Vì sao Trung Quốc muốn thông qua luật thúc đẩy 'đoàn kết dân tộc'?

Trong nhiều thập niên, chính phủ Trung Quốc đã bị cáo buộc thực hiện các chính sách đàn áp nhằm khuất phục các dân tộc thiểu số, buộc họ phải đồng hóa vào nền văn hóa người Hán chiếm ưu thế.

Giờ đây, một bộ luật mới dự kiến ​​sẽ được thông qua nhanh chóng tại kỳ họp quốc hội thường niên của đất nước vào cuối tuần này sẽ củng cố, mở rộng và thậm chí đẩy nhanh quá trình này, tiếp tục đe dọa quyền và lối sống của các nhóm thiểu số, theo nhận định của giới học giả và các nhà hoạt động nhân quyền.

Tuy nhiên, chính phủ Trung Quốc bảo vệ đạo luật này, cho đây là điều rất quan trọng để thúc đẩy "hiện đại hóa thông qua sự thống nhất lớn hơn" và gọi đó là luật "Thúc đẩy sự thống nhất và tiến bộ của các dân tộc".

Luật này hạ thấp vị thế của các ngôn ngữ khác để ưu tiên tiếng Quan thoại; khuyến khích hôn nhân giữa người Hán đa số và các dân tộc khác bằng cách cấm các hành động hạn chế điều này; yêu cầu cha mẹ phải "giáo dục và hướng dẫn trẻ vị thành niên yêu mến Đảng Cộng sản Trung Quốc"; và cấm mọi hành vi bị coi là gây tổn hại đến "sự đoàn kết dân tộc".

Chủ tịch Tập Cận Bình đã nhiều lần kêu gọi "Hán hóa tôn giáo", yêu cầu các hoạt động tôn giáo phải phù hợp với những gì Đảng Cộng sản coi là văn hóa và giá trị Trung Quốc - và các chuyên gia xem luật này như một sự củng cố những gì đã trở thành một phần cốt lõi trong chế độ cai trị của ông.

"Cho dù đó là việc thúc đẩy tiếng Quan thoại hay những hạn chế đối với việc thể hiện bản sắc dân tộc thiểu số, các hoạt động tôn giáo,... chính quyền đang nói rằng tất cả những gì họ làm là đúng đắn và họ tự tin đến mức sẽ nâng những gì trước đây chỉ là chính sách lên thành luật cơ bản," ông Aaron Glasserman từ Đại học Pennsylvania nhận định.

Trung Quốc có 55 dân tộc thiểu số chính thức, với dân số mỗi dân tộc từ hàng chục ngàn đến hàng triệu người.

Nhưng Bắc Kinh luôn lo ngại về một số dân tộc - họ phải đối mặt với những cáo buộc vi phạm nhân quyền nghiêm trọng nhất ở Tân Cương, nơi sinh sống của người Duy Ngô Nhĩ và các dân tộc thiểu số gốc Thổ Nhĩ Kỳ khác. Trường hợp tương tự cũng xảy ra ở Tây Tạng.

Đảng Cộng sản Trung Quốc đã dựa quá nhiều vào việc lan truyền nỗi sợ bị trừng phạt để đối phó với bất kỳ tiếng nói nào mà họ cho là nguy hại về quyền tự trị, thay vì trao thêm quyền tự quyết để khiến các nhóm dân tộc thiểu số cảm thấy hạnh phúc hơn khi là một phần của Trung Quốc.

Trong những tháng trước thềm Thế vận hội Olympic 2008, các nhà sư Tây Tạng đã dẫn đầu một cuộc nổi dậy tại Lhasa (Thành Quan) nhằm chống lại sự cai trị của Bắc Kinh.

Giống như các cuộc nổi dậy trước đó, phong trào này cũng đã bị trấn áp. Bắc Kinh cho biết có 22 người thiệt mạng, nhưng các nhóm người Tây Tạng lưu vong ước tính con số này vào khoảng 200 người.

