"ตอนนี้รัสเซียไม่ต่างจากสิ่งเขียนไว้ในหนังสือ 1984"

หากข้อความบนแผ่นป้ายโฆษณาเหล่านี้ในเมืองอิวาโนโวเป็นสิ่งที่ต้องเชื่อ รัสเซียคงประสบความสำเร็จไปแล้วจริง ๆ

"การเก็บเกี่ยวผลผลิตทะลุสถิติ!"

"ซ่อมแซมถนนเสร็จแล้ว 2,000 กม. ในเมืองอิวาโนโว!"

"เปลี่ยนแปลงเพื่อสิ่งที่ดีกว่า"

เมืองแห่งนี้ห่างจากกรุงมอสโกเพียงแค่ขับรถยนต์นานราว 4 ชั่วโมง ระหว่างทางจะพบป้ายโฆษณาขนาดใหญ่ที่มีข้อความเชิดชูปฏิบัติการทางทหารของรัสเซียในยูเครน แผ่นป้ายโฆษณาดังกล่าวปิดคลุมเต็มกำแพงโรงภาพยนตร์เก่า ๆ แห่งหนึ่ง โดยมีภาพของบรรดาทหารและสโลแกนหรือคำขวัญว่า "สู่ชัยชนะ !"

ป้ายโฆษณาเหล่านี้พรรณาถึงการนำพาประเทศไปยังความสำเร็จทางเศรษฐกิจและการทหาร ทว่า มีเพียงสถานที่หนึ่งแห่งในเมืองอิวาโนโวที่มีภาพวาดที่แตกต่างจากภาพของรัสเซียในปัจจุบัน

ฉันยืนอยู่ด้านนอกของสถานที่แห่งนี้ มีป้ายโฆษณาที่นี่เช่นกัน ไม่มีทหารรัสเซียแม้แต่นายเดียว มีแต่เพียงนักประพันธ์ชาวอังกฤษเจ้าของวรรณกรรมก้องโลกหนึ่งคน คือ ใบหน้าของจอร์จ ออร์เวลล์ที่กำลังมองลงมายังผู้คนที่เดินผ่านไปมา โดยป้ายชื่อข้างบนที่ระบุว่า "ห้องสมุดจอร์จ ออร์เวลล์" (The George Orwell Library)

ภายในห้องสมุดขนาดเล็กแห่งนี้ มีชุดหนังสือที่เลือกสรรมาแล้วเกี่ยวกับโลกแห่งดิสโทเปีย หรือ โลกที่เลวร้ายไม่พึงปรารถนา และอันตรายจากระบอบเผด็จการเบ็ดเสร็จนิยม (totalitarianism)

นอกจากนี้ ยังมีหนังสือวรรณกรรมคลาสสิกของออร์เวลล์อย่าง 1984 (หนึ่ง-เก้า-แปด-สี่) ซึ่งเป็นเรื่องราวที่กล่าวถึง "พี่เบิ้ม" (Big Brother) ที่จะติดตามและสอดแนมอยู่ทุกหนทุกแห่งตลอดเวลา โดยรัฐจะสร้างกลไกควบคุมทั้งจิตใจและร่างกายของคนแบบเกือบเบ็ดเสร็จ

"สถานการณ์ในรัสเซียปัจจุบันคล้ายคลึงกับบริบทในหนังสือ 1984" อเล็กซานดรา คาราเซวา บรรณารักษ์ของห้องสมุดแห่งนี้บอกกับฉันและว่า "ประเทศนี้และโครงสร้างด้านความมั่นคงถูกควบคุมโดยรัฐบาลโดยสมบูรณ์"

ในหนังสือ 1984 ระบุว่า มีพรรค ๆ หนึ่ง (Party) ต้องการจัดการการรับรู้ความจริงของประชาชนในดินแดนที่ใช้ชื่อว่า โอเชียเนีย (Oceania) เพื่อให้พวกเขาเชื่อว่า "สงครามคือสันติภาพ" และ "การเพิกเฉยคือความเข้มแข็ง"

