ไขปริศนา “วาฬสายลับของรัสเซีย” ทำไมนักวิทย์เชื่อว่ามันหลบหนีการฝึกของกองทัพ

ปริศนาว่าเหตุใดวาฬเบลูกาจึงปรากฏตัวในน่านน้ำนอกชายฝั่งนอร์เวย์พร้อมกับสายรัด อาจได้รับการคลี่คลายแล้ว

วาฬสีขาวเชื่องตัวนี้ ถูกชาวบ้านตั้งชื่อให้ว่า “ฮวาลดิเมียร์” (Hvaldimir) ได้กลายเป็นข่าวพาดหัวเมื่อห้าปีก่อน ท่ามกลางการคาดเดาอย่างแพร่หลายว่ามันอาจเป็นสายลับของรัสเซีย

และวันนี้ ผู้เชี่ยวชาญด้านวาฬสายพันธุ์นี้เชื่อว่า วาฬตัวนี้น่าจะมาจากหน่วยทหารจริง ๆ และหลบหนีออกมาจากฐานทัพเรือในเขตอาร์กติกเซอร์เคิล

อย่างไรก็ตาม ดร.โอลกา ชแพ็ก ไม่เชื่อว่ามันเป็นสายลับ เธอเชื่อว่าวาฬเบลูกาตัวนี้ได้รับการฝึกให้คุ้มครองฐานทัพ และหลบหนีออกมาเพราะมันเป็น “อันธพาลตัวแสบ”

ฝั่งรัสเซียเองก็ปฏิเสธที่จะยืนยันหรือปฏิเสธมาโดยตลอดว่าวาฬเบลูกาตัวนี้ได้รับการฝึกจากกองทัพของรัสเซียจริงหรือไม่

แต่ ดร.ชแพ็ก ผู้ทำงานวิจัยสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทางทะเลในรัสเซียตั้งแต่ปี 1990 จนกระทั่งย้ายมายังกลับบ้านเกิดของเธอในยูเครนในปี 2022 บอกกับบีบีซีว่า “สำหรับฉัน มั่นใจเรื่องนี้ 100%”

ดร.ชแพ็ก และเรื่องราวที่เธอบอกเล่าโดยอิงมาจากการสนทนากับเพื่อนและอดีตเพื่อนร่วมงานในรัสเซีย อยู่ในสารคดีของบีบีซีเรื่อง “Secrets of the Spy Whale” [อาจแปลเป็นภาษาไทยว่า “ความลับของวาฬสายลับ”]

ผู้อ่านสามารถรับชมสารคดีนี้ได้บน BBC iPlayer และจะออกอากาศทางช่อง BBC Two ในวันพุธ เวลา 21.00 น. ตามเวลาท้องถิ่นของสหราชอาณาจักร

วาฬลึกลับตัวนี้เป็นที่สนใจของสาธารณชนครั้งแรกเมื่อห้าปีก่อน เมื่อมันว่ายเข้าใกล้ชาวประมงนอกชายฝั่งทางเหนือของนอร์เวย์

“วาฬตัวนี้เริ่มมาถูไถกับเรือ” โยอาร์ เฮสเทน หนึ่งในชาวประมงกล่าว “ผมเคยได้ยินเกี่ยวกับสัตว์ที่กำลังลำบากและรู้โดยสัญชาตญาณว่าพวกมันต้องการความช่วยเหลือจากมนุษย์ ผมคิดว่าวาฬตัวนี้ฉลาดมาก”

การพบเห็นวาฬนี้ถือเป็นเรื่องผิดปกติ เพราะวาฬเบลูกาตัวนี้เชื่องมากและปกติจะไม่พบเห็นวาฬว่ายลงมาทางใต้ไกลขนาดนี้ นอกจากนี้ มันยังสวมสายรัดที่มีที่ติดตั้งสำหรับกล้อง และมีข้อความภาษาอังกฤษเขียนไว้ว่า “Equipment St Petersburg” [อุปกรณ์เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก]

เฮสเทนเป็นคนช่วยถอดสายรัดออกจากวาฬตัวนั้น ซึ่งต่อมาวาฬเบลูกาตัวนี้ก็ว่ายน้ำไปยังท่าเรือใกล้เคียงในฮัมเมอร์เฟสต์ ที่ซึ่งมันอาศัยอยู่เป็นเวลาหลายเดือน

ดูเหมือนว่าวาฬเบลูกาตัวนี้จะจับปลาเป็น ๆ กินเองไม่ได้ มันเลยเลือกดึงดูดใจผู้มาเยือนด้วยการเข้ามาถูที่กล้องของพวกเขา และเคยถึงขั้นเก็บโทรศัพท์มือถือมาคืนให้ครั้งหนึ่ง

“เห็นได้ชัดเลยว่าวาฬตัวนี้ถูกฝึกให้เอาจมูกมาวางบนสิ่งที่ดูเหมือนเป้าหมาย เพราะมันทำแบบนี้ทุกครั้ง” อีฟ จูร์แด็ง นักวิจัยจากโครงการสำรวจวาฬออร์กาแห่งนอร์เวย์กล่าว

“แต่เราไม่รู้ว่ามันเคยอยู่ในสถานที่แบบไหนมาก่อน ดังนั้นเราไม่รู้ว่ามันถูกฝึกมาเพื่ออะไร”

เพราะความสนใจในเรื่องราวของวาฬตัวนี้ นอร์เวย์จึงได้จัดให้มีการติดตามและให้อาหารวาฬเบลูกาตัวดังกล่าว ชื่อที่มันได้รับคือ “ฮวาลดิเมียร์” ซึ่งเป็นการเล่นคำจาก “hval” ที่แปลว่า “วาฬ” ในภาษานอร์เวย์ และชื่อของประธานาธิบดีรัสเซีย วลาดิเมียร์ ปูติน

