về ý định của ông Trump, một quan chức Nhà Trắng nói: "Tổng thống sẽ quyết định con đường sắp tới đối với kiểm soát vũ khí hạt nhân, và ông ấy sẽ làm rõ điều đó theo lộ trình thời gian của riêng mình."

Ông Medvedev, cựu tổng thống Nga – người đã ký New START – nói với báo Kommersant (Nga) rằng ông Trump là người khó lường.

"Nga đã sẵn sàng cho mọi kịch bản. Những mối đe dọa mới đối với an ninh của chúng tôi sẽ được đáp trả kịp thời và kiên quyết," ông nói.