Jinsi punda walivyobadilisha historia ya wanadamu

Wanajulikana zaidi kwa uwezo wao wa ajabu wa kubeba mizigo mizito na ushupavu wa kufanya kazi ngumu. Katika sehemu fulani za ulimwengu, punda amehusishwa, na maneno ya matusi au dhihaka.

Lakini katika kijiji cha Ufaransa karibu kilomita 280km mashariki mwa Paris, wanaakiolojia wamefanya ugunduzi ambao unasaidia kuandika upya mengi tunayojua kuhusu wanyama hawa wa mizigo ambao hawathaminiwi.

Katika tovuti ya jumba la kifahari la Kirumi katika kijiji cha Boinville-en-Woëvre, timu ilifukua mabaki ya punda kadhaa ambao huenda walikuwa wakubwa kuliko spishi tunazozifahamu leo.

"Hawa walikuwa punda wakubwa," anasema Ludovic Orlando, mkurugenzi wa Kituo cha Anthropobiology na Genomics cha Toulouse, katika Shule ya Matibabu ya Purpan huko Toulouse, Ufaransa. "Vielelezo hivi, ambavyo vinahusishwa vinasaba na punda barani Afrika, vilikuwa vikubwa kuliko baadhi ya farasi."

Orlando imekuwa ikiongoza mradi ambao ulipanga DNA kutoka kwa mifupa ya punda. Ilikuwa ni sehemu ya utafiti mkubwa zaidi wa kufuatilia asili ya ufugaji wa punda na kuenea kwao kwa sehemu nyingine za dunia. Utafiti unatoa maarifa ya kushangaza katika historia ya spishi zetu wenyewe kupitia uhusiano wetu na wanyama hawa wenye uwezo mwingi.

Kulingana na Orlando, punda waliofugwa katika jumba la kifahari la Kirumi huko Boinville-en-Woëvre walikuwa na urefu wa sentimita 155 (inchi 61, au mikono 15 - kitengo cha kupima urefu wa farasi) kutoka ardhini hadi mabega. Urefu wa wastani wa punda leo ni sentimita 130 (inchi 51/mikono 12). Punda wa kisasa pekee ambao wangeweza kuja karibu ni Mammoth Jacks wa Marekani - punda dume ambao ni wakubwa isivyo kawaida na hutumiwa mara nyingi kwa kuzaliana.

Punda wakubwa kama wale waliopatikana Boinville-en-Woëvre wanaweza kuwa na jukumu muhimu lakini lisilothaminiwa sana katika kupanua Milki ya Roma na majaribio yake ya baadaye kuning'inia kwenye eneo lake, anasema Orlando.

"Kati ya Karne ya 2 na 5, Warumi waliwafuga kwa ajili ya kuzalisha nyumbu [kwa kuwachanganya na farasi] ambao walichukua jukumu muhimu katika kusafirisha vifaa vya kijeshi na bidhaa," anasema. "Ingawa walikuwa Ulaya, walizaliwa na kuchanganywa na punda kutoka Afrika Magharibi."

Lakini mabadiliko katika utajiri wa Milki ya Kirumi pengine yalikuwa muhimu katika kutoweka kwa aina hii kubwa ya punda.

"Ikiwa huna himaya yenye upana wa maelfu ya kilomita, huhitaji mnyama anayebeba bidhaa kwa umbali mkubwa," anasema Orlando. "Hakukuwa na motisha ya kiuchumi kuendelea kuzalisha nyumbu."

Ili kufuatilia jinsi punda wametekeleza wajibu wao katika historia ya binadamu, timu ya kimataifa ya wanasayansi 49 kutoka maabara 37 ilipanga jenomu za punda 31 wa kale na 207 wa kisasa kutoka duniani kote. Kwa kutumia mbinu za uundaji wa jeni, waliweza kufuatilia mabadiliko katika idadi ya punda kwa muda.

Waligundua kwamba kuna uwezekano mkubwa kwamba punda walifugwa kwa mara ya kwanza kutoka kwa punda-mwitu - pengine na wafugaji - karibu miaka 7,000 iliyopita nchini Kenya na Pembe ya Afrika, Afrika Mashariki.

Ingawa hii ni mapema kidogo kuliko ilivyoaminika hapo awali, labda cha kushangaza zaidi, watafiti pia walihitimisha kuwa punda wote wa kisasa wanaoishi leo wanaonekana kuwa wametokana na tukio hili moja la ufugaji.

Tafiti za awali zimependekeza, hata hivyo, kwamba kunaweza kuwa na majaribio mengine ya kufuga punda nchini Yemen. Inashangaza, ufugaji huu wa kwanza wa punda katika Afrika mashariki uliambatana na ukame wa Sahara ambayo mara moja ilikuwa ya kijani kibichi.

Kudhoofika kwa ghafla kwa monsuni kutoka karibu miaka 8,200 iliyopita pamoja na kuongezeka kwa shughuli za binadamu kwa njia ya malisho na kuchoma, kulisababisha kupungua kwa mvua na kuenea polepole kwa jangwa na eneo la Sahel. Punda wa kufugwa wanaweza kuwa muhimu kwa kukabiliana na mazingira haya yanayozidi kuwa magumu.

"Tunaamini kutokana na mabadiliko ya hali ya hewa, idadi ya watu wa ndani ilibidi kubadilika," anasema Orlando. "Katika punda, wanaweza kutumia huduma muhimu ya kusafirisha kiasi kikubwa cha mizigo kwa umbali mrefu na mazingira magumu."

