Hội đồng Hòa bình mới của ông Trump sẽ đẩy Liên Hợp Quốc ra bên lề?

"Cùng nhau, chúng ta đang ở vào vị thế có thể… chấm dứt hàng chục năm đau khổ, ngăn chặn nhiều thế hệ hận thù và đổ máu, và kiến tạo một nền hòa bình đẹp đẽ, vĩnh cửu và huy hoàng cho khu vực đó và cho cả thế giới."

Đó là lời hứa đầy khí thế của Tổng thống Mỹ Donald Trump khi phát biểu thành lập Hội đồng Hòa bình mới của mình trong tuần này tại Diễn đàn Kinh tế Davos – "sân khấu của những sân khấu".

Một thế giới vốn đã quá quen với đau khổ và xung đột rất muốn tin vào điều đó.

Nhưng với nhiều nhà quan sát và quan chức ở các thủ đô trên khắp thế giới, đó lại là một bằng chứng khác cho thấy nỗ lực của ông Trump nhằm phá bỏ cấu trúc quốc tế hậu Thế chiến II và thay thế bằng những thể chế mới do chính ông chi phối.

"Chúng tôi sẽ không để bất kỳ ai thao túng mình," Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk cảnh báo ngắn gọn trên mạng xã hội.

Trái lại, Thủ tướng Hungary Viktor Orban – người ủng hộ lớn nhất của ông Trump ở châu Âu – có lời ca ngợi hết sức nồng nhiệt: "Nếu là Trump, thì sẽ có hòa bình."

Vậy Hội đồng này – do ông Trump đứng đầu vô thời hạn – thực chất sẽ làm gì? Liệu đây có phải là một nỗ lực xây dựng một "bản sao thu nhỏ" của Liên Hợp Quốc?

Quyền lực của chủ tịch Hội đồng

Ý tưởng này – khởi nguồn từ các nỗ lực do Mỹ dẫn dắt nhằm chấm dứt chiến tranh ở Gaza vào năm ngoái và được một nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc ủng hộ – nay đã được nâng tầm với tham vọng lớn hơn rất nhiều, mang tính toàn cầu hơn. Và trung tâm chính là tổng thống Mỹ.

Theo những chi tiết rò rỉ trong dự thảo điều lệ, ông Trump sẽ giữ chức Chủ tịch Hội đồng trọn đời, ngay cả khi đã rời nhiệm sở tổng thống. Dưới điều lệ đó, quyền hạn của ông là vô cùng rộng lớn: có quyền mời hoặc không mời các quốc gia tham gia; thành lập hoặc giải thể các cơ quan trực thuộc; và có thẩm quyền chỉ định người kế nhiệm bất cứ khi nào ông quyết định rút lui hoặc nếu ông mất khả năng điều hành.

Nếu một quốc gia khác muốn trở thành thành viên thường trực, cái giá phải trả là con số choáng váng: 1 tỷ USD.

Thông tin gây sốc này xuất hiện vào thời điểm một tháng qua đã liên tiếp xảy ra nhiều biến động. Chỉ trong vài tuần ngắn ngủi, thế giới đã chứng kiến việc Mỹ bắt giữ lãnh đạo Venezuela, những lời đe dọa và chuẩn bị hành động quân sự của ông Trump nhằm vào Iran, cùng các yêu sách đòi mua Greenland khiến châu Âu và nhiều nơi khác chao đảo.

19 quốc gia từ khắp các châu lục – từ Argentina đến Azerbaijan, từ các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ đến các vương quốc vùng Vịnh – đã có mặt tại Davos để dự lễ ra mắt Hội đồng. Nhiều quốc gia khác được cho là đã "đồng ý tham gia".

"Trong số này, tôi thích từng người một," ông Trump cười và nói khi nhìn quanh các lãnh đạo và quan chức có tên trong Hội đồng hoặc dàn lãnh đạo từ các cơ quan điều hành đang ngồi bên dưới.

Tuy nhiên, nhiều quốc gia tiềm năng khác cho đến nay vẫn lịch sự từ chối.

"Đây là một hiệp ước đặt ra những vấn đề rộng lớn hơn nhiều, và chúng tôi cũng lo ngại việc Tổng thống Putin lại là một phần của một cơ chế bàn về hòa bình," Ngoại trưởng Anh Yvette Cooper nói.

Ông Trump nói Nga đã tham gia, dù thông điệp từ Moscow cho biết họ vẫn đang "tham vấn các đối tác".

"Với văn bản hiện tại, chúng tôi sẽ không tham gia," Thụy Điển tuyên bố.

"Đề xuất này đặt ra nhiều câu hỏi chưa được giải đáp, cần có thêm đối thoại với Washington" là phản hồi mang tính ngoại giao của Na Uy.

