Bầu cử 15/3: Thực quyền của Quốc hội trong thể chế đảng trị

Cho dù được hiến định là cơ quan nhà nước quyền lực cao nhất, Quốc hội vẫn được không ít người đánh giá là chỉ có quyền lực hình thức.

Cho dù Hiến pháp quy định "tất cả quyền lực thuộc về nhân dân", nhưng với tuyệt đại đa số các đại biểu là đảng viên, cơ quan dân cử vẫn do Đảng Cộng sản lãnh đạo.

Quốc hội, nhánh lập pháp trong bộ máy nhà nước, đang trở thành tâm điểm chú ý khi vào Chủ nhật, ngày 15/3, hơn 73 triệu cử tri Việt Nam sẽ đi bỏ phiếu bầu các đại diện nhân dân.

500 đại biểu Quốc hội - họ là ai? Và họ có thực sự đại diện cho các cử tri?

Vì sao bầu cử vào tháng 3 thay vì tháng 5?

Thông lệ tổ chức đại hội Đảng vào tháng 1 và bầu cử Quốc hội tháng 5 đã được duy trì từ khá lâu.

Nhưng truyền thống đó đã bị phá vỡ khi lần này, cuộc bầu cử cơ quan lập pháp được tổ chức vào tháng 3, tức rút ngắn thời gian 2 tháng.

Điều này cũng giúp Quốc hội tổ chức kỳ họp đầu tiên vào tháng 4, thay vì tháng 7 như thường lệ, đồng nghĩa với việc nhiệm kỳ của Quốc hội khóa 15 rút ngắn khoảng ba tháng.

Vào ngày 6/4, Quốc hội khóa 16 mới sẽ họp để miễn nhiệm các quan chức trong bộ máy cũ đã hết nhiệm kỳ, bầu và phê chuẩn một bộ máy mới, là những quan chức có tên trong danh sách Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 14.

Việc tổ chức bầu cử vào tháng 3 và họp vào tháng 4 sẽ tiết kiệm cho Quốc hội được một kỳ họp vào tháng 7.

Điều này là bởi, trong các năm bầu cử, Quốc hội cũ và Quốc hội mới tổ chức hai kỳ họp để "làm công tác nhân sự", một vào tháng 4 và một vào tháng 7.

Vì dàn lãnh đạo mới đã được xác định từ đại hội Đảng tổ chức vào tháng 1, trong khi nhiệm kỳ Quốc hội mới và Chính phủ mới phải đến tháng 7, nên tháng 4, Quốc hội cũ tổ chức kỳ họp để bầu ra bộ máy lãnh đạo mới.

Nhưng nhiệm kỳ của bộ máy đó chỉ kéo dài từ tháng 4 đến tháng 7, do Quốc hội khóa cũ không thể bầu hay phê chuẩn bộ máy chính quyền khóa mới.

Vì thế, đến tháng 7, Quốc hội khóa mới họp, và công việc đầu tiên là miễn nhiệm các chức danh đã bầu hồi tháng 4, để rồi bầu lại chính những người đó cho nhiệm kỳ dài hơi 5 năm.

Động thái tổ chức bầu cử vào tháng 3, thay vì tháng 5, là một bước đi chiến lược để giải quyết khoảng trống quyền lực và quy trình lặp lại đó, mang lại sự chính danh cho ban lãnh đạo mới.

Quốc hội có quyền gì?

Hiến pháp quy định Quốc hội có quyền lập hiến, lập pháp.

Quốc hội còn có quyền quyền quyết định nhân sự cấp cao của nhà nước và giám sát toàn bộ hoạt động của nhà nước.

Quốc hội cũng là cơ quan quyết định các dự án đầu tư công lớn và xác lập các mục tiêu tăng trưởng, phân bổ ngân sách…

Nhưng Hiến pháp cũng ghi, Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng "lãnh đạo Nhà nước và xã hội".

Nhìn vào cơ cấu và cơ chế hoạt động, Quốc hội, dù là cơ quan dân cử, và dù được hiến định là có quyền lực cao nhất, thì trên thực tế, Quốc hội không phải là cơ quan quyền lực cao nhất.

