Kawésqar: Lugha ambayo inazungumzwa na watu 8 pekee duniani

Miongoni mwa visiwa vya kusini vya labyrinthine—ambapo upepo, mvua na baridi havitoi utulivu—Wakawésqar waliishi.

Kundi la kuhamahama lilitumia muda mwingi wa siku katika mitumbwi yao wakitembelea njia kati ya Ghuba ya Penas na Mlango-Bahari wa Magellan, wakiwa wamezungukwa na misitu minene na kutafuta simba wa baharini, fisi maji wa baharini, ndege na moluska ili kujilisha.

Wanaume walikuwa na jukumu la kuwinda ardhini na baharini, wakati wanawake walikusanya samakigamba kwa kupiga mbizi, ambayo walifunika ngozi zao na mafuta ya simba wa baharini.

Kama watu wengine wa asili ambao waliishi Amerika maelfu ya miaka iliyopita, Kawésqar walikuwa na lugha yao wenyewe, iliyoangaziwa sana na jiografia yao.

Hiyo inaelezea, kwa mfano, kwa nini walikuwa na njia 32 za kusema ''hapa.''

Lakini baada ya muda na kuwasili kwa walowezi katika sehemu hii ya kusini ya Chile, iitwayo Patagonia Magharibi, kabila hilo lilipata badiliko la kikatili: hawakuacha tu maisha yao ya kuhama-hama—wakakaa Puerto Edén, kijiji kidogo kilicho kusini mwa Ghuba ya Penas—lakini pia waliachana na lugha yao.

Na ni kwamba kujifunza Kihispania kukawa jambo la lazima kwao na, hatua kwa hatua, hatua muhimu ilifikiwa: leo, ni watu wanane tu wanaozungumza lugha yao ya asili.

Wanne kati yao ni wazee.

Watatu walizaliwa katika miaka ya 1960-kizazi cha mwisho kupata lugha kutoka utotoni -na mmoja tu, ambaye si mtu wa kikundi cha kikabila, anasema: Oscar Aguilera.

Mtaalamu wa lugha ya Chile mwenye umri wa miaka 72 amekuwa akijaribu kuokoa lugha hii kwa karibu miaka 50, akisajili msamiati, kurekodi faili za sauti kwa saa na kuandika kamusi.

Sasa kuna mtu mwingine ambaye hatoki katika jamii hiyo lakini ana nia ya kujifunza sarufi yao: mshirika wa Rais Gabriel Boric na Mama wa Kwanza, Irina Karamanos.

Kiongozi huyo wa masuala ya wanawake amewasiliana na Aguilera ili kuchunguza zaidi kuhusu suala hilo.

Kwake yeye, Wachile wana uhusiano ''dhaifu'' na jamii zao na watu wa kiasili, na kujifunza kutoka kwa leksimu zao ni njia ya kuwa karibu nao.

Lakini lugha hii ya asili ina sifa gani?

Asili yake ni nini na sifa zake muhimu zaidi?

Hapa tunakuelezea.

Nini asili ya lugha?

Wataalamu wa lugha na watafiti daima hujaribu kujibu swali moja: lugha za watu zinatoka wapi, asili yao ya kweli ni nini?

Kwa upande wa Kawésqar—pamoja na lugha nyingine nyingi za kiasili—jibu bado halijawa wazi.

Hii inaelezewa kwa sehemu kwa sababu inachukuliwa kuwa ''lugha ya pekee'' au ''isiyoainishwa''.

Hiyo ni kusema, si sehemu ya familia ya lugha wala haina uhusiano na lugha nyingine yoyote hai (kama inavyofanya, kwa mfano, Kihispania, ambacho hutoka kwa Kilatini na ni sehemu ya lugha za Kirumi).

Na kwa "Kutengwa" ni vigumu zaidi kugundua maneno yake yanatoka wapi, muundo wake au sarufi yake.

Ingawa inaaminika kwamba Wakawéskar waliishi Patagonia Magharibi yapata miaka 10,000 iliyopita, ushahidi wa kwanza unaojulikana wa lugha yao unaonekana tu kati ya mwaka 1688 na 1689, iliyotolewa na mwanariadha Mfaransa Jean de la Guilbaudière.

