Thấy gì từ dự thảo nghị định tin giả mà Bộ Công an công bố dịp Tết?

Dự thảo nghị định phòng chống tin giả, tin sai sự thật do Bộ Công an công bố cho thấy quyết tâm của chính quyền trong việc xác lập một cơ chế kiểm soát thông tin mà họ cho là sai lệch.

Người dân được cho thời hạn 10 ngày để góp ý cho dự thảo nghị định (từ ngày 13/2 đến ngày 22/2, tức từ 26 tháng Chạp đến mùng 6 Giêng), gần như trùng với lịch nghỉ Tết Bính Ngọ 2026.

Trong dịp tết cổ truyền, khi mà người dân dồn tâm trí vào chuyện tết nhất, đoàn tụ, truyền thông cũng không đưa nhiều về dự thảo nghị định này, như cách họ đã làm với một số quy định khác.

Đến ngày 23/2, khi thời hạn góp ý đã hết, các tờ báo lớn như VnExpress, Tuổi Trẻ, Dân Trí, VnEconomy... mới đăng tải thông tin về bản dự thảo.

Dự kiến nghị định chính thức sẽ được ban hành vào tháng 5/2026.

Tại sao phải có quy định xử phạt?

Cùng với sự phát triển của công nghệ, của mạng xã hội, và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), tin giả cũng ngày càng tràn lan. Trong nhiều năm qua, nhà chức trách Việt Nam đã có nhiều nỗ lực để chống việc phát tán những thông tin mà họ cho là tin giả, tin sai sự thật, "xuyên tạc", "chống phá".

Dự thảo tờ trình Bộ Công an gửi Chính phủ nhấn mạnh sự cấp thiết của việc luật hóa các quy định do tính chất phức tạp của việc "phát tán tin giả, sai sự thật trên không gian mạng" và sự thiếu hụt các định nghĩa pháp lý rõ ràng trong các quy định hiện hành.

Theo dự thảo nghị định, Bộ Công an là bên tiến hành kiểm chứng "tin giả, tin sai sự thật". Các bộ, ban, ngành, ủy bản nhân dân các cấp phối hợp với Bộ Công an thực hiện việc kiểm chứng khi có yêu cầu của bộ này. Thông tin sau đó sẽ được gắn nhãn "tin giả, tin sai sự thật" nếu đúng như vậy sau quá trình kiểm chứng.

Dự thảo tờ trình do Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang ký còn nêu mục tiêu chính của nghị định là bảo vệ an ninh quốc gia, "nâng cao sức đề kháng cho nhân dân trước những hoạt động tuyên truyền các quan điểm sai trái, thù địch", đồng thời tạo ra khung chế tài đủ sức răn đe.

Văn bản còn nhấn mạnh sự "đặc biệt quan tâm" của nhà nước đến việc "bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp các chủ thể là doanh nghiệp tư nhân, doanh nhân, sau khi Nghị quyết 68-NQ/TW đã nghiêm cấm các hành vi đưa thông tin sai lệch ảnh hưởng đến doanh nghiệp và doanh nhân tư nhân.

Thực tế cho thấy, không chỉ ở Việt Nam, ở nhiều nơi trên thế giới việc chia sẻ thông tin thiếu chính xác hay thông tin bịa đặt – chẳng hạn như quảng cáo sai sự thật hay gieo tin đồn thổi – là phổ biến, với lo ngại về tác động của xu hướng này đến giá cổ phiếu và bất ổn xã hội.

Một số nước trong khu vực như Malaysia và Singapore đã ban hành luật phòng, chống "tin giả" lần lượt vào năm 2018 và năm 2019, nhưng cũng đã vấp phải nhiều chỉ trích vì lo ngại chính quyền có thêm quyền lực để bóp nghẹt tự do ngôn luận và dập tắt sự bất đồng chính kiến.

Đây cũng là một thực tế ở Việt Nam khi việc áp dụng các hình phạt hành chính và hình sự liên quan đến việc phát tán "tin giả" và "tin sai sự thật" hiện còn thiếu minh bạch và bị coi là rào cản đối với quyền tự do ngôn luận, sáng tạo.

Ở Việt Nam, ranh giới giữa việc góp ý thẳng thắn với hành vi "xuyên tạc" rất mong manh. Các ý kiến phê bình chính quyền thường bị quy chụp là vi phạm pháp luật, dù đó là quan điểm cá nhân hoặc có cơ sở thực tế.

Trong khi đó, những cá nhân và kênh mạng xã hội chia sẻ quan điểm ủng hộ chính quyền – kể cả khi họ bóp méo sự thật – thì dường như ít bị trừng phạt.