Quốc hội là cơ quan làm luật, nhưng trên thực tế, chưa có một đạo luật nào ra đời xuất phát từ sáng kiến của các nhà lập pháp.

Tại Việt Nam, gần như toàn bộ các luật đều do chính phủ xây dựng và trình ra Quốc hội, và các đại biểu dân cử chỉ thực hiện các công đoạn cuối như thẩm tra, góp ý kiến và thông qua, hoặc bác bỏ. Luật sau khi được ban hành phải cần các nghị định của Chính phủ hướng dẫn thực hiện và các thông tư từ các bộ, ngành.

Điều này có nghĩa là Chính phủ, cụ thể là các bộ, ngành, mới chính là cơ quan thực sự "làm luật".

Một số luật khác không phải do Chính phủ trình Quốc hội mà từ một số cơ quan khác như Tòa án Nhân dân Tối cao, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao.

Sau khi thông qua các luật, Quốc hội còn có quyền lực giám sát các cơ quan trong bộ máy nhà nước có thực thi đúng luật hay không, nhằm đảm bảo quyền lực nhà nước phải có trách nhiệm giải trình.

Điều này được thể hiện qua việc Quốc hội có quyền thẩm tra các báo cáo, giám sát chuyên đề, chất vấn các thành viên chính phủ và bộ máy nhà nước, đồng thời theo dõi các kiến nghị sau giám sát.

Quốc hội còn có cơ chế bỏ phiếu tín nhiệm với các chức danh mà mình bầu và phê chuẩn theo một cơ chế được xác lập từ năm 2012.

Thông thường, ở các quốc gia, việc bỏ phiếu có hai mức là tín nhiệm và bất tín nhiệm.

Nhưng ở Việt Nam, các nhà lãnh đạo cơ quan lập pháp đã thiết kế ra ba mức, tất cả đều là "tín nhiệm", gồm: tín nhiệm cao, tín nhiệm và tín nhiệm thấp.

Quốc hội còn quyết định các vấn đề gì?

Các dự án đầu tư công có số vốn lớn phải do Quốc hội thông qua, như các dự án như Nhà máy điện hạt nhân, đường sắt cao tốc Bắc–Nam, hay các sân bay như Long Thành, Gia Bình…

Nhưng trước khi bỏ phiếu, Trung ương Đảng phải cho ý kiến và đồng ý về chủ trương.

Chẳng hạn, năm 2015, Quốc hội đã thông qua chủ trương đầu tư sân bay Long Thành với số vốn 15,8 tỷ USD, điều mà Tổng Bí thư Tô Lâm vừa nhắc đến là một con số "kinh khủng".

Đến 2019, Quốc hội cũng đã bấm nút quyết định phương án đầu tư giai đoạn 1 sân bay này, với số vốn gần 5 tỷ USD.

Hai quyết định này trước đó đã được Trung ương Đảng gật đầu.

Việc xây dựng sân bay Long Thành, vốn đang là tâm điểm tranh cãi trở lại, chỉ được thực hiện sau khi Quốc hội đồng ý.

Quốc hội còn quyết định một số vấn đề quan trọng khác như trưng cầu dân ý, ban bố tình trạng chiến tranh, tình trạng khẩn cấp…

Để có được các quyền hạn to lớn như vậy, trong một chế độ do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, Quốc hội phải có các đại biểu quyền lực.

Đại biểu Quốc hội là ai?

500 đại biểu Quốc hội được gọi là người "đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân" và "thay mặt nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước trong Quốc hội".

Họ là những người bề ngoài đại diện cho đầy đủ các thành phần trong xã hội, từ nông dân, công nhân, quân đội, công an, chính quyền, doanh nhân, dân tộc, tôn giáo...

Nổi bật trong đó là các đảng viên cấp cao đang giữ nhiều chức vụ chủ chốt trong hệ thống chính trị.

Gần như đầy đủ các ủy viên Bộ Chính trị – cơ quan ra quyết định cao nhất của Đảng, và phân nửa ủy viên Ban Chấp hành Trung ương đều là đại biểu Quốc hội.