Năm sau đó, tại vùng viễn Tây của đất nước, các cuộc đụng độ đẫm máu giữa người Duy Ngô Nhĩ và người Hán tại thủ phủ Địch Hóa của Tân Cương đã dẫn đến cái chết của gần 200 người.

Năm 2013, một nhóm người Duy Ngô Nhĩ li khai đã bị giết khi lái một chiếc xe chở đầy vật liệu nổ về phía cổng nhìn ra Quảng trường Thiên An Môn và năm 2014, một nhóm người Duy Ngô Nhĩ khác đã tấn công người qua đường tại một nhà ga xe lửa ở tỉnh Vân Nam.

Bắc Kinh sẽ lập luận rằng các cuộc đàn áp mạnh tay của họ đối với các dân tộc thiểu số là chính đáng bởi các cuộc nổi dậy bạo lực.

Nhưng Liên Hợp Quốc và các nhóm nhân quyền cáo buộc rằng hơn một triệu người Hồi giáo Duy Ngô Nhĩ đã bị giam giữ cưỡng bức trong các trại. Chính phủ Trung Quốc gọi những địa điểm này là các trung tâm "cải tạo" và đào tạo nghề. Các báo cáo cũng cho biết các hoạt động tôn giáo của người Duy Ngô Nhĩ đã bị hạn chế và các nhà thờ Hồi giáo thì bị đóng cửa.

Tại Tây Tạng, các tu viện, vốn từng là trung tâm quyền lực, hiện bị kiểm soát chặt chẽ.

Tất cả những ai dưới 18 tuổi giờ đây phải học tiếng Quan thoại tại các trường học do nhà nước điều hành và không được phép nghiên cứu kinh điển Phật giáo. Đây là một đòn giáng mạnh vào một cộng đồng nơi trẻ em từng theo học tại các trường do tu viện điều hành để được đào tạo thành nhà sư.

Trong những năm gần đây, các cuộc nổi dậy đã nổ ra sau những hạn chế của chính phủ đối với việc dạy tiếng Mông Cổ ở Nội Mông và việc các quan chức ra lệnh phá hủy các nhà thờ của người Hồi giáo Trung Quốc ở Ninh Hạ, phía tây bắc.

Trước nguy cơ bất ổn tiềm tàng đó, chính phủ có lẽ đang cảm thấy cần luật mới để thay thế các biện pháp bảo vệ pháp lý hiện hành đối với quyền của các dân tộc thiểu số, theo các nhà phân tích.

Và luật này cho phép họ kiểm soát các khu vực trọng yếu kết nối Trung Quốc với các nước láng giềng và các tuyến thương mại toàn cầu quan trọng.

Trong phân tích về luật mới, Dự án China Power đã trích lời của người sáng lập nước Cộng sản Trung Quốc, Mao Trạch Đông: "Chúng ta nói Trung Quốc là một quốc gia rộng lớn về lãnh thổ, giàu tài nguyên và đông dân; trên thực tế, người Hán chỉ chiếm ưu thế về dân số thôi, còn các dân tộc thiểu số mới là bên có lãnh thổ rộng lớn và tài nguyên phong phú."

Dù một số nhóm dân tộc thiểu số, như người Duy Ngô Nhĩ, có số lượng lên đến hàng triệu người, nhưng con số này vẫn nhỏ hơn nhiều so với số người Hán được ghi nhận trong thống kê dân số, chiếm hơn 90% công dân Trung Quốc.

Nhưng khi nhìn vào quê hương của người Tây Tạng, người Duy Ngô Nhĩ và người Mông Cổ, những vùng đất rộng lớn này rất giàu tài nguyên khoáng sản, quan trọng đối với nông nghiệp và chiếm một tỉ lệ đáng kể trong tổng diện tích đất nước.