Ngay cả một nhóm gồm bảy quốc gia chủ yếu theo Hồi giáo – gồm sáu nước Ả Rập cùng Thổ Nhĩ Kỳ và Indonesia – cũng nhấn mạnh họ chỉ tham gia vì mục tiêu "một nền hòa bình công bằng và lâu dài cho Gaza", trong đó có việc tái thiết vùng lãnh thổ bị tàn phá này.

Tuy nhiên, các chi tiết bị rò rỉ trong điều lệ của Hội đồng lại không hề nhắc đến Gaza.

Đối với một số bên chỉ trích – trong đó có những quốc gia do dự không tham gia – đây là một dự án mang tính phô trương cá nhân của một tổng thống không che giấu tham vọng giành giải Nobel Hòa bình, giải thưởng mà Tổng thống Barack Obama từng nhận vào năm 2009, ngay khi bắt đầu nhiệm kỳ đầu tiên.

Các nhà lãnh đạo thế giới hiểu rằng có thể sẽ phải trả giá nếu không gia nhập "câu lạc bộ" mới này.

"Tôi sẽ áp thuế 200% lên rượu vang và champagne của ông ta, và ông ta sẽ tham gia – nhưng ông ta không bắt buộc phải tham gia," ông Trump cảnh cáo Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, với lời đe dọa sử dụng vũ khí quen thuộc của mình.

Chỉ có Slovenia nói thẳng điều mà nhiều nước khác nghĩ nhưng không nói ra. Thủ tướng Robert Golob bày tỏ lo ngại rằng sáng kiến này "can thiệp một cách nguy hiểm vào trật tự quốc tế rộng lớn hơn".

Ông Trump trực tiếp phản hồi mối quan ngại đó.

"Khi Hội đồng này được hình thành đầy đủ, chúng ta có thể làm gần như bất cứ điều gì chúng ta muốn, và chúng ta sẽ làm điều đó phối hợp với Liên Hợp Quốc," ông giải thích trước hội trường chật kín đang dõi theo từng lời nói.

Nhưng ông cũng thích khiến thế giới phải đoán già đoán non.

Một ngày trước đó, khi được một phóng viên Fox TV hỏi liệu Hội đồng của ông có thay thế Liên Hợp Quốc hay không, ông trả lời: "À, có thể lắm. Liên Hợp Quốc đơn giản là không giúp ích được nhiều."

Rồi ông nói thêm: "Tôi là người rất tin vào tiềm năng của Liên Hợp Quốc, nhưng tổ chức này chưa bao giờ phát huy được tiềm năng đó. Liên Hợp Quốc lẽ ra phải giải quyết được mọi cuộc chiến mà tôi đã giải quyết."

Ứng viên 'tổng chỉ huy hòa giải' mới?

Liên Hợp Quốc, với 193 quốc gia thành viên, từ lâu đã đánh mất vị trí "người kiến tạo hòa bình số một".

Khi tôi phỏng vấn Tổng thư ký António Guterres vào tháng 10/2016, trong ngày đầu tiên của nhiệm kỳ đầu, chỉ vài giờ sau khi ông được Hội đồng Bảo an nhất trí ủng hộ hiếm hoi, ông từng hứa hẹn "một làn sóng ngoại giao vì hòa bình".

Trong suốt một thập kỷ qua, các nỗ lực của Liên Hợp Quốc đã bị cản trở do sự bế tắc của Hội đồng Bảo an, sự gia tăng các bên can dự và các nhà bảo trợ nhà nước trong các cuộc chiến trên toàn cầu, cũng như sự suy giảm dần vị thế của chính tổ chức này trước các cường quốc, trong đó có Mỹ.

"Chúng ta phải hoan nghênh sự chủ động của ông Trump trong việc chấm dứt các cuộc chiến," ông Martin Griffiths – cựu Phó Tổng thư ký phụ trách các vấn đề nhân đạo và cứu trợ khẩn cấp của Liên Hợp Quốc – nhận định.

Ông cho rằng nỗ lực mới này "rõ ràng phản ánh sự thất bại của Hội đồng Bảo an và của Liên Hợp Quốc nói chung".

Tuy nhiên, ông Griffiths cũng cảnh báo: "Những gì chúng ta học được trong 80 năm qua, qua vô số thất bại và sự cồng kềnh, là giá trị của dung hợp và đại diện cho cộng đồng toàn cầu, chứ không chỉ là bạn bè của ông Trump."

Bản thân ông Guterres gần đây cũng bày tỏ sự tiếc nuối rằng "có những người tin rằng quyền lực của luật pháp nên được thay thế bằng luật của quyền lực".

Khi được hỏi trong một cuộc phỏng vấn với chương trình Today của BBC về tuyên bố thường xuyên của ông Trump về chuyện ông đã kết thúc tám cuộc chiến, ông Guterres trả lời ngắn gọn: "Đó là các lệnh ngừng bắn."

