Kutoka Gorée hadi Cape Coast haya ni maeneo 5 muhimu ya utumwa Afrika

Utumwa ni sehemu chungu ya historia ya Afrika iliyonyang'anya watu wengi, hasa watu weusi, heshima yao na kuacha majeraha ya kudumu.

Historia yenye uchungu, sehemu zilizojaa hadithi zinazopita wakati na nafasi, watu walio na alama ya milele ya mfumo wa utumwa uliomvua mwanadamu, haswa mtu mweusi, hadhi yake; utumwa una jukumu kubwa katika historia ya bara la Afrika.

Kulingana na Shirika la Elimu, Sayansi na Utamaduni la Umoja wa Mataifa (UNESCO), kati ya watu milioni 15 na 20 waliondolewa kwa nguvu kutoka kwenye ardhi yao na kufukuzwa wakati wa biashara ya utumwa ya miaka 400 ya kuvuka Atlantiki. Kati ya hawa, milioni 10.5 walifika Amerika na Karibea.

Uhamishaji huu mkubwa ulichangia katika mkanganyiko na upotoshaji wa miundo ya kijamii na kisiasa ya kitamaduni na kuanguka kwa falme, nguzo za kweli za utulivu barani Afrika, kama Maryse Condé alivyoelezea vyema katika riwaya yake "Segou," ambayo inachunguza biashara ya utumwa na athari zake Afrika Magharibi.

Hata baada ya kukomeshwa kwa utumwa, ambao ulianza kwanza miongoni mwa Waafrika kwa mahitaji yao ya ndani, kisha kwa Waarabu na Wazungu, athari zake zinabaki barani na zinaendelea kuwaathiri watu.

Sehemu kadhaa zilizotawanyika kote barani Afrika hutumika kama ukumbusho wa historia hii chungu. Zimekuwa sehemu za hija kwa baadhi ya watu wanaokuja kujipa nguvu na kujikita katika hali halisi ya maisha yao ya zamani, na maeneo ya utalii kwa wengine wanaojifunza kuhusu historia ya watu hawa weusi.

Kwa hivyo, kutoka Kisiwa cha Gorée huko Senegal hadi Cape Coast au El Mina nchini Ghana, kupitia Nyumba ya Watumwa huko Agbodrafo huko Togo, Njia ya Watumwa huko Ouidah huko Benin na Kisiwa cha Janjanbureh huko Gambia, maelfu husafiri kwenda maeneo haya kila mwaka ili kuelewa jinsi Afrika ilivyoruhusu kunyimwa nguvu kazi yake kwa karne nyingi.

Katika makala haya, tutapitia tena maeneo haya muhimu sana kwa bara, kilichotokea huko, na kwa nini ni muhimu kulinda urithi huu kwa vizazi vijavyo.

1. Kisiwa cha Gorée, Senegal

Nchini Senegal, Nyumba ya Watumwa iko kwenye Kisiwa cha Gorée karibu na pwani ya Dakar, mji mkuu wa nchi hiyo. Ni mahali palipojaa hisia.

Ni mojawapo ya maeneo yenye nguvu na ishara zaidi ya kumbukumbu katika historia ya biashara ya watumwa ya kuvuka Atlantiki, iliyojengwa katika karne ya 18 kisiwani humo, nyumba ya kwanza ya watumwa ikiwa imejengwa Gorée mnamo 1536 na Wareno, Wazungu wa kwanza kukanyaga kisiwani humo mnamo 1444.

Usanifu huu katikati ya Kisiwa cha Gorée una muundo wa kikoloni unaojumuisha ghorofa mbili zenye vyumba vidogo kwenye ghorofa ya chini kwa ajili ya mateka, vilivyotenganishwa na jinsia na umri, na kusababisha "Mlango wa Kutorudi" kufunguka baharini, na sehemu kubwa zaidi kwa wafanyabiashara.

Kila mgeni ana uzoefu wa kipekee katika eneo hili ambapo kila ukuta, kila kituo kwa ngazi husimulia hadithi ya historia hii chungu, ambayo wakati huohuo unaashiria kung'olewa, kuteseka na kudhalilisha ubinadamu.

