Trả đũa hay thay đổi chế độ: 7 kịch bản có thể xảy ra nếu Mỹ tấn công Iran

Mỹ dường như đang chuẩn bị tấn công Iran trong vài ngày tới. Trong khi các mục tiêu tiềm năng phần lớn có thể đoán trước, thì kết cục lại không hề rõ ràng.

Nếu Mỹ không đạt được một thỏa thuận vào phút chót với Tehran và Tổng thống Donald Trump quyết định ra lệnh cho quân đội tấn công, thì những khả năng nào có thể xảy ra?

1. Không kích chuẩn xác, thương vong dân sự tối thiểu, chuyển tiếp sang dân chủ

Không quân và hải quân Mỹ tiến hành các đòn tấn công hạn chế, có độ chính xác cao nhằm vào các căn cứ quân sự của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và Basij – một đơn vị bán quân sự trực thuộc IRGC – cùng các bệ phóng và kho lưu trữ tên lửa đạn đạo, cũng như chương trình hạt nhân của Iran.

Một chế độ vốn đã suy yếu sẽ bị lật đổ. Một nền dân chủ thực chất được hình thành, cho phép Iran tái hòa nhập với phần còn lại của thế giới.

Đây là một kịch bản hết sức lạc quan. Sự can thiệp quân sự của phương Tây tại Iraq và Libya đều không mang lại quá trình chuyển tiếp dân chủ suôn sẻ. Dù đã chấm dứt các chế độ độc tài tàn bạo ở cả hai nước, nhưng điều đó lại mở ra nhiều năm hỗn loạn và đổ máu.

Syria – quốc gia tự tiến hành cuộc cách mạng của mình và lật đổ Tổng thống Bashar al-Assad mà không có sự hỗ trợ quân sự của phương Tây vào năm 2024 – đến nay lại có kết quả khả quan hơn.

2. Chế độ vẫn tồn tại nhưng điều chỉnh chính sách

Kịch bản này có thể được gọi chung là "mô hình Venezuela", theo đó hành động quân sự nhanh chóng và mạnh mẽ của Mỹ khiến chế độ vẫn được duy trì, nhưng buộc phải điều chỉnh chính sách theo hướng ôn hòa hơn.

Trong trường hợp của Iran, điều này đồng nghĩa với việc Cộng hòa Hồi giáo vẫn tồn tại – dù sẽ không làm hài lòng một bộ phận lớn người dân Iran – nhưng bị buộc phải cắt giảm hỗ trợ cho các lực lượng dân quân vũ trang trên khắp Trung Đông, chấm dứt hoặc thu hẹp các chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo trong nước, đồng thời nới lỏng việc trấn áp các cuộc biểu tình.

Một lần nữa, đây vẫn là kịch bản ít khả năng xảy ra.

Giới lãnh đạo Cộng hòa Hồi giáo đã thể hiện lập trường cứng rắn và chống lại thay đổi suốt 47 năm qua. Dường như họ không còn khả năng chuyển hướng vào thời điểm này.

3. Chế độ sụp đổ, được thay thế bằng chính quyền quân sự

Nhiều người cho rằng đây là kịch bản có khả năng xảy ra cao nhất.

Dù chế độ hiện nay rõ ràng không được lòng một bộ phận lớn người dân, và mỗi làn sóng biểu tình trong những năm qua đều làm suy yếu thêm, nhưng Iran vẫn tồn tại một hệ thống an ninh "nhà nước ngầm" đồ sộ, và ăn sâu bám rễ, với lợi ích gắn chặt vào nguyên trạng.

Nguyên nhân chính khiến các cuộc biểu tình cho đến nay chưa thể lật đổ chính quyền là chưa có các cuộc đào ngũ quy mô lớn sang phía người biểu tình, trong khi giới cầm quyền sẵn sàng sử dụng bạo lực và đàn áp không giới hạn để duy trì quyền lực.

Trong bối cảnh hỗn loạn sau các cuộc không kích của Mỹ, hoàn toàn có khả năng Iran rơi vào tay một chính quyền quân sự cứng rắn, phần lớn bao gồm các nhân vật thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

4. Iran trả đũa, tấn công lực lượng Mỹ và các nước láng giềng

Iran đã tuyên bố sẽ đáp trả bất kỳ cuộc tấn công nào của Mỹ, khẳng định rằng "ngón tay của họ đang đặt trên cò súng".

Rõ ràng Iran không thể sánh được với sức mạnh áp đảo của hải quân và không quân Mỹ, nhưng nước này vẫn có thể tung đòn phản công bằng kho tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái (drone) của mình – phần lớn được giấu trong các hang động, hầm ngầm hoặc ở những sườn núi xa xôi.

Mỹ hiện có nhiều căn cứ và cơ sở quân sự dọc theo bờ phía Ả Rập của Vịnh Ba Tư, đặc biệt là tại Bahrain và Qatar. Tuy nhiên, nếu lựa chọn, Iran cũng có thể nhắm vào hạ tầng cơ sở trọng yếu của bất kỳ quốc gia nào mà họ cho là đồng lõa trong một cuộc tấn công của Mỹ, như Jordan hoặc Israel.