Chẳng hạn, Quốc hội khóa 15 có 17 ủy viên Bộ Chính trị là đại biểu Quốc hội. Chỉ có duy nhất Bí thư Thành ủy TP HCM Nguyễn Văn Nên không tham gia ứng cử.

Khóa 15 có 102 ủy viên Trung ương tham gia ứng cử và 101 người được công nhận tư cách đại biểu. Riêng ông Trần Văn Nam, Bí thư Tỉnh ủy Bình Dương, dù đạt số phiếu hơn 80%, vẫn không được công nhận là đại biểu Quốc hội vì lúc bấy giờ ông này đang bị "Ủy ban Kiểm tra Trung ương kiểm tra dấu hiệu vi phạm".

Việc không công nhận ông Trần Văn Nam một lần nữa khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng, dù nhân dân đã tín nhiệm bầu đại biểu của mình.

Trong cơ quan lập pháp, đa số là các đại biểu kiêm nhiệm, trong đó phần lớn là từ nhánh hành pháp.

Một phần quan trọng là các đại biểu đảng viên cấp cao. Chủ tịch và phó chủ tịch thường trực Quốc hội là ủy viên Bộ Chính trị trong khi các thành viên của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đều là các ủy viên Trung ương Đảng. Đảng ủy Quốc hội được đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ Chính trị và Ban Bí thư.

Điều này cho thấy, dù hiến định quyền lực thuộc về nhân dân, nhưng quyền lực đó trên thực tế thuộc về Đảng Cộng sản, do đảng lãnh đạo.

Cấu trúc này cũng giải thích cho việc Quốc hội Việt Nam không phải là một nhánh quyền lực độc lập như mô hình thể chế tam quyền phân lập ở một số quốc gia khác.

Thay vào đó, Quốc hội là cơ quan có chức năng thể chế hóa các quy định và chủ trương của đảng cầm quyền.

Trước các kỳ họp Quốc hội, Trung ương Đảng thường tổ chức một hội nghị, ra nghị quyết và Ban Thường vụ Đảng ủy Quốc hội có trách nhiệm lãnh đạo cơ quan lập pháp thi hành nghị quyết đó.

Chẳng hạn, trước khi Quốc hội khóa 16 khai mạc vào ngày 6/4, cuối tháng 3, hội nghị 2 của Trung ương Đảng khóa 14 sẽ tổ chức để quyết định các nhân sự giới thiệu cho Quốc hội bầu.

Các chức danh như chủ tịch nước, chủ tịch Quốc hội, thủ tướng Chính phủ, cũng như lãnh đạo các cơ quan tư pháp và nội các chính phủ cũng sẽ được Đảng quyết định trước khi Quốc hội bầu.

Đây là một quy trình mà, theo như ông Nguyễn Văn An, Chủ tịch Quốc hội khóa 11 (2001-2006), là "Đảng giới thiệu, Quốc hội bầu".

Hiệp thương: Đảng cử, dân bầu

Theo Hiến pháp, người đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử, nhưng để được lọt vào danh sách ứng viên, họ phải được "sàng lọc" qua ba vòng gọi là "hiệp thương".

Hiệp thương, do cơ quan Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tổ chức, nhằm sàng lọc, lựa chọn các ứng viên bảo đảm số lượng, thành phần theo như cơ cấu.

Ở vòng đầu tiên là về cơ cấu, số lượng và sau đó là quy trình hồ sơ ứng cử, đề cử.

Các ứng viên từ nhiều thành phần, gồm các cán bộ cấp cao nhất, cho đến các cán bộ cấp thấp, đại diện cho các thành phần công nhân, nông dân, trí thức, dân tộc thiểu số và phụ nữ.

Cơ cấu cũng bảo đảm một số lượng các ứng viên là người không phải đảng viên.

Chẳng hạn, trong số các đại biểu Quốc hội khóa 15, có người quyền lực như Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, 77 tuổi (vào thời điểm đầu khóa), nhưng cũng có người là nông dân, như cô Triệu Thị Huyền, 24 tuổi ở Yên Bái, một người ngoài đảng.