สภาพการณ์ในรัสเซียทุกวันนี้ ก็ไม่แตกต่างจากที่เกิดขึ้นในหนังสือเล่มนี้ ไม่ว่าจะเป็นยามรุ่งสางจวบจนราตรีกาล สื่อของรัฐที่นี่เอ่ออ้างว่า สงครามของรัสเซียในยูเครนไม่ใช่การรุกรานใด ๆ ทว่า เป็นเพียงปฏิบัติการ [ทางทหาร] เพื่อปกป้องอย่างหนึ่ง และบอกว่าทหารรัสเซียไม่ใช่ผู้ยึดครอง แต่เป็นผู้ปลดปล่อย รวมทั้งระบุว่า ชาติตะวันตกกำลังขับเคี่ยวสงครามต่อรัสเซีย ทั้งที่ในความเป็นจริง รัฐบาลเครมลินเป็นผู้สั่งการให้ปฏิบัติการทางทหารรุกรานยูเครนแบบเต็มรูปแบบ

"ฉันได้พบผู้คนที่ให้สัมภาษณ์ทางรายการโทรทัศน์ที่เชื่อว่า รัสเซียไม่ได้ทำสงครามต่อยูเครนและเชื่อว่าชาติตะวันตกมุ่งหมายจะทำลายรัสเซียตลอดเวลา" อเล็กซานดรา เล่าให้ฟัง

"นั่นก็เหมือนกับในหนังสือ หนึ่ง-เก้า-แปด-สี่ แต่ก็ยังเหมือนกับนวนิยายของเรย์ แบรดเบอรี เรื่อง ฟาห์เรนไฮต์ 451 (Fahrenheit 451) ที่เล่าถึงเรื่องของภรรยาของตัวเอกที่ถูกรายล้อมไปด้วยกำแพงที่เป็นจอทีวี และคอยบอกให้เธอทำตามในเรื่องต่าง ๆ รวมทั้งวิธีการมองโลกอีกด้วย"

ห้องสมุดแห่งนี้เปิดให้บริการมาแล้วเป็นเวลา 2 ปี โดยดิมิทรี ซิลิน นักธุรกิจท้องถิ่นของที่นี่

ในฐานะนักวิพากษ์วิจารณ์ปฏิบัติการการรุกรานในยูเครนของรัสเซีย เขาประสงค์ที่จะสร้างพื้นที่ทางความคิดให้กับชาวรัสเซียได้แสดงออก แทนที่จะรับรู้ข้อมูลข่าวสารจากการดูโทรทัศน์เพียงอย่างเดียว

ดิมิทรีเคยถูกดำเนินคดีในข้อหาสร้างความเสื่อมเสียต่อกองทัพรัสเซีย เขาถูกกล่าวหาว่าขีดเขียนข้อความ "ต่อต้านสงคราม!" บนอาคารแห่งหนึ่ง โดยเขาปฏิเสธข้อหาดังกล่าว นับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมาเขาจึงหลบหนีจากรัสเซียและกลายเป็นบุคคลที่ตำรวจต้องการจับตัว

กลับมาที่ห้องสมุดแห่งนี้ อเล็กซานดรา คาราเซวา พาฉันเดินสำรวจภายใน นี่คือขุมสมบัติทางวรรณกรรมขนาดใหญ่ที่สะสมผลงานการเขียนไม่ว่าจะเป็นของฟรันซ์ คาฟคา (Franz Kafka) ไปจนถึงผลงานของฟิโอดอร์ ดอสโตเยฟสกี (Fyodor Dostoevsky) ที่นี่ยังมีงานเขียนแนวสารคดีอีกด้วย เช่น ประวัติศาสตร์การปฏิวัติรัสเซีย ประวัติศาสตร์การปราบปรามของสตาลิน ความล่มสลายของแนวคิดคอมมิวนิสต์ และประวัติศาสตร์เกี่ยวกับความพยายามที่ล้มเหลวในการสร้างประชาธิปไตยของรัสเซียยุคใหม่ เป็นต้น