ดร.ชแพ็ก ไม่ต้องการเปิดเผยชื่อแหล่งข้อมูลในรัสเซียเพื่อความปลอดภัยของพวกเขา แต่เธอเล่าว่าเมื่อวาฬเบลูกาปรากฏตัวที่นอร์เวย์ ชุมชนสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทางทะเลของรัสเซียก็รู้ทันทีว่านี่เป็นวาฬของพวกเขา

“มีการส่งข้อความกลับมาผ่านเครือข่ายสัตวแพทย์และครูฝึกว่าพวกเขากำลังตามหาวาฬเบลูกาที่ชื่อว่า ‘อันดรูฮา’” เธอกล่าว

ตามที่ ดร.ชแพ็ก เล่าว่า อันดรูฮาหรือฮวาลดิเมียร์ ถูกจับครั้งแรกในปี 2013 ในทะเลโอค็อตสก์ ทางตะวันออกไกลของรัสเซีย และในปีถัดมา มันถูกย้ายจากสถานที่ของดอลฟินาเรียมในเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก ไปยังโครงการของกองทัพในเขตอาร์กติกของรัสเซีย โดยที่ผู้ฝึกสอนและสัตวแพทย์ยังคงติดต่อกันอยู่

“ฉันเชื่อว่าตอนที่พวกเขาเริ่มฝึกในทะเลเปิดและเชื่อใจว่าสัตว์ตัวนี้จะไม่ว่ายหนีไป สัตว์ตัวนี้ก็ทิ้งพวกเขาไป” เธอกล่าว

“ฉันได้ยินมาจากคนที่ดอลฟินาเรียมเชิงพาณิชย์ที่เคยเป็นผู้ดูแลว่า อันดรูฮา [ฮวาลดิเมียร์] นั้นฉลาด เป็นตัวเลือกที่ดีในการฝึก แต่ในขณะเดียวกันก็เป็นเหมือน 'อันธพาลตัวแสบ' เป็นวาฬเบลูกาที่กระตือรือร้น พวกเขาจึงไม่แปลกใจเลยที่มันจะเลิกตามเรือแล้วไปในที่ที่มันต้องการไป”

ภาพถ่ายดาวเทียมจากบริเวณฐานทัพเรือรัสเซียใกล้เมืองมูร์มันสค์แสดงให้เห็นสถานที่ซึ่งอาจเป็นบ้านเก่าของฮวาลดิเมียร์ (หรืออันดรูฮา) เราสามารถมองเห็นคอกในน้ำได้อย่างชัดเจน ซึ่งภายในดูเหมือนมีวาฬสีขาวอยู่ในนั้น

“การที่วาฬเบลูกาอยู่ใกล้กับเรือดำน้ำและเรือรบอาจบอกเราได้ว่าพวกมันเป็นส่วนหนึ่งของระบบการเฝ้าระวังจริง ๆ” โทมัส นิลเซน จากหนังสือพิมพ์ออนไลน์ เดอะ บาร์เรนท์ ออบเซิร์ฟเวอร์ ของนอร์เวย์กล่าว

ทางด้านรัสเซียเองยังไม่เคยออกแถลงการณ์อย่างเป็นทางการเกี่ยวกับข้ออ้างที่ว่าฮวาลดิเมียร์ (หรืออันดรูฮา) ได้รับการฝึกจากกองทัพของตน อย่างไรก็ตาม รัสเซียมีประวัติการฝึกสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในทะเลเพื่อวัตถุประสงค์ทางการทหารมาอย่างยาวนาน

ในปี 2019 วิกเตอร์ บาราเนตส์ นายทหารสำรองของรัสเซียกล่าวว่า “ถ้าเราจะใช้สัตว์นี้เพื่อสอดแนมจริง ๆ คุณคิดว่าเราจะติดเบอร์โทรศัพท์มือถือพร้อมข้อความว่า ‘โปรดโทรมาที่เบอร์นี้’ ไว้ด้วยหรือ?”

น่าเศร้าที่เรื่องราวอันน่าทึ่งของฮวาลดิเมียร์ (อันดรูฮา) ไม่ได้มีจุดจบที่มีความสุขตลอดไป

หลังจากเรียนรู้ที่จะหาอาหารด้วยตัวเอง มันใช้เวลาหลายปีว่ายน้ำลงมาทางตอนใต้ตามแนวชายฝั่งของนอร์เวย์ และในเดือน พ.ค. 2023 ก็มีคนพบเห็นมันที่ชายฝั่งของสวีเดน

จากนั้นในวันที่ 1 ก.ย. 2024 ที่ผ่านมา ซากของมันถูกพบลอยอยู่ในทะเล ใกล้กับเมืองริซาวิกา ทางตะวันตกเฉียงใต้ของนอร์เวย์

นี่เป็นฝีมือของลิ่วล้อปูตินที่ตามวาฬเบลูกาผู้ไม่เต็มใจตัวนี้หรือไม่ ?

ดูเหมือนว่าจะไม่ใช่ แม้ว่านักเคลื่อนไหวบางกลุ่มจะกล่าวว่า วาฬอาจถูกยิง แต่คำอธิบายนี้ถูกปฏิเสธโดยตำรวจนอร์เวย์

พวกเขากล่าวว่าไม่มีหลักฐานใดบ่งชี้ว่ากิจกรรมของมนุษย์เป็นสาเหตุโดยตรงที่ทำให้วาฬเบลูกาตัวนี้เสียชีวิต การชันสูตรศพเผยว่าฮวาลดิเมียร์ (อันดรูฮา) เสียชีวิต เนื่องจากมีท่อนไม้ติดอยู่ในปากของมัน