Vòng hiệp thương thứ hai là quy trình sàng lọc để lập danh sách sơ bộ. Sau vòng này là các hội nghị lấy ý kiến cử tri cơ sở. Hội nghị cử tri thường gồm những người được chọn lọc.

Những người "không đạt tín nhiệm" sẽ bị gạt ra khỏi danh sách theo quy trình được gọi là nhằm "bảo đảm dân chủ".

Vòng hiệp thương thứ ba sẽ chốt danh sách những người "đủ tiêu chuẩn", ứng viên tiêu biểu, điều được gọi là "ý Đảng, lòng dân".

Nếu kỳ họp Quốc hội quyết định về vấn đề nhân sự là "Đảng giới thiệu, Quốc hội bầu", thì các vòng hiệp thương lựa chọn ứng viên là quy trình "Đảng cử, dân bầu".

Điều này cũng giải thích cho việc đa số áp đảo các ứng cử viên, và đa số áp đảo những người trúng cử, đều là các đảng viên Đảng Cộng sản.

Sẽ có một số lượng lớn các đại biểu khóa trước tái cử và một số lượng các ứng viên lần đầu tranh cử.

Chẳng hạn, trong 864 ứng cử viên Quốc hội khóa 16, có 612 người ứng cử lần đầu, chiếm tỉ lệ 70,83%; 235 người tái ứng cử, chiếm tỷ lệ 27,20%.

Trong số 864 ứng viên cơ quan lập pháp khóa 16, có 5 người là tự ứng cử.

Tranh cử như thế nào?

Khoảng 73,4 triệu cử tri chọn sẽ bầu 500 đại biểu như thế nào?

Có 182 đơn vị bầu cử tại 34 tỉnh và thành phố. Mỗi đơn vị bầu cử sẽ có một số lượng ứng viên nhất định "tranh cử", phổ biến là 5 ứng viên để cử tri bầu chọn ba đại biểu.

Danh sách ứng viên, gồm 799 đảng viên, sẽ tranh cử với 65 người ngoài Đảng, được niêm yết công khai tại 72.195 khu vực bỏ phiếu tại tất cả các khu vực bầu cử.

Toàn bộ 19 ủy viên Bộ Chính trị khóa 14, là các thành viên quyền lực nhất trong hệ thống, đều là ứng viên.

Các ứng viên này được phân công ứng cử tại các đơn vị bầu cử khác nhau để tránh cạnh tranh trực tiếp.

Chẳng hạn, tại đơn vị bầu cử số 1 ở Hà Nội, Tổng Bí thư Tô Lâm được sắp xếp tranh cử với hai nữ chuyên viên phường, một bí thư phường và một thiếu tướng quân đội. Cử tri khu vực này sẽ lựa chọn ba người mà họ tin tưởng sẽ là đại diện cho mình tại cơ quan lập pháp.

Vận động tranh cử không được tổ chức rầm rộ như các quốc gia dân chủ. Thay vào đó là một hội nghị gọi là tiếp xúc cử tri. Trước các cử tri, là những người đã được chọn lọc kỹ lưỡng, các ứng viên đưa ra hứa hẹn, chương trình hành động của mình.

Trong các cuộc "vận động tranh cử" này, truyền thông thường sẽ đưa tin đậm về các ứng viên đang giữ trọng trách trong Đảng Cộng sản.

Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú tham gia ứng cử tại đơn vị bầu cử số 1, Đà Nẵng, còn Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn ứng cử tại đơn vị bầu cử số 12 TP HCM.

Trong khi đó, Trưởng Ban Tổ chức Trung ương Lê Minh Hưng quê ở Hà Tĩnh, hiện đang cư trú ở Hà Nội lại tranh cử ở Hải Phòng.

Ông Hưng được đánh giá là nhân vật sẽ tiếp quản chiếc ghế thủ tướng Chính phủ từ ông Phạm Minh Chính vào tháng 4 tới khi Quốc hội khóa 16 nhóm họp kỳ đầu tiên.