"Baada ya kufika kwenye lango hili, watumwa walitazama Senegal kwa mara ya mwisho, ardhi yao ya asili ambayo walikuwa karibu kuiacha milele kinyume cha mapenzi yao, huku huzuni hii ikiwafunika," mmoja wa waongozaji wa eneo hilo aliiambia BBC News Africa.

Wageni wengi huondoka mahali hapa wakiwa na nyuso zao zimejaa hisia, kulingana na mwongozo. "Watu huja hapa na tunapowasimulia hadithi, jinsi watumwa, watu kama wewe na sisi, walivyokuwa wamejazana hapa,lakini hawakuwa na uwezekano wa kubadilisha hatima yao... baadhi ya wageni walilia."

Wakati wa ziara yake kwenye eneo hilo mnamo Februari 22, 1992, Papa John Paul II alitangaza: "Wanaume, wanawake na watoto weusi wamekuwa waathiriwa wa biashara ya aibu.

Dhambi hii ya mwanadamu dhidi ya mwanadamu, dhambi hii ya mwanadamu dhidi ya Mungu, yapaswa iungamwe kwa ukweli wote na unyenyekevu. Tunaomba msamaha kutoka mbinguni."

Ingawa takwimu kamili hazipatikani, Nyumba ya Watumwa hupokea maelfu ya wageni, na watalii 700,000 hutembelea Kisiwa cha Gorée kwa ujumla kila mwaka. Ni eneo la a Urithi wa Dunia wa UNESCO na linabaki kuwa tovuti linalotembelewa zaidi nchini Senegal.

Watu kama vile Nelson Mandela, François Mitterrand, Jimmy Carter, Bill Clinton, George Bush, Lula da Silva, King Baudouin, familia ya Obama, James Brown, Jimmy Cliff, na wengine wengi tayari wamekuwepo hapo.

2. Agbodrafo nchini Togo

Kwa vyumba vyake sita (06) na sebule yake kubwa iliyotengwa kwa ajili ya wafanyabiashara, Nyumba ya Watumwa ya Agbodrafo au Wood Home (iliyopewa jina la mfanyabiashara wa Uskoti John Henry Wood aliyeijenga), imefichwa kwenye moja ya pwani za Togo, yapata kilomita hamsini kutoka Lomé mji mkuu.

Ilijengwa mwaka wa 1835 kwa usanifu wa Kiafrika na Brazil na John Henry Wood, upepo wa bahari ulioongezwa kwenye uchakavu wa muda haujachukua chochote kutoka kwenye ushuhuda huu wa ukatili uliowapata watumwa wakati wa biashara ya watumwa.

Kulingana na Wizara ya Utalii ya Togo, jengo hili "ni zaidi ya jengo, ni ushuhuda hai wa dhuluma na ustahimilivu wa binadamu, daraja kati ya kumbukumbu na matumaini, kati ya zamani na za sasa."

Agbodrafo, ambayo hapo awali ilijulikana kama Porto Seguro, ilikuwa bandari yenye shughuli nyingi kwa wafanyabiashara wa watumwa wa Ureno ambao, baada ya makazi katika mji wa chifu wa asili Assiakoley na jamii yake, walibadilisha bandari hiyo kuwa sehemu ya kimkakati ya biashara ya watumwa kati ya karne ya 17 na 19.

Kama ilivyo huko Gorée, Senegal, siri ya kweli ya Nyumba ya Watumwa huko Agbodrafo, Togo, iko chini ya sakafu yake: pishi jembamba, jeusi, lenye urefu wa zaidi ya mita ishirini, lililopewa jina la utani "kisima cha waliofungwa minyororo." Hapo ndipo mamia ya wanaume, wanawake, na watoto walingoja, wakati mwingine kwa wiki kadhaa, kabla ya kupanda ndege kuelekea Amerika.

Unyevu na giza la mahali hapa, kimya leo, bado vinashuhudia hofu ya kipindi hicho.