หนังสือต่าง ๆ ในห้องสมุดแห่งนี้สามารถยืมไปอ่านได้ โดยไม่ถูกสั่งห้าม แต่ก็เป็นหัวข้อในหนังสือเหล่านั้นก็ถือว่ามีความอ่อนไหวอย่างมาก เนื่องจากการพูดคุยกันอย่างตรงไปตรงมาเกี่ยวกับอดีตหรือปัจจุบันของรัสเซียอาจนำไปสู่ปัญหาต่าง ๆ ได้

อเล็กซานดราเชื่อในพลังแห่งงานเขียนว่าจะสามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงได้ นั่นจึงเป็นเหตุผลที่เธอมุ่งมั่นที่จะเปิดห้องสมุดแห่งนี้ต่อไป

"หนังสือเหล่านี้บอกเล่าเรื่องราวต่อผู้อ่านของเราว่า อำนาจของระบอบเผด็จการไม่ได้จีรังยั่งยืนตลอดไป" อเล็กซานดรา อธิบายและกล่าวต่ออีกว่า "ในทุกระบบย่อมมีจุดอ่อนของมัน และเมื่อทุก ๆ คนเข้าใจสถานการณ์อย่างรอบคอบแล้วก็จะสามารถรักษาเสรีภาพของพวกเขาได้ เสรีภาพทางความคิดจะส่งมอบเสรีภาพในการใช้ชีวิตและเสรีภาพของประเทศ"

"คนในยุคของฉันส่วนใหญ่ไม่มีประสบการณ์เกี่ยวกับประชาธิปไตยจากฐานราก" อเล็กซานดราในวัย 68 ปี เล่าให้ฟังถึงห้วงอดีตที่ผ่านมา

"พวกเรามีส่วนช่วยในการล้มล้างสหภาพโซเวียต แต่ก็ล้มเหลวในการสร้างประชาธิปไตย พวกเราไม่ได้มีประสบการณ์ที่จะทราบว่าเมื่อใดที่มันจะเป็นปึกแผ่น และบอกว่าคุณจะไม่ต้องทำมันแล้ว บางครั้งหากยุคของฉันได้อ่านหนังสือ หนึ่ง-เก้า-แปด-สี่ แล้วล่ะก็ ผลแห่งการกระทำน่าจะแตกต่างไป"

นอกจากอเล็กซานดราแล้ว ที่ห้องสมุดแห่งนี้ยังมีดิมิทรี เชสโตพาลอฟ หนุ่มวัย 18 ปี ซึ่งได้อ่านหนังสือ หนึ่ง-เก้า-แปด-สี่ แล้ว ตอนนี้เขาเป็นอาสาสมัครของห้องสมุด

"สถานที่แห่งนี้มีความศักดิ์สิทธิ์สำหรับคนหนุ่มสาวที่มีความคิดสร้างสรรค์ ที่นี่คือ สถานที่ที่พวกเขาสามารถพบเจอกับผู้คนที่มีความคิดแบบเดียวกัน รวมทั้งยังได้หลีกหนีจากสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นในประเทศ นี่คือเกาะเล็ก ๆ แห่งเสรีภาพ ในสภาพแวดล้อมที่ไร้อิสระ" ดิมิทรีเล่าให้ฟัง

ห้องสมุดนี้เป็นอย่างที่เขาบอกจริง ๆ ว่าเป็นเกาะขนาดเล็ก ๆ อเล็กซานดรายอมรับเป็นครั้งแรกว่า ห้องสมุดแห่งนี้มีผู้เข้าชมไม่กี่คน

แตกต่างจากอีกสถานที่หนึ่งที่ฉันพบเจอผู้คนจำนวนมากในใจกลางเมืองอิวาโนโว นั่นไม่ใช่ "พี่เบิ้ม" ที่ใคร ๆ จะต้องหยุดฟัง นั่นคือ "วงดนตรีวงใหญ่" (Big Band)