Chưa bao giờ tổng bí thư, hay bất kỳ ủy viên Bộ Chính trị nào, lại không trúng cử.

Tỷ lệ đi bầu 99%

Trong thể chế chính trị Việt Nam, bầu cử Quốc hội và hội đồng nhân dân là dịp duy nhất mà cử tri – người dân – thực hiện quyền bầu cử.

Dù chỉ bầu đại diện của mình trong các cơ quan lập pháp và lập quy, chứ không trực tiếp bầu các chức danh lãnh đạo, nhưng sự kiện này thu hút đông đảo cử tri.

Các quan chức địa phương và bộ máy tuyên truyền nhấn mạnh bầu cử không chỉ là quyền mà đó còn là nghĩa vụ của người dân, gọi đó là "ngày hội non sông của đất nước".

Kỳ bầu cử này, mỗi người sẽ nhận được ba lá phiếu để bầu các đại biểu ở ba cấp: Quốc hội, hội đồng nhân dân tỉnh/thành phố, và hội đồng nhân dân xã/phường.

Ở các kỳ bầu cử trước, cử tri nhận được bốn lá phiếu khi có thêm hội đồng nhân dân quận/huyện. Tuy nhiên, cấp trung gian huyện đã bị giải thể từ ngày 1/7/2025.

Các cuộc bầu cử ở Việt Nam luôn chứng kiến tỷ lệ cử tri đi bầu rất cao. Trong bốn kỳ bầu cử gần đây, gồm các năm 2006, 2011, 2016 và 2021, tỷ lệ này luôn đạt trên 99%.

Một trong những lý giải cho tỷ lệ cao này là chính quyền Việt Nam vận động bầu cử rất tốt, mặt khác, chính quyền cũng được cho là gây khó dễ với những ai không đi bầu, dù bầu cử được hiến định là quyền chứ không phải nghĩa vụ.

Đại biểu ngoài Đảng ngày càng ít

Xu hướng người ngoài Đảng ở trong cơ quan lập pháp trong bốn kỳ bầu cử gần đây đều giảm.

Số liệu trong danh sách ứng cử của các khóa 15, 14, 13 và 12 cho thấy số người ngoài Đảng lần lượt là 74 (8,55%), 97 (11,15%), 118 (14,27%) và 150 (17,1%).

Khóa 16 có 65 người ngoài Đảng lọt vào danh sách ứng cử viên cuối cùng, chiếm tỷ lệ 7,5%.

So với tỷ lệ ứng cử, tỷ lệ người ngoài Đảng trúng cử còn thấp hơn. Khóa 15 có 14 người trúng cử Quốc hội, chiếm chưa đầy 3%, giảm so với 21 người khóa 14, và càng giảm mạnh so với 42 người của khóa 13 và 43 đại biểu khóa 12.

Điều này đồng nghĩa với việc số lượng đảng viên ngày càng tăng trong Quốc hội.

Dù vậy, một số Đại biểu Quốc hội là người ngoài Đảng trong các nhiệm kỳ qua cũng để lại nhiều dấu ấn.

Nổi bật trong số đó là đại biểu Dương Trung Quốc, một nhà sử học được biết đến với các chất vấn gai góc trên nghị trường.

Một trong những chất vấn được nhiều người nhắc đến là lần ông Dương Trung Quốc chất vấn Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng vào ngày 14/11/2012.

"Thủ tướng có tán thành là sẽ khởi đầu cho một sự tiến bộ của Chính phủ, hướng tới một văn hóa từ chức để từng bước đoạn tuyệt với lời xin lỗi hay không?"

Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, trong phần trả lời, đã khẳng định trong 51 năm "đi theo Đảng", ông không hề xin đảm nhiệm chức này tước kia, mà chỉ làm theo những gì "Đảng phân công".

"Đảng đã phân công tôi tiếp tục làm Thủ tướng Chính phủ và Quốc hội cũng chấp thuận tôi làm Thủ tướng Chính phủ nên tôi cũng sẽ chấp hành, chấp nhận nhiệm vụ giao phó," ông Dũng trả lời về vấn đề "từ chức".