Иккинчи Жаҳон уруши сирлари

Шўролар Иттифоқига қарши уруш бошлангунга қадар ва ҳатто, урушнинг илк соатлари Иосиф Сталин Олмониянинг ҳужум қилишига ишонмаганди.

Олмон қўшинлари чегарани кесиб ўтиб, Совет Иттифоқи шаҳарларини бомбалашни бошлаганлари ҳақида у 22 июн тонгги соат 4 да Қуролли Кучлари Бош штаби раҳбари Георгий Жуковдан хабар топган.

Жуков ўзининг "Хотиралар ва ўйлар" китобида Шўролар раҳбари машъум хабарга қандай жавоб беришни билмай қолгани, "телефон гўшагида оғир нафас олиши эшитилган"и ҳақида ёзади.

Узоқ давом этган сукутдан сўнг Сталин: "Ҳамма Кремлга, мажлисга йиғилсин", дея олган холос.

1956 йил КПСС Марказий Қўмитасида сўзлаши кутилган, аммо кейинчалик бекор қилинган нутқда жаноб Жуков Сталин бошида душманга қарши ўт очишга ҳам рухсат бермагани ҳақида айтмоқчи бўлган.

Айни пайтда тарихий ҳужжатларда уруш бошланишидан сал аввал Иосиф Сталин мамлакатнинг ғарбий чегаралари томон кўплаб қўшин ва ҳарбий техника юборганлиги ҳам битилади.

Яна қатор тарихий сиймолар "Шўро раҳбариятида тактик режа бўлган, лекин Гитлер бир қадам илгари эди", ёки "уруш борасида режалар мавжуд эди, лекин кескин ўзгарган вазият бу режаларни амалга ошириш имконини бермаган".

Ҳарбий Фанлар Академияси президенти Маҳмуд Гареевнинг айтишича, "агар мудофаа режаси бўлганда эди қўшинлар ва техника умуман бошқача жойлаштирилган бўларди. Чегара ҳудудларида эса, бу нарса қилинмаган".

"Сталиннинг асосий хатоси мудофаага тайёргарлик кўрмаганида эмас, ҳужум вақтини тўғри башорат қила олмаганидадир. Агар биз биринчи бўлиб ҳужум қилсак, миллионлаб инсонлар умрини сақлаб қолиш мумкин бўларди", дейди Тарих Институти директори, академик Андрей Сахаров.

Олмония билан урушнинг муқаррар эканлигини билган ҳолда СССР раҳбарияти урушни имкон қадар кам қон тўкиш билан ўзга ҳудудда ўтказишга ҳаракат қилган. Ушбу хулосага кўплаб тадқиқотчилар қўшиладилар. Аммо, асосий фарқ тафсилотлар, кунлар ва асосийси, ахлоқий нуқтаи назардан ёндашувлар билан боғлиқ...

Бироқ, орадан 75 йил ўтиб ҳам, 1941 йилнинг 22 июни атрофидаги сирлар барчаси очилгани йўқ.

Ўша машъум кунда, ундан сал аввалроқ ва илк кунлари мудофаа ёки ҳужумга мантиқий тайёргарлик нуқтаи назаридан тушунтириб бўлмайдиган кўп ҳодисалар юз берган.

Бу ҳодисаларга ҳужжат ва гувоҳликлар асосида тушунтириш йўқ. Ҳақиқатга яқин тахминлар ва эҳтимоллар бор холос...

Сталиннинг осуда уйқуси...

22 июн куни ярим тунда Иосиф Сталин дала ҳовлисига жўнаб кетади.

Жуков ҳужум ҳақида телефон қилган вақти қўриқчи: "Сталин "уйғотманглар", деб айтди", дея жавоб берган. Жуков унга бақириб берган.

21 июн куни чегара томонидан ҳаракат қилаётган техника овози келаётгани ҳақида тўхтовсиз хабарлар келмоқда эди.

Тушки соат 1 да Фюрернинг фармони олмон қўшинларига ўқиб эшиттирилар экан, аскарлар сафида бўлган 2-3 нафар "сотқин" коммунист тунда уруш бошланиши ҳақида огоҳлантириш учун Буг дарёсини кечиб ўтади.

Сирли томони шундаки, кейинроқ СССР ёки Олмония Демократик Республикасида қаҳрамон сифатида улуғланиши лозим бўлган бу одамлар ҳақида ҳеч нарса маълум эмас.

Сталин бу кунни Кремлда, келаётган хабар ва маълумотларни таҳлил қилиш билан ўтказган.