Hiện chưa có thống kê chính thức nhưng truyền thông Việt Nam đưa tin rất nhiều về việc xử phạt, bỏ tù những người có hành vi chia sẻ thông tin được cho là "sai sự thật", "xuyên tạc", đặc biệt khi nội dung liên quan đến Đảng Cộng sản Việt Nam, chính sách của nhà nước, hay nội dung bị coi là trái với thuần phong mỹ tục.

Vào thời điểm đang diễn ra Đại hội Đảng lần thứ 14 vào tháng 1/2026, Công an TP Hà Nội đã xử phạt một cá nhân do chia sẻ thông tin "giả mạo, sai sự thật" trên mạng xã hội liên quan đến công tác nhân sự lãnh đạo Đảng, Nhà nước.

Một trường hợp khác, vào tháng 5/2025, bà Đậu Thị Tâm đã lãnh mức án 10 tháng tù theo Điều 331 Bộ luật Hình sự (Tội tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân), với cáo buộc xuyên tạc Nghị định 168 được ban hành bốn tháng trước đó – quy định chế tài xử phạt giao thông cao hơn mức thu nhập trung bình tháng từng vấp phải phản đối của nhiều người dân.

Hồi cuối năm 2025, ca sĩ Jack (tên thật là Trịnh Trần Phương Tuấn) đã bị Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội xử phạt 55 triệu đồng, đình chỉ biểu diễn 9 tháng vì biểu diễn "có nội dung ca từ chưa phù hợp, gây bức xúc trong dư luận".

Có những nội dung tưởng chừng như vô hại cũng đều bị liệt vào dạng thông tin "giả", "sai sự thật" và bị xử phạt 7,5 triệu đồng – như trường hợp của ông N.H.A (50 tuổi) chia sẻ video cưỡi trăn khổng lồ bơi ở hồ Hoàn Kiếm hay một người đàn ông 60 tuổi khác ở Đà Nẵng đăng hình linh vật ngựa mặc váy và mang giày nữ ở cổng chào Lễ hội Tết Việt tại Nhà Văn hóa Thanh niên TP HCM. Cả hai đều được tạo ra bằng AI.

Tăng lên 100 triệu đồng

Mức xử phạt 7,5 triệu đồng – mức trung bình trong khung phạt 5-10 triệu đồng đối với hành vi đưa tin sai sự thật trên mạng xã hội hiện nay – được đánh giá là "không thể đủ sức răn đe".

Một trong những lý do chính, theo cơ quan soạn thảo nghị định, là mức phạt này chênh lệch quá lớn so với lợi nhuận thu được, khiến nhiều người "sẵn sàng chấp nhận" nộp phạt.

Bộ Công an dẫn chứng tình trạng nhiều người nổi tiếng, nghệ sĩ, hoặc những người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội (KOL) nhận các hợp đồng quảng cáo hàng hóa, thực phẩm chức năng với giá trị lên đến hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng, để thổi phồng hiệu quả sản phẩm, bên cạnh việc "có phát ngôn không chuẩn mực".

Do đó, bộ này đề xuất phạt tiền mức tối đa theo Luật Xử phạt hành chính – tức 100 triệu đồng – đối với 8 vi phạm về tin giả, tin sai sự thật, trong đó có hành vi không kiểm duyệt, xác thực nội dung thông tin và sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để thực hiện hành vi vi phạm về tin giả, tin sai sự thật.

Bộ Công an cũng lập luận rằng các quy định về tin giả, tin sai sự thật trên không gian mạng hiện nay "chưa thể hiện tính toàn diện" đối với các loại thông tin qua việc xuất bản, in ấn các ấn phẩm, viết; truyền tải thông tin qua các hình thức phát ngôn, phát biểu tại diễn đàn, hội thảo…

Cơ quan này định nghĩa trong dự thảo rằng tin giả là "thông tin không có thật; tin sai sự thật là thông tin có một phần không có thật."

Bên cạnh đó, ​​với những người có "suy nghĩ lệch theo hướng khác" thì bộ cho rằng "chỉ có thể áp dụng bằng hình thức xử lý hình sự mới đủ sức răn đe".

Không chỉ người chia sẻ thông tin, dự thảo còn quy định việc phát hiện hành vi "làm, tàng trữ, tán phát hoặc tuyên truyền tin giả, tin sai sự thật" mà không tố giác có thể "bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật."

Các chuyên gia cho rằng việc áp dụng hình thức xử phạt hành chính hay xử lý hình sự còn tùy vào trường hợp cụ thể, hay thậm chí chỉ cần áp dụng luật dân sự.

"Tùy thuộc vào mục đích và tác hại của tin giả. Ví dụ, nếu tung tin giả để thao túng thị trường chứng khoán nhằm trục lợi thì rõ ràng phải xử lý hình sự," luật sư Trần Đinh Minh Long từ Hà Nội chia sẻ.

"Nếu tin giả chỉ phục vụ mục đích vui đùa mà ai cũng biết rõ đó là hình ảnh giả để mua vui thì thậm chí còn không vi phạm điều gì. Rất tiếc ranh giới cụ thể này không tồn tại rõ ràng trong khoa học pháp lý Việt Nam."

