'Đầu tư vào con người': Liệu nỗ lực thúc đẩy chi tiêu có giúp vực dậy nền kinh tế Trung Quốc?

Giới lãnh đạo Trung Quốc đang thử nghiệm một phương án mới để vực dậy nền kinh tế đang đà giảm tốc: khuyến khích người dân chi tiêu nhiều hơn.

Tại kỳ họp Lưỡng hội năm nay ở Bắc Kinh – hội nghị chính trị quan trọng nhất trong năm của quốc gia này – giới chức đã thiết lập mục tiêu tăng trưởng hằng năm ở mức 4,5% – 5%, mức thấp nhất kể từ năm 1991.

Cùng với mục tiêu đó, các nhà hoạch định chính sách đã công bố các biện pháp nhằm thúc đẩy chi tiêu hộ gia đình – một sự thừa nhận ngầm rằng những động lực tăng trưởng cũ có thể không còn bền vững.

Xét trên nhiều phương diện, đây là một sự đảo ngược so với cách tiếp cận truyền thống của Trung Quốc.

Trong quá khứ, mỗi khi tăng trưởng chậm lại, Bắc Kinh sẽ xây thêm căn hộ, đường cao tốc, nhà máy và khu công nghiệp – thúc đẩy sự mở rộng thông qua đầu tư nhà nước, xuất khẩu và một thị trường bất động sản bùng nổ. Giờ đây, các nhà hoạch định chính sách đang chú trọng hơn vào việc nâng cao thu nhập hộ gia đình và củng cố tiêu dùng.

"Đây là sự thừa nhận từ phía Bắc Kinh rằng mô hình tăng trưởng cũ không còn hiệu quả nữa," chuyên gia Dexter Roberts thuộc Trung tâm Trung Quốc Toàn cầu của Hội đồng Đại Tây Dương nhận định.

Câu hỏi đặt ra là liệu các nhà lãnh đạo Trung Quốc có thể thuyết phục người dân "mở hầu bao" hay không – và liệu tiêu dùng có thực sự trở thành động lực tăng trưởng khả thi.

Chi tiêu, chi tiêu và chi tiêu

Các biện pháp được công bố bao gồm mở rộng dịch vụ cho người cao tuổi, thực thi chế độ nghỉ phép năm có hưởng lương và hỗ trợ nhiều hơn cho các gia đình nuôi con nhỏ.

Các nhà hoạch định chính sách cũng đề xuất một "kế hoạch tăng trưởng thu nhập cho cư dân thành thị và nông thôn" nhằm đưa nhiều tiền hơn vào tay người dân và thu hẹp khoảng cách thu nhập.

Các quan chức mô tả cách tiếp cận này là "đầu tư vào con người" – với ý tưởng rằng các hộ gia đình sẽ có xu hướng chi tiêu nhiều hơn nếu họ cảm thấy an tâm về việc chăm lo cho gia đình cũng như chi trả các chi phí y tế và hưu trí.

Giới lãnh đạo Trung Quốc vẫn đang đặt cược gấp đôi vào sản xuất tiên tiến và công nghệ trong Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 sắp tới, nhằm tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) vào toàn bộ nền kinh tế và củng cố năng lực công nghiệp.

Tuy nhiên, việc chỉ dựa vào xuất khẩu có thể không còn là động cơ bền vững khi chủ nghĩa bảo hộ gia tăng trên toàn cầu và nhu cầu yếu đi đối với hàng hóa Trung Quốc.

"Nhiệm vụ chuyển đổi sang các động lực tăng trưởng mới là khó vô cùng," Thủ tướng Lý Cường cho biết trong báo cáo công tác chính phủ, đồng thời cảnh báo rằng "tình trạng mất cân đối giữa nguồn cung mạnh và nhu cầu yếu đang trở nên nghiêm trọng."

Nhưng liệu các chính sách xã hội này có thể thay đổi đáng kể hành vi của người tiêu dùng?

Tại sao chi tiêu vẫn yếu?

Các hộ gia đình Trung Quốc vốn đã chi tiêu một phần nhỏ hơn trong thu nhập so với người dân ở hầu hết các nền kinh tế lớn. Tiêu dùng hộ gia đình chiếm khoảng 40% GDP, so với mức trung bình toàn cầu là khoảng 55% và khoảng 60% ở các nền kinh tế tiên tiến.

Dữ liệu gần đây cho thấy các gói kích cầu của chính phủ có thể khuyến khích chi tiêu, nhưng niềm tin vẫn còn mong manh.

Trong kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, chính quyền đã phát hàng tỷ nhân dân tệ dưới dạng phiếu mua hàng để khuyến khích người dân chi tiêu cho đi lại và giải trí.

Doanh thu du lịch trong giai đoạn này tăng khoảng 19% so với năm trước.

Nhưng mức chi tiêu trung bình trên mỗi du khách đã giảm và doanh thu phòng vé điện ảnh sụt giảm mạnh, cho thấy các hộ gia đình vẫn rất cân nhắc trong việc chi tiền.

Các nhà lãnh đạo Trung Quốc trong lịch sử vốn luôn thận trọng với việc hỗ trợ quy mô lớn cho các hộ gia đình, do lo ngại rằng việc kích cầu có thể làm gia tăng mức nợ vốn đã cao.