Айтайлик, у келаётган хабарларга ишонмаган. Лекин, бу хабарлар нима билан тугашини билмай туриб, қандай қилиб осуда уйқуга кетиш мумкин? Ахир у ҳатто оддий кунларда эрта тонгача ишлаб, кейин тушгача ухлашни одат қилган эди...

Шўролар Иттифоқининг ғарбий ҳудудларидаги қўшинларда махсус "қизил пакетлар" бор эди. Уларда душман ҳамласи юз берган тақдирда кўрилажак чоралар батафсил кўрсатилганди.

21 июн куни кеч соат 9 ларда ўтказилган мажлисда Сталин Жуков ва Тимошенкога бу "қизил пакет"дан фойдаланишга рухсат бермаган.

Ўрнига чегара қўшинларига Сталин томонидан имзоланган "Кўрсатма 1" номли ҳужжат йўлланган.

"22-23 июн кунлари немисларнинг қўққисдан ҳужум қилиб қолиш эҳтимоли бор. Бизнинг қўшинларимизнинг вазифаси ҳеч қандай қўпорувчилик амалларига берилмаслик ва айни ҳолда эҳтимолий ҳужумни қайтариш учун тўлиқ тайёргарлик ҳолатида бўлишдир. Бошқа турдаги амаллар алоҳида кўрсатмасиз бажарилмасин", дейилади бу ҳужжатда.

Аммо, қандай қилиб мудофаа режасида кўрсатилган чора-тадбирларсиз "ҳамлани қайтариш" мумкин? Қўпорувчиликни ҳужумдан қандай фарқлаш мумкин?

Бу ҳужжатни илк бор ошкор қилган тарихчи Михаил Некричнинг фикрича, "Кўрсатма 1", албатта, қўл қовуштириб турмаслик лозимлигига ишонган Тимошенко ва Жуковга бунга хайрихоҳ бўлмаган Сталиннинг ён бериши бўлган.

Уруш бошланган вақтдан бери ўтган ҳар бир соат муҳим бўлса-да, оммавий сафарбарлик 23 июн кунидагина эълон қилинган.

Ғарбий Ҳарбий Округ раҳбарияти 21 июн кечқурун театрда эди. Баъзи ҳарбий қисмларда эса, таътил куни эълон қилинганди.

"Сталин бу билан чегара қўшинларини "ҳаммаёқ тинч" дея ишонтирмоқчи бўлгандек. Натижада биз қўшинларимиз тайёргарлигини энг паст нуқтага олиб тушдик", дея хотирлайди 13 - армия штаб раҳбари Сергей Иванов.

Энг ҳайратланарлиси, Гродно шаҳрини мудофаа қилиши керак бўлган 122 - ҳаво қўшинлари бўлинмаси билан боғлиқ ҳодиса.

20 июн жума куни Москва ва Минскдан келган расмийлар қирувчи учоқларни қурол-яроғ ва ўқ-дорилардан бўшатишга ҳамда уларни омборга юборишга буюрадилар.

Мазкур фармон шу қадар ақлга сиғмас эдики, учувчилар "фитна ва сотқинлик" ҳақида гапира бошлайдилар. Лекин, уларга "оғизни юмиш" буйруғи берилган.

Эртаси куни тонгда ушбу полк бутунлай яксон этилганди.

"Турли фактларга қарамай, Сталин бу ҳали уруш эмас, олмон армиясининг баъзи "тартибсиз" қисмлари қўпорувчилик амалиёти деган фикрда эди", деб айтганди Никита Хрушев КПССнинг ХХ съездида қилган чиқишида.

Кўринишидан, "қўпорувчилик амалиёти" ҳақидаги фикр Сталин миясида михланиб қолган ва у бу ғояни "Кўрсатма 1" ҳужжатида ҳам ёқлаган.

Кремлда 22 июн куни соат 05:45 да бошланган мажлисда ҳам жавоб зарбаларини беришга рухсат бермаган. Сталин фақат 06:30 да Олмония расман уруш эълон қилгани ҳақида хабар берилганидан сўнггина бунга изн берган.

Марҳум тарихчи Игор Буничнинг таъкидлашича, урушдан бир неча кун аввал Гитлер Сталинга мактуб йўллаб, баъзи "сотқин" генераллар СССР ва Олмония ўртасида урушни келтириб чиқаришга ҳаракат қилишлари мумкинлиги ҳақида "огоҳлантирган".

Сталин Берия билан суҳбатида гўё: "Бизда бунақаси бўлмайди, биз ўз армиямизда тартибни ўрнатганмиз", дея мақтаниб гапирган. Архивлардан эса, бу каби ҳужжатни топиш имконсиздир.