Một luật sư ẩn danh từ Hà Nội cũng đặt câu hỏi tại sao các trang có quan điểm ủng hộ chính quyền đăng tin giả nhưng không bị xử lý, dẫn chứng kênh Thanh niên Miền Đông với hơn 300.000 người theo dõi gần đây chia sẻ video sử dụng AI có nội dung phát biểu không có thật của Tổng Bí thư Tô Lâm trong chuyến thăm Đại học Columbia ở Mỹ vào tháng 9/2024.

"Tăng lên mức xử phạt 100 triệu đồng thì người ta có sợ không? Sau khi tăng lên, người ta có sợ hãi là đúng, nhưng chỉ giải quyết được một phần vấn đề thôi. Vấn đề là [công an] làm có nghiêm không? Nhà nước quản lý bằng sự sợ hãi là không ổn," ông bình luận.

Hiện nay, chế tài xử lý, xử phạt liên quan đến tin giả, tin sự thật ở Việt Nam được lồng ghép trong nhiều luật và văn bản dưới luật.

Chẳng hạn mức xử phạt 7,5 triệu đồng nói trên là dựa trên Nghị định 15/2020 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử.

Luật An ninh mạng cũng nghiêm cấm hành vi bịa đặt, thông tin sai sự thật gây hoang mang trong nhân dân hoặc gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế - xã hội.

Bộ luật Hình sự (sửa đổi) cũng quy định nhiều tội danh liên quan như tội làm, tàng trữ, tán phát thông tin nhằm chống Nhà nước (Điều 117) hay lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, tổ chức, cá nhân (Điều 331).

Chính quyền Việt Nam đã nhiều lần sử dụng hai điều luật này để khởi tố, bắt giam những người bất đồng chính kiến trong và ngoài nước, chẳng hạn như trường hợp luật sư Nguyễn Văn Đài, nhà báo Lê Trung Khoa, người sáng lập và chủ biên trang Thoibao.de, bà Hoàng Thị Hồng Thái (bút danh Facebook Hong Thai Hoang) hay nhà báo Trương Huy San, được biết đến với bút danh Huy Đức.

Việc áp dụng hai điều luật này đã bị các tổ chức nhân quyền và các trí thức trong nước lên tiếng phản đối vì tính mơ hồ, thiếu minh bạch, dễ bị các cơ quan tùy nghi diễn giải.

Chia sẻ ý kiến với BBC News Tiếng Việt về dự thảo nghị định mới, luật sư Trần Đinh Minh Long nói: "Dự thảo chú trọng bổ sung thêm các điều khoản về AI (trí tuệ nhân tạo), hợp tác xử lý tin giả, vai trò trách nhiệm của chủ thể liên quan đến sự tồn tại và phát tán tin giả. Miễn không mâu thuẫn với các nghị định cũ thì sẽ không xảy ra vướng mắc khi áp dụng."

Ông cũng cho rằng việc ban hành nghị định mới là không phù hợp mà phải có "một luật mới, có tính tổng hợp, bao quát, đầy đủ."

Luật sư Long cũng nếu ý kiến rằng Bộ Công an "không phù hợp" đảm nhiệm vai trò soạn thảo nghị định, "mà phải là Bộ Khoa học Công nghệ sau khi đã sáp nhập với Bộ Thông tin và Truyền thông."

"Bản chất [Bộ Công an] là một lực lượng hành pháp, có thể điều tra, khởi tố. Họ căn cứ vào luật của cơ quan khác ban hành để xác định có hay không dấu hiệu tội phạm, chứ họ không thể là bên tự viết ra luật rồi dùng chính luật mình tạo ra để căn cứ bắt phạt."

Tuy nhiên, một luật sư khác nhận định rằng không thể phủ nhận việc Bộ Công an "có nhiều kinh nghiệm" trong việc xử lý những thông tin được cho là giả và sai sự thật nói riêng và lĩnh vực xử phạt nói chung, vì đây là công việc họ làm hằng ngày.

Mặc dù vậy, điều mấu chốt ở đây, theo ông, là quy trình và cách thức xử lý việc này có "phù hợp, công bằng" và "đảm bảo lợi ích của các bên hay không là vấn đề của Việt Nam."

Việc Bộ Công an đề xuất là bên kiểm soát, kiểm chứng và đưa ra chế tài liên quan đến thông tin được cho là "giả" và "sai sự thật" nằm trong bối cảnhvai trò quản lý nhà nước của cơ quan này đang ngày càng tăng sau khi họ tiếp nhận nhiều chức năng, nhiệm vụ vốn thuộc các cơ quan dân sự, đặc biệt là từ sau khi ông Tô Lâm lên lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam vào tháng 8/2024.