"Diễn ngôn về một sự chuyển dịch sang tăng trưởng dựa trên tiêu dùng đang mạnh mẽ hơn so với các chính sách thực tế hỗ trợ điều đó, ít nhất là trong ngắn hạn và trung hạn," chuyên gia Gerard DiPippo từ Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc thuộc tổ chức RAND nhận định trong đánh giá của ông về các thông báo này.

Một số đề xuất của chính phủ cũng đã vấp phải sự hoài nghi trên mạng.

Trên nền tảng mạng xã hội Weibo, một số người dùng đã đặt câu hỏi về động cơ của việc khuyến khích nghỉ phép có hưởng lương.

"Đây không phải là để cho bạn nghỉ ngơi, mà là để bắt bạn tiêu tiền," một người dùng viết, trong khi một người khác lập luận rằng chính quyền trước tiên nên thực thi nghiêm ngặt chế độ ngày làm việc tám giờ và tuần làm việc năm ngày.

Các cuộc tranh luận xoay quanh vấn đề kết hôn và nghỉ phép chăm sóc con cái cũng gây ra những phản ứng mạnh mẽ. Một số người kêu gọi thống nhất mức nghỉ kết hôn tối thiểu trên toàn quốc là 10 ngày – tại một số tỉnh, những người mới cưới chỉ có 3 ngày nghỉ – trong khi những người khác chỉ ra rằng chi phí nuôi dạy con cái là rất cao.

"Người trẻ cần công việc và thu nhập ổn định, cũng như sự nghỉ ngơi hợp lý," một cư dân mạng viết. "Sau đó mới có thể bàn đến chuyện kết hôn và sinh con."

Nhưng những thách thức mà nền kinh tế tiêu dùng của Trung Quốc đang đối mặt còn sâu xa hơn thế nhiều.

Sách lược mới?

Một nguyên nhân khiến tiêu dùng vẫn yếu là sự đi xuống kéo dài của thị trường bất động sản.

Bất động sản từng chiếm tới một phần tư hoạt động kinh tế của Trung Quốc nếu tính cả các ngành liên quan.

Nhưng ngành này đã rơi vào khủng hoảng trong vài năm qua sau khi các đợt siết chặt nợ đối với giới phát triển bất động sản gây ra một làn sóng vỡ nợ và các dự án xây dựng bị đình trệ.

Giá nhà đã giảm mạnh tại nhiều thành phố kể từ năm 2021, làm xói mòn tài sản và niềm tin của các hộ gia đình.

Trong nhiều thập kỷ, bất động sản không chỉ là nơi ở mà còn là nơi lưu giữ tài sản chính của các gia đình Trung Quốc.

Khi giá nhà tăng, các hộ gia đình cảm thấy giàu có hơn và sẵn lòng chi tiêu hơn.

Sự bùng nổ bất động sản cũng tạo ra nguồn thu khổng lồ cho chính quyền địa phương thông qua việc bán đất, từ đó giúp có nguồn tiền để đầu tư hạ tầng và các dịch vụ công.

Với giá bất động sản hiện đang chững lại hoặc sụt giảm, hiệu ứng tài sản đó đã bị đảo ngược.

"Thách thức tiêu dùng của Trung Quốc phần lớn nằm ở việc thay thế động cơ khổng lồ về nhu cầu từ hoạt động đầu tư nhà ở," chuyên gia DiPippo nhận định.

Sự đi xuống cũng gây ảnh hưởng đến việc làm trong ngành xây dựng và các ngành liên quan, gây áp lực lên thu nhập và niềm tin của người tiêu dùng một cách sâu rộng rãi hơn.

Bắc Kinh đã thực hiện các bước để ổn định lĩnh vực bất động sản – cắt giảm lãi suất thế chấp và nới lỏng các hạn chế mua nhà tại các thành phố lớn – nhưng những biện pháp này vẫn chưa thể đảo ngược đà suy giảm.

Trung Quốc cũng đang đối mặt với các vấn đề lớn khác.

Tỷ lệ sinh giảm mạnh, thất nghiệp ở thanh niên vẫn ở mức cao và nhu cầu yếu đã đẩy nền kinh tế tiến về phía giảm phát.

Khi người tiêu dùng kỳ vọng giá sẽ còn giảm sâu hơn, họ thường trì hoãn việc mua sắm – điều này càng làm trầm trọng thêm tình trạng đình trệ.

Hầu hết các nhà phân tích cho rằng bất kỳ sự chuyển dịch nào sang mô hình tăng trưởng do tiêu dùng dẫn dắt cũng sẽ diễn ra từ từ.

Như chuyên gia DiPippo đã nói, khung chính sách hiện tại "giúp ổn định tỷ trọng tiêu dùng hơn là chủ động gia tăng nó."

Trong phần lớn bốn thập kỷ qua, sự trỗi dậy của Trung Quốc được định nghĩa bởi những gì quốc gia này đã xây dựng – các thành phố, nhà máy và hạ tầng.

Giai đoạn tiếp theo có thể ít phụ thuộc hơn vào xây dựng và xuất khẩu, mà phụ thuộc nhiều hơn vào niềm tin – liệu các hộ gia đình có cảm thấy đủ an tâm để chi tiêu, nuôi dưỡng gia đình và tiếp thêm năng lượng cho nền kinh tế tiêu dùng mà Bắc Kinh kỳ vọng có thể duy trì sự tăng trưởng hay không.