Trong suốt lịch sử, các nhóm dân tộc này đã có những thời kỳ độc lập khỏi Trung Quốc. Họ sống ở những vùng biên giới rộng lớn, tiếp xúc với các quốc gia khác. Họ không chỉ nói ngôn ngữ riêng mà còn có hệ thống chữ viết riêng biệt.

Đôi khi, họ đã cố gắng bảo vệ nền văn hóa riêng biệt của mình bằng cách chống lại sự kiểm soát của Bắc Kinh, dù không thành công, và các cộng đồng người lưu vong là một trong những nhóm chỉ trích chế độ gay gắt nhất.

Mặc dù luật pháp ở Trung Quốc thường có thể là bất cứ điều gì mà Đảng muốn, nhưng luật "đoàn kết dân tộc" mới lại giúp các quan chức dễ dàng thực hiện những gì đã được lên kế hoạch từ trước – giờ đây họ đã có một bộ mệnh lệnh rõ ràng hơn từ cấp trên.

Trong nhiều năm, Chính phủ Trung Quốc đã đưa ra các ưu đãi để người Hán di cư đến Tây Tạng hoặc Tân Cương, nơi mà các nhà phê bình cho rằng chính phủ đã cố tình tìm cách làm cho các nhóm dân tộc thiểu số bị áp đảo về dân số. Kết quả là các thủ phủ khu vực Lhasa và Địch Hóa đã chứng kiến ​​một dòng người Hán ồ ạt đổ về.

Ngoài ra, Bắc Kinh đã khuyến khích hôn nhân giữa các dân tộc bằng các ưu đãi tài chính, đặc biệt là giữa người Duy Ngô Nhĩ và người Hán, và đã bị cáo buộc tìm cách đồng hóa các nhóm thiểu số vào nền văn hóa Hán đa số theo cách này. Giờ đây, luật mới đang đề cập đến vấn đề này.

"Họ không trực tiếp thúc đẩy hôn nhân giữa các dân tộc trong luật. Điều họ đang nói là không cá nhân hay tổ chức nào được phép can thiệp vào tự do hôn nhân dựa trên tôn giáo hoặc bản sắc dân tộc của một người," ông Glasserman bình luận.

Ông đưa ra ví dụ về một quan chức địa phương phải xử lý với sự phản đối về tôn giáo từ một giáo sĩ hoặc một linh mục khi một cuộc hôn nhân được đề xuất giữa một người đàn ông Hán và một người phụ nữ thuộc một dân tộc thiểu số.

"Có thể hình dung vị quan chức này; ưu tiên hàng đầu của họ là gặp càng ít rắc rối càng tốt để họ có thể được thăng chức hoặc ít nhất là không bị sa thải. Vị quan chức này có thể âm thầm điều chỉnh tình hình để gây áp lực khiến cuộc hôn nhân không được thông qua. Luật này đang làm cho quá trình không chính thức đó khó diễn ra hơn và làm cho mọi người có nhiều khả năng sẽ không cho phép giáo sĩ, linh mục hoặc cha mẹ nói rằng bạn không được phép kết hôn với người đó."

Tại Trung Quốc năm 2026, việc phỏng vấn người Duy Ngô Nhĩ, người Tây Tạng hoặc người Mông Cổ vẫn đang sống ở quê hương lâu đời của họ về ấn tượng đối với luật này là rất thách thức, bởi vì chỉ trích bất kỳ chính sách nào của chính phủ đều có thể khiến họ bị bỏ tù nếu những bình luận của họ bị cho là cổ xúy "chủ nghĩa li khai".

Trái lại, các tổ chức quốc tế bảo vệ quyền lợi cho những nhóm này đang bày tỏ sự lo ngại sâu sắc.

Bằng cách hạn chế việc giảng dạy ngôn ngữ thiểu số trong hầu hết các môn học, luật mới đảm bảo rằng "người Duy Ngô Nhĩ, người Tây Tạng và người Mông Cổ sẽ không còn được phép sử dụng tiếng mẹ đẻ của họ ở trường học và đại học. Thay vào đó, họ sẽ bị buộc phải sử dụng tiếng Quan thoại, một khía cạnh trong chiến dịch đồng hóa các dân tộc thiểu số của Trung Quốc vào xã hội người Hán do Đảng Cộng sản tiến hành", Tổ chức Chiến dịch vì người Duy Ngô Nhĩ viết trên mạng xã hội.