Waligundua kuwa idadi ya punda pia inaonekana kupungua sana kwa idadi ya watu baada ya kufugwa hapo awali, kabla ya kuongezeka tena kwa kasi. "Hili ni jambo la kawaida la ufugaji na kuonekana katika karibu kila spishi zinazofugwa kwa wakati fulani," anasema Evelyn Todd, mtaalamu wa vinasaba vya idadi ya watu katika Kituo cha Anthropobiolojia na Genomics cha Toulouse, ambaye pia alihusika katika utafiti huo.

Upungufu huo ni matokeo ya kuchagua hifadhi maalum ya punda kwa ajili ya kufugwa na baadaye kuzaliana kimakusudi, jambo ambalo lilichangia ongezeko kubwa lao.

Uchambuzi wao unaonyesha kuwa punda wanaonekana kuwa walitoka Afrika Mashariki, wakiuzwa kaskazini-magharibi hadi Sudan na kuendelea hadi Misri, ambapo mabaki ya punda yamepatikana katika maeneo ya kiakiolojia yaliyoanzia miaka 6,500 iliyopita. Kwa muda wa miaka 2,500 iliyofuata, spishi hii mpya iliyofugwa ilienea kotekote Ulaya na Asia, ikikuza nasaba zinazopatikana leo.

Kulingana na mwanaakiolojia Laerke Recht katika Chuo Kikuu cha Graz nchini Austria, punda walifanya tofauti kubwa katika uwezo wa binadamu wa kusafirisha bidhaa kwa umbali mrefu kupitia nchi kavu kutokana na ustahimilivu wa wanyama hao na uwezo wa kubeba mizigo mizito.

"Wakati mito kama vile Euphrates na Tigris huko Mesopotamia na Nile nchini Misri inaweza kutumika kwa usafirishaji wa bidhaa nzito na/au nyingi, punda walimaanisha ongezeko kubwa na kuongezeka kwa mawasiliano kwenye ardhi," anasema.

Recht anasema hii iliambatana na kuongezeka kwa matumizi ya shaba katika milenia ya tatu BC. "Punda waliweza kubeba shaba hiyo nzito kwa umbali mrefu na kwenda katika maeneo ambayo haikuweza kupatikana kiasili (au kwa kiasi kidogo tu), ikiwa ni pamoja na Mesopotamia," anasema.

Lakini punda pia walibadilisha vita wakati huo huo. "Tulianza kuwaona mbele ya magari ya magurudumu wakishiriki katika vita, pamoja na kutoa usafiri kwa ajili ya mahitaji ya jeshi linalovamia," anasema Recht.

Punda walithaminiwa sana hivi kwamba walishiriki katika sherehe muhimu. "Katika Misri na Mesopotamia, punda walichukuliwa kuwa muhimu vya kutosha kuzikwa na wanadamu, wakati mwingine, hata na wafalme au watawala," anasema Recth. "Pia kuna mifano ya punda waliozikwa wenyewe."

Anaongeza kuwa katika milenia ya pili BC punda pia walitolewa dhabihu kwa kinachojulikana kama amana za msingi au ujenzi, na kama sehemu ya tambiko inayohusishwa na kutiwa saini kwa mikataba.

Sampuli kongwe zaidi kuchunguzwa na Orlando na wenzake walikuwa punda watatu kutoka enzi ya shaba nchini Uturuki. "Wana radiocarbon yenye umri wa miaka 4,500 na wana muundo wa kijeni sawa na wakazi wa kisasa wa Asia," anasema Todd. Inapendekeza idadi ndogo ya Wa Asia ya punda wa kufugwa kugawanyika kutoka kwa nasaba zingine wakati huu.

Utafiti pia unathibitisha kwamba punda wamekuwa rafiki wa wanadamu kuliko jamaa zao farasi. "Farasi wa kisasa wa kufugwa, ambao walifugwa karibu miaka 4,200 iliyopita, wamekuwa na athari kubwa katika historia ya binadamu," anasema Orlando. "Sasa, utafiti wetu unaonyesha athari za punda zinaenea hata zaidi."

Huduma ya kudumu ya mnyama hukaa kwa kiasi fulani tofauti na kiwango cha umakini ambacho amepokea ikilinganishwa na farasi na mbwa. Ingawa siku hizi punda hawazingatiwi sana katika sehemu nyingi za ulimwengu, katika maeneo fulani, hata hivyo, bado ni muhimu kama walivyokuwa.

"Punda ni mnyama muhimu katika maisha ya kila siku ya mamilioni ya watu duniani kote," anasema Todd. "Idadi yake inaongezeka kwa 1% kila mwaka. Ingawa katika nchi zilizoendelea, punda hawatumiwi katika maisha ya kila siku, katika jamii nyingi zinazoendelea katika mikoa ikiwa ni pamoja na Afrika na rasi ya Uarabuni, watu bado wanategemea punda kwa usafiri wa watu na bidhaa. "

Anaongeza kuwa kuelewa maumbile ya punda pia kunaweza kusaidia kuboresha ufugaji na usimamizi wao katika siku zijazo.

Swali moja kuu ambalo watafiti wanatarajia kulishughulikia katika tafiti zijazo ni kupata jamaa wa karibu wa punda anayefugwa porini.

Orlando, Todd na wenzao waliweza kutambua wagombea watatu. "Tunajua punda ni mzao wa punda mwitu wa Afrika," Todd anasema. "Kuna spishi ndogo tatu tunazozijua: moja kati yao ilitoweka mnamo 200AD katika nyakati za Warumi, ya pili labda imetoweka porini, na ya tatu iko hatarini sana."

Hata hivyo, kazi zaidi inahitajika ili kujua kama kulikuwa na au kuna aina nyingine ambazo bado hazijatambuliwa za punda-mwitu wa Kiafrika ambazo zingesaidia kuboresha zaidi uelewa wetu wa historia ya maumbile ya punda na pengine kufichua zaidi kuhusu jukumu muhimu walilonalo katika historia yetu.