Исроиллик тадқиқотчи Габриэл Городецкийнинг айтишича, Сталин шунчаки қўрқувдан карахт бўлиб қолган ва Гитлерга ҳужум қилиш учун ҳеч бир сабаб бермасликка уринганди.

"Сталин уруш ҳақидаги ҳар қандай фикрни ўзидан узоқлаштириб, ташаббусни қўлдан берганлигини англаб, карахт бўлиб қолганди", дея тушунтиради Габриэл Городецкий.

Бошқалар Сталин 1940 йил ноябр ойида Молотов орқали қатъий равишда Берлиндан Финландия, Жанубий Буковина ва Дарданелладаги базани талаб қилишга ҳадди сиққани, 1941 йил апрелида Гитлерни ғазабга солган Югославия билан битимни имзолаганини тилга оладилар.

Александр Осокиннинг фикрича эса, Сталин, аксинча, жаҳон ҳамжамияти ўнгида ўзини "жабрдийда" сифатида кўрсатиб, АҚШнинг ёрдамини олишга эришиш учун Олмонияни ҳужумга атайин "гиж-гижлаган".

Мазкур фикр танқидчиларига кўра, бу ўта хавфли ўйин бўлган бўларди. Бошқа томондан, президент Рузвелт ёш болага ўхшаб, "муштлашувни ким бошлади" деб эмас, АҚШ манфаатлари нуқтаи назаридан ёндошиши кундек равшан эди.

Яна бир қизиқ тахминни тарихчилар Кейстут Закорецкий ва Марк Солонин ўртага ташлаганлар.

Тимошенко ва Жуков июн ойининг дастлабки 3 ҳафтаси мобайнида Сталин билан 7 маротаба учрашганлар ва қўшинларни юқори тайёргарлик даражасига келтиришга даъват қилганлар.

Баъзи таҳлилчиларга кўра, бу ҳодисалар ривожини кутмай туриб, биринчи бўлиб ҳужумга шайланишни англатарди.

Закорецкий ва Солониннинг фикрича, Сталин Берлиннинг очиқча тажовузкор интилишлари манзарасида ҳарбийларга қулоқ тутгани рост.

Тахминларга кўра, 18 июн куни Тимошенко, Жуков, Молотов ва Маленков билан бўлган учрашув вақтида "урушнинг олдини олувчи ҳужум"ни ёзнинг энг узун куни, 22 июнда бошлашга келишиб ҳам олганлар. Аммо, эрта тонгда эмас, кечроқ...

Тадқиқотчиларга кўра, Олмония билан урушни немислардан сотиб олинган бир қанча "Юнкерс" ва "Дорне" учоқлари воситасида Гроднога қилинган "ҳужум" каби қўпорувчилик амалиёти билан бошлаш кўзланганди...

Тадқиқотчиларга кўра, Олмония билан уруш фитна билан, немислардан сотиб олинган бир неча "Юнкерс" ва "Дорнье" учоқларини Гроднога учириш билан бошланиши керак эди.

Яъни, Гродно аҳолиси эрталбаги нонуштани қилиб, дам олиш куни кўчаларга чиққан вақти "бошлаш" назарда тутилган.

Бундан келиб чиқадиган тарғибот самараси улкан бўлиши кутилиб, йўл-йўлакай рўй берадиган бир неча ўн қурбонга Сталин тайёр бўлган.

Айни мана шу тахмин кўп нарсага ойдинлик киритадигандек.

Гитлер ҳам худди шу вақтда ҳужум қилишни режалагани ҳақидаги маълумотларни Сталин рад этгани фактига ҳам... (Чунки, бу каби "тасодифлар" деярли рўй бермайди...)

22 июн куни нима учун тинч уйқуга кетганига ҳам... Чунки, эртаси куни тиниқ фикрлайдиган калла керак эди...

Ёппасига сафарбарлик душанба куни бошланганига ҳам... (Чунки, бу кун аввалдан белгиланган, тўполонда кунни ўзгартиришга улгурмаганлар...)

Гроднодаги учоқлар қуроллардан бўшатилгани фактига ҳам. (Яъни, "олмон" учоқларини биров уриб тушириб қўймаслик учун...)

Мақсад "тинч аҳоли яшаётган шаҳарга олмонлар бомба ёғдираётганини" кўрсатиш бўлган. Энг аввало буни жаҳонга эмас, ўз фуқароларига намойиш қилиш.

Афсуски, тажовуз сохта эмас, рост бўлиб чиққанди.

Аммо, нима бўлмасин, бу қарашлар ҳам тахминдан ўзга нарса эмас. Буни муаллифларнинг ўзлари ҳам тан оладилар.