Kwenye eneo hilo, viongozi wa eneo hilo huwasimulia wageni hadithi ambazo kuta hizi zinasimulia, hadithi za maumivu na hofu. Wanapoingia, wageni hupigwa mara moja na mti mtakatifu wa embe, ambao chini yake mateka walifanyiwa "bafu ya ibada" kabla ya uhamisho wao. Ndani, mlango wa siri unaelekea eneo ambapo hewa nyembamba na ukimya hufanya maumivu ya mateka kuwa karibu kuonekana.

Zaidi ya kuwa eneo la watalii tu, kulingana na Wizara ya Utalii ya Togo, "ni mahali pa kutafakari. Hubadilisha kumbukumbu ya historia chungu kuwa somo la ulimwengu wote kuhusu utu, upinzani na kumbukumbu ya pamoja. Kila mgeni huondoka akiwa amebadilika, akijua umuhimu wa kuhifadhi historia huku akijenga mustakabali wa haki na jumuishi zaidi."

Eneo hilo liliongezwa kwenye Orodha ya Urithi wa Dunia wa UNESCO ya Togo mnamo 2002.

3. Njia ya Watumwa kutoka Ouidah hadi Benin

"Njia ya Watumwa" huko Ouidah, jiji lililoko takriban kilomita thelathini kutoka Cotonou, mji mkuu wa kiuchumi wa Benin, ni sehemu ya kumbukumbu ya pamoja ya nchi hiyo. Ikiwa kwenye mwambao wa Benin wa Ghuba ya Guinea, inaadhimisha historia ya wanaume, wanawake, na watoto milioni mbili waliotolewa kutoka kwa familia zao na nchi yao na kuuzwa kwa Wazungu.

Kulingana na wanahistoria wa Benin, ufuo wa Ouidah ulishuhudia idadi kubwa zaidi ya watumwa Afrika Magharibi wakielekea Karibiani, Cuba, Haiti, na Brazili.

Meli zilizoondoka Ouidah zilisimama Ghana na Senegali kabla ya kuendelea na kivuko kirefu cha Atlantiki. Watumwa wengi waliangamia njiani kabla ya kufika upande mwingine wa bahari.

Kando ya kilomita 4 zinazounda njia ya watumwa huko Ouidah, kuna soko la watumwa au mnada, ambapo Waafrika na Wazungu walibadilishana watumwa kwa bidhaa zilizotengenezwa.

Pia huko Ouidah kuna nyumba iliyopambwa kwa maua ambapo, baada ya kuuzwa, watumwa walitiwa alama ya chuma cha moto kuonesha umiliki wao na mnunuzi.

Zaidi ya hayo, kuna Mti wa Kusahau, ambao watumwa wa kiume walilazimishwa kutembea mara tisa na watumwa wa kike mara saba, ili kufuta familia zao, historia yao, utamaduni wao, utambulisho wao, na kuwa viumbe bila utashi.

Pia, kibanda cha Zomaï, aina ya ghala finyu, lenye giza kabisa ambapo watumwa walifungwa kwa miezi mitatu hadi minne hadi kufika kwa meli za watumwa kuanza safari ya kutorudi. Hatimaye, mlango wa kutorudi, ambao uliashiria mwisho wa njia ya watumwa na kuashiria njia ya kwenda ulimwengu mwingine bila uwezekano wa kurudi.

4. Cape Coast na El Mina nchini Ghana

Mahali pengine pa ukumbusho, palizama katika historia ya biashara ya pembetatu na biashara ya watumwa Afrika Magharibi. Cape Coast, iliyoko kilomita 150 magharibi mwa Accra, mji mkuu wa Ghana, inajulikana kama moja ya bandari muhimu zaidi za watumwa barani Afrika.

Mji huo ulianzishwa katika karne ya 15 na Wareno kabla ya kuwa kituo cha kijeshi cha Uingereza katika Ghuba ya Guinea na baadaye kutumika kama kituo cha biashara cha dhahabu, mbao na hatimaye watumwa waliouzwa kama bidhaa.

Katika Cape Coast au El Mina, kulikuwa na ngome (majumba) ambapo wakuu wa kikoloni waliwekwa kwenye ghorofa za juu, magavana katika vyumba vya kifahari vinavyoelekea baharini, wanajeshi kwenye ghorofa ya chini, na watumwa kwenye vyumba vidogo, wakiwa wamesongamana.