Theo Phayul, một trang web tiếng Anh có trụ sở tại Ấn Độ và được tài trợ từ người Tây Tạng lưu vong, "Những người chỉ trích coi luật này là giai đoạn mới nhất của chiến dịch 'Hán hóa' được đẩy nhanh dưới sự lãnh đạo của ông Tập Cận Bình".

Theo một nghĩa nào đó, Đảng Cộng sản đồng ý với các nhà hoạt động và những người chỉ trích rằng luật này hoàn toàn là về sự đồng hóa - ngoại trừ việc họ lập luận rằng đây là một điều tốt.

Luật này "nhằm đảm bảo sự lãnh đạo toàn diện của Đảng đối với các vấn đề dân tộc, cải thiện các cơ chế thể chế để tăng cường ý thức chung cho toàn dân tộc Trung Hoa và hỗ trợ các dân tộc thiểu số hội nhập tốt hơn vào sự phát triển chung của đất nước", ông Lâu Cần Kiệm, người phát ngôn của Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc, tức là Quốc hội, nơi luật sẽ được thông qua, tuyên bố.

Đảng Cộng sản Trung Quốc từ lâu đã nói về việc người Hán đang ở một giai đoạn hiện đại hóa khác so với các dân tộc khác. Điều này có nghĩa họ coi các dân tộc thiểu số là lạc hậu.

Ông Glasserman nói rằng đây cũng là vấn đề đau đầu đối với chính quyền trung ương khi phải đối phó với những cán bộ địa phương quá hăng hái, những người đôi khi có thái độ kiểu như: 'Chúng ta đã làm cách mạng rồi, vì vậy bây giờ là lúc tất cả phải nói tiếng Quan thoại. Các đồng chí không cần phải tôn trọng những hủ tục ma chay hay cưới xin lạc hậu của họ nữa, vì giờ đây chúng ta đều là người hiện đại cả rồi'."

Trong quá khứ, điều này đã dẫn đến việc các cán bộ cấp cơ sở ép buộc người Hồi giáo ăn thịt lợn, hoặc các chủ nhà máy tuyển dụng công nhân Hồi giáo nhưng không có bếp ăn đạt tiêu chuẩn Halal.

Đối với chính quyền Bắc Kinh, đây là những cuộc xung đột không đáng có. Tuy nhiên, ở một số nơi, trung ương đã gặp khó khăn trong việc truyền đạt thông điệp này tới các cán bộ địa phương. Vì vậy, kỳ vọng đặt ra là luật này có thể giúp tiêu chuẩn hóa các cách ứng phó.

Các nhóm nhân quyền cho rằng nên hiểu văn bản này như một lời tuyên bố công khai hơn là một tài liệu pháp lý dùng để đưa các bên vi phạm ra xét xử trước tòa.

"Luật này chính thức hóa một khung tư tưởng liên quan đến 'ý thức cộng đồng của dân tộc Trung Hoa' trên các lĩnh vực giáo dục, tôn giáo, lịch sử, văn hóa, du lịch, truyền thông đại chúng và internet; đồng thời chỉ đạo việc tích hợp tư tưởng này vào quy hoạch đô thị, nông thôn cũng như phát triển kinh tế," nhà nghiên cứu về Trung Quốc của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, Yalkun Uluyol, bình luận.

Theo hầu hết các nhà phân tích, Bắc Kinh không cần một luật mới để khẳng định quyền lực của mình trên khắp đất nước. Nhưng tầm quan trọng của luật này nằm ở thông điệp về hướng đi mà ông Tập Cận Bình đang muốn Trung Quốc tiến tới trong tương lai gần.