ในวันที่ท้องฟ้าสดใส มีวงดนตรีออร์เคสตร้าวงหนึ่งกำลังบรรเลงเพลงคลาสสิกในทำนองแบบโซเวียต ขณะเดียวกันก็มีผู้คนกำลังเริงระบำไปกับเสียงดนตรี หลังจากพูดคุยกับผู้คนในบริเวณนั้น ฉันจึงทราบว่า ชาวรัสเซียบางคนมีแนวโน้มที่จะเชื่อตามข้อความบนป้ายโฆษณานั้น ที่บอกว่า รัสเซียกำลังประสบความสำเร็จ

"ฉันมีความสุขดีกับทิศทางของรัสเซียที่กำลังมุ่งหน้าไป พวกเรากำลังมีอิสระมากขึ้น และลดการพึ่งพาชาติตะวันตก" วลาดิเมีย ชายรัสเซียผู้รับเงินบำนาญรายหนึ่งบอก

"พวกเรากำลังพัฒนา อย่างที่วลาดิเมียร์ ปูตินได้กล่าวไว้ว่า ยุคใหม่ของรัสเซียได้เริ่มต้นขึ้นแล้ว" นาทาเลีย หญิงสาวชาวรัสเซียคนหนึ่งเล่าให้ฟัง

เมื่อฉันถามไปว่า แล้วสงครามของรัสเซียในยูเครนคืออะไร

"ฉันพยายามไม่ดูอะไรก็ตามเกี่ยวกับเรื่องนี้อีกแล้ว มันน่าเสียใจ" นีนาหญิงอีกคนตอบฉันกลับมา

ฉันย้อนกลับไปที่ห้องสมุดจอร์จ ออร์เวลล์ ที่กำลังจัดกิจกรรม ซึ่งนักจิตวิทยาคนหนึ่งเพิ่งเสร็จการบรรยายเกี่ยวกับวิธีการเอาชนะ "ความสิ้นหวังที่ได้รับ" และ ความเชื่อที่ว่า คุณมีพลังในการเปลี่ยนแปลงชีวิตอย่างไร ในกิจกรรมดังกล่าวมีผู้เข้ามาร่วมฟังสิบคน

หลังจากบรรยายเสร็จสิ้น อเล็กซานดราได้บอกข่าวสำคัญว่า "ตึกนี้ได้ถูกนำไปขายแล้ว ห้องสมุดของเราจะต้องย้ายออก พวกเราต้องตัดสินใจว่าจะทำอย่างไร และจะต้องย้ายไปอยู่ที่ใด"

ห้องสมุดแห่งนี้ได้รับข้อเสนอให้ไปใช้สถานที่เล็ก ๆ ที่มีอยู่หลายแห่งทั่วเมือง

เกือบจะทันทีที่อเล็กซานดราบอกข่าว มีผู้หญิงคนหนึ่งเสนอตัวช่วยขนของต่าง ๆ ไปด้วยรถตู้ของเธอ ส่วนผู้ร่วมงานอีกคนบอกว่า เธอจะบริจาคเครื่องฉายวีดิทัศน์เพื่อช่วยเหลือห้องสมุด ส่วนคนอื่น ๆ ต่างเสนอแนะความคิดเกี่ยวกับการระดมเงินทุน

นี่ถือ พลังของประชาสังคม ประชาชนร่วมใจกันในยามจำเป็น

ต้องยอมรับว่า นี่คือความร่วมมือในระดับเล็กน้อยและไม่มีการรับประกันว่าจะประสบความสำเร็จ เพราะในสังคมมีพื้นที่ที่เป็นดั่ง "เกาะแห่งเสรีภาพ" ลดลงเรื่อย ๆ อนาคตข้างหน้าของห้องสมุดแห่งนี้ก็ยังไม่แน่นอน

ทว่า พวกเขายังไม่ยอมแพ้