Mara tu meli za watumwa zilipofika, wanaume, wanawake na watoto hawa, wakiwa wamefungwa pamoja, walipitia mlango wa kutorudi kutoka kwenye ngome hiyo na kuanza safari ya mwisho.

Ngome hizo ni nyingi zaidi huko Elmina, ziko kilomita 12 tu kutoka Cape Coast, na zinabaki kuwa moja ya vituo vikuu vya biashara ya watumwa barani Afrika. Makumi ya maelfu ya watumwa walifungwa katika vyumba vya giza vya ngome hizi huku wakisubiri safari yao kwenda Amerika.

5. Kisiwa cha Kunta Kinteh nchini Gambia

Hapo awali ikijulikana kama Saint Andrew, ilipewa jina la wafanyabiashara wa Ulaya kutoka Courland (Latvia ya leo) katika karne ya 15. Karibu karne ya 17, Waingereza walipoteka kisiwa hicho, walikiita jina la James. Eneo lake la kimkakati kwenye Mto Gambia lililifanya kuwa mojawapo ya sehemu muhimu zaidi za usafiri kwa watumwa.

Watumwa walioachiliwa waliishi hapo kwa muda mrefu hadi kukomeshwa kwa utumwa mwaka wa 1807.

Ni kipande cha ardhi cha hekta 7 ambacho kimepingwa na Waingereza, Wareno, na Wafaransa. Pia kilijulikana kama Kisiwa cha James hadi 2011 wakati serikali ya Gambia ilipoamua kukiita Kisiwa cha Kunta Kinteh kutokana na mhusika maarufu katika filamu ya Marekani "Roots".

Ni kutoka hapo ndipo mhusika huyu aliuzwa na kuletwa Amerika.

Leo, mtu bado anaweza kuona "Nyumba ya Watumwa," iliyojengwa kwa mbao, ghala la zamani likiwa na chumba cha chini ambapo minyororo ya zamani ilibaki ambayo labda ilitumika kuwazuia mateka, pamoja na "Mti wa Uhuru," ambao baadhi ya watumwa waliofanikiwa kutoroka kwa kuvuka mto walijaribu kuugusa kabla ya kujificha kutoka kwa wanajeshi wa Uingereza wa wakati huo.

Katika Kisiwa cha James, kila jengo, kila kitu kinaelezea hadithi ya nyakati hizo zenye uchungu, ambazo wazao wa watumwa walioachiliwa huru sasa wanashiriki na watalii. Watumwa walioletwa kutoka kwingineko walikusanywa kisiwani, kisha wakasafirishwa hadi mji mkuu wa Gambia, Banjul, kwa safari zaidi.

Mnamo 2003, Kisiwa cha Janjanbureh kiliorodheshwa kama eneo la Urithi wa Dunia wa UNESCO.

Mtu hawezi kujadili maeneo ya kumbukumbu yanayohusiana na utumwa barani Afrika bila kutaja Zanzibar, visiwa vya Tanzania vilivyoko pwani ya Afrika Mashariki.

Pia ilikuwa kitovu kikuu cha biashara ya watumwa katika Bahari ya Hindi wakati wa karne ya 19, huku watumwa wakitumwa katika nchi za Kiarabu na India. Hata hivyo, chini ya shinikizo la Uingereza, utumwa ulikomeshwa hapo mwaka wa 1873.

Kulingana na kumbukumbu za UNESCO, hadi watu 700,000 waliuzwa katika visiwa hivi wakati wa biashara ya utumwa kati ya 1830 na 1873.

Zanzibar ni nyumbani kwa maeneo haya ya kihistoria yanayohusiana na utumwa, kama vile makazi ya zamani ya watumwa (sasa chini ya Kanisa Kuu la Anglikana). Leo, hutumika kama kumbukumbu na vivutio vya watalii, wakishuhudia historia hii chungu.

Huko Zanzibar, Juni 6 huadhimishwa siku ya kukomeshwa kwa utumwa, kwa lengo la kuifanya kuwa tarehe ya kihistoria kwa Bahari ya Hindi nzima.