Kulingana na Makumbusho ya Chile ya Sanaa ya Kabla ya Columbian, kufikia karne ya 19 idadi ya watu ilifikia watu 4,000, na wengi walizungumza lugha ya mababu.

Hatahivyo, mwishoni mwa karne ya 19, idadi ya watu ilipungua sana hadi watu 500, na kisha hadi 150 katika miaka ya 1920.

Hivi sasa, kuna Wakawéskar wapatao 250 katika eneo la Magallanes, lakini wanazungumza lugha moja—wanazungumza Kihispania pekee—na hawazungumzi lugha ya mababu zao.

Je, lugha hii ina sifa gani?

Kwa sababu ya sifa zake za kimofolojia, Kawéskar ni lugha kama Kituruki na wengine.

Yaani, ina ''maneno, sentensi au misemo'' ambayo haiwezi kutafsiriwa katika Kihispania kwa neno moja.

''Hakuna usawa wa moja kwa moja, kama, kwa mfano, jedwali la Kiingereza na Kihispania, anaelezea Oscar Aguilera kwa BBC Mundo.

Licha ya mawasiliano ya kina ya Kawésqar na walowezi, wanasitasita kukubali maneno ya mkopo kutoka kwa Wahispania.

Kwa hivyo, wameunda maneno yao ya kupiga simu, kwa mfano, vifaa ambavyo wamekuwa wakinunua (kama vile runinga au simu).

Maneno machache ambayo yamepitishwa kutoka kwa Kihispania yamepitia ''uasili'' yaani, mabadiliko ya fonetiki ya Kawéskar.

Kwa kuongezea, kuna upande wa kitamaduni ambao, kulingana na Aguilera, ''unatofautiana sana na jinsi tunavyojieleza.''

''Kama kawésqar hawana uhakika na wanachokisema hawasemi. Siku zote wanatumia masharti. Kiutamaduni wanakataa ukosefu wa ukweli. Na mtu anayedanganya ananyooshea kidole kundi," anafafanua.

Kwa hivyo, kwa mfano, Kawésqar hawezi kamwe kusema kwamba mtu kama huyo aliwaita kutoka London.

Kwa vile hawana uhakika kuwa mtu huyo alikuwa London (kwa sababu hawamuoni), wangeweza kusema ''angeniita'' kutoka London.

Lakini lugha hiyo sasa iko katika hatari ya kutoweka?

Ikizungumzwa na watu wanane pekee, ni miongoni mwa lugha ambazo UNESCO inaziona kuwa katika hatari ya kutoweka.

''Tatizo ni kwamba, kwa ujumla, si lugha ya vitendo. Ni bora kujifunza Kihispania au kujifunza Kiingereza,'' Aguilera anasema.

Kulingana na mtaalamu huyo, moja ya sababu zinazoeleza kwa nini Wahispania walipenya kwa nguvu sana kati ya Kawésqar, ni biashara ya bidhaa zao na wakazi wapya wa eneo hilo.

Isitoshe, kulingana na mtaalamu huyo, walihisi kubaguliwa na miji iliyowazunguka, kama vile Wachilote (wenyeji wa kisiwa cha Chiloé).

''Wachilote waliwadharau na hata kucheka jinsi wanavyozungumza lugha yao. Kwa hivyo waliamua kutozungumza lugha yao hadharani tena, lakini nyumbani tu,'' anaelezea mtaalamu huyo wa lugha.

Hadi leo hakuna motisha za kutosha za kuhuisha lugha.

Kuna shule moja pekee huko Puerto Edén, kwa mfano, inafundisha kwa Kihispania.

"Kuna baadhi ya watu wanafanya jitihada za kujifunza lugha hiyo, lakini kutokuwa na mwendelezo na ung'ang'anizi, pamoja na kuwa lugha ambayo kisarufi ni tofauti na Kihispania, inafanya kuwa mgumu," anasema Aguilera.