Cuộc tấn công bằng tên lửa và drone gây thiệt hại nặng nề nhằm vào các cơ sở hóa dầu của Saudi Aramco năm 2019 – bị quy cho một lực lượng dân quân do Iran hậu thuẫn tại Iraq – đã cho thấy Ả Rập Xê Út dễ tổn thương đến mức nào trước hỏa lực tên lửa của Iran.

Các quốc gia láng giềng của Iran tại vùng Vịnh, vốn đều là đồng minh của Mỹ, hiện đang tỏ ra hết sức lo ngại rằng bất kỳ hành động quân sự nào của Washington cuối cùng cũng sẽ khiến họ trở thành mục tiêu hứng chịu hậu quả.

5. Iran trả đũa bằng cách rải thủy lôi tại Vịnh Ba Tư

Điều này từ lâu đã được xem là một mối đe dọa tiềm tàng đối với vận tải hàng hải toàn cầu và nguồn cung năng lượng thế giới.

Trong Chiến tranh Iran–Iraq giai đoạn 1980–1988, Iran từng rải thủy lôi trên các tuyến hàng hải. Hải quân Hoàng gia Anh khi đó đã triển khai tàu quét mìn để xử lý.

Eo biển Hormuz – vùng biển hẹp nằm giữa Iran và Oman – là một điểm nghẽn chiến lược then chốt. Khoảng 20% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) xuất khẩu toàn cầu và từ 20–25% dầu mỏ cùng các sản phẩm dầu mỏ của thế giới đi qua tuyến đường này mỗi năm.

Iran đã nhiều lần tổ chức diễn tập triển khai thủy lôi với tốc độ cao. Nếu kịch bản này xảy ra, thương mại toàn cầu và giá dầu chắc chắn sẽ chịu tác động nghiêm trọng.

6. Iran trả đũa bằng cách đánh chìm một tàu chiến Mỹ

Một thuyền trưởng Hải quân Mỹ từng nói với tôi rằng, một trong những mối đe dọa từ Iran khiến ông lo ngại nhất là các "cuộc tấn công ồ ạt".

Đây là kịch bản trong đó Iran phóng cùng lúc số lượng lớn UAV mang thuốc nổ và xuồng cao tốc mang ngư lôi nhằm vào một hoặc nhiều mục tiêu, với mật độ dày đến mức ngay cả hệ thống phòng thủ tầm gần hiện đại của Hải quân Mỹ cũng không thể kịp đánh chặn toàn bộ.

Trong nhiều năm qua, Hải quân IRGC đã thay thế vai trò của hải quân chính quy Iran tại Vịnh Ba Tư. Một số chỉ huy của lực lượng này thậm chí từng được đào tạo tại Dartmouth vào thời kỳ Shah còn cầm quyền.

Các thủy thủ Iran tập trung huấn luyện chủ yếu cho hình thức tác chiến phi đối xứng – tìm cách vượt qua hoặc vô hiệu hóa ưu thế công nghệ của đối thủ chính – Hạm đội 5 của Hải quân Mỹ.

Việc một tàu chiến Mỹ bị đánh chìm, kèm theo khả năng thủy thủ đoàn sống sót bị bắt giữ, sẽ là một sự sỉ nhục nặng nề đối với Washington.

Dù kịch bản này được đánh giá là khó xảy ra, nhưng lịch sử cho thấy rủi ro là có thật: năm 2000, khu trục hạm USS Cole trị giá hàng tỷ USD đã bị tê liệt sau một vụ đánh bom liều chết của al-Qaeda tại cảng Aden, khiến 17 thủy thủ Mỹ thiệt mạng.

Trước đó, năm 1987, một phi công Iraq đã vô tình phóng hai tên lửa Exocet trúng tàu USS Stark của Mỹ, khiến 37 thủy thủ thiệt mạng.

7. Chế độ sụp đổ, đất nước rơi vào hỗn loạn

Đây là một nguy cơ rất có thể xảy ra và là mối lo lớn của các quốc gia láng giềng như Qatar và Ả Rập Xê Út.

Ngoài khả năng xảy ra nội chiến – tương tự những gì từng diễn ra tại Syria, Yemen và Libya – còn tồn tại rủi ro rằng trong bối cảnh hỗn loạn, căng thẳng sắc tộc có thể bùng phát thành xung đột vũ trang khi người Kurd, người Baluch và các cộng đồng thiểu số khác tìm cách bảo vệ chính mình trong khoảng trống quyền lực trên toàn quốc.

Phần lớn Trung Đông chắc chắn sẽ không tiếc nuối sự ra đi của Cộng hòa Hồi giáo, đặc biệt là Israel – quốc gia đã giáng những đòn nặng nề vào các lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực và coi chương trình hạt nhân bị nghi ngờ của Tehran là mối đe dọa sống còn.

Tuy nhiên, không ai muốn chứng kiến quốc gia đông dân nhất Trung Đông – với khoảng 93 triệu người – rơi vào hỗn loạn, kéo theo khủng hoảng nhân đạo và làn sóng tị nạn quy mô lớn.

Mối nguy lớn nhất hiện nay là việc Tổng thống Donald Trump, sau khi tập trung một lực lượng quân sự hùng hậu sát biên giới Iran, quyết định rằng ông phải hành động để không "mất mặt", khiến một cuộc chiến nổ ra mà không có mục tiêu cuối cùng rõ ràng, với những hệ lụy khó lường và tiềm tàng nhiều tổn thất nghiêm trọng.