Một số thỏa thuận trong số đó đã nhanh chóng đổ vỡ.

Thỏa thuận hòa bình tạm thời giữa Rwanda và Cộng hòa Dân chủ Congo sớm tan rã; Campuchia và Thái Lan bắt đầu công kích, cáo buộc lẫn nhau xuyên biên giới; và Ấn Độ bác bỏ vai trò trung tâm của ông Trump trong việc chấm dứt xung đột với Pakistan.

Nhưng chỉ có sự hòa giải cứng rắn của ông Trump mới có thể chấm dứt cuộc chiến kéo dài 12 ngày giữa Iran và Israel.

Sự can dự trực tiếp của cá nhân ông cuối cùng đã giúp đạt được lệnh ngừng bắn trong cuộc đối đầu tàn khốc ở Gaza vào tháng 10 năm ngoái, làm giảm bớt nỗi khổ của người Palestine và nỗi đau của các con tin Israel.

Quyết định tập trung toàn lực vào vấn đề này – một phần do sự thúc giục từ các đồng minh Ả Rập thân cận và các gia đình con tin Israel đang đau buồn – đã khiến ông gây sức ép buộc Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và Hamas đạt được thỏa thuận.

Tuy nhiên, ngay cả phép thử đầu tiên của Hội đồng – chuyển từ giai đoạn đầu sang chấm dứt hoàn toàn cuộc chiến ở Gaza – cũng vô cùng gian nan. Ngay lúc này, khi Hội đồng còn đang định hình, ông Netanyahu đã tham gia. Ông từng tuyên bố sẽ ngăn chặn việc thành lập một nhà nước Palestine, cùng các lãnh đạo Ả Rập khẳng định con đường duy nhất dẫn tới hòa bình bền vững phải là quyền tự quản của người Palestine và chấm dứt sự chiếm đóng của Israel.

Cuộc chiến lớn khác trong chương trình nghị sự của Mỹ – và châu Âu – là Ukraine. Tổng thống Volodymyr Zelensky đã phản đối việc ngồi cùng bàn với Nga và Belarus.

Bên dưới Hội đồng này là ba tầng cấu trúc, phần lớn tập trung vào Gaza, gồm Ban điều hành, Ban điều hành Gaza, và Ủy ban Quốc gia về Quản lý Gaza.

Các lớp này quy tụ sự pha trộn giữa các quan chức cấp cao Mỹ và các tỷ phú, cùng những cựu chính trị gia và cựu đặc phái viên Liên Hợp Quốc giàu kinh nghiệm về Gaza, bên cạnh các bộ trưởng và lãnh đạo tình báo Ả Rập, cũng như các nhà kỹ trị Palestine.

Ngay cả một số nhà phê phán cũng ghi nhận rằng tổng thống Mỹ đã đặt lên bàn một cuộc chiến khác đã tồn tại từ lâu – nhu cầu cải tổ kiến trúc quốc tế hậu Thế chiến II của Liên Hợp Quốc, bao gồm một Hội đồng Bảo an không còn phản ánh đúng bản đồ chính trị của các cường quốc ở mọi khu vực.

Tổ chức này đơn giản là không còn phù hợp.

"Một hệ quả tích cực khả thi nằm ngoài dự kiến từ điều ông Trump làm là những vấn đề đó sẽ được đẩy trở lại phần đầu trong chương trình nghị sự quốc tế," ông Mark Malloch Brown, cựu Phó Tổng thư ký Liên Hợp Quốc, nhận định.

"Chúng ta đang bước ra khỏi một giai đoạn lãnh đạo Liên Hợp Quốc cực kỳ yếu kém, và đây có thể là một lời kêu gọi hành động."

Trớ trêu thay, nỗ lực của ông Trump nhằm dẫn dắt thế giới tới hòa bình lại diễn ra đúng lúc các cuộc thảo luận tại nhiều thủ đô đang nóng lên về việc thay thế ông Guterres, người sẽ kết thúc nhiệm kỳ thứ hai vào cuối năm nay.

Vị tổng thống từng tuyên bố có thể chấm dứt chiến tranh Ukraine trong một ngày đã học được trong năm cuối cầm quyền rằng việc kiến tạo hòa bình là một quá trình kéo dài và đầy rủi ro.

Nhưng hôm nay, ông ca ngợi một Trung Đông nơi giờ đây chỉ còn "những đám lửa nhỏ". Ông hứa hẹn một giải pháp cho Ukraine "sẽ đến rất sớm".

Và ông tận hưởng vai trò mới của mình như một "tổng chỉ huy hòa bình" tương lai.

"Điều này là vì cả thế giới," ông thốt lên.