Miaka miwili ya vita nchini Ukraine: Majibu ya maswali matano muhimu

Na Kateryna Khinkolova na Victoria Prizedskaya

BBC World Service

Miaka miwili baada ya kuanza kwa vita nchini Ukraine, hakuna sababu ya kuamini kwamba vitamalizika hivi karibuni.

Si Ukraine, wala Urusi, wala washirika wakuu wa upande wowote wanaona sababu yoyote ya kufanya makubaliano ya amani.

Kiev inasisitiza kuwa mipaka yake inayotambulika kimataifa lazima irejeshwe na itawatimua wanajeshi wa Urusi, huku msimamo wa Moscow ukibaki kuwa Ukraine si nchi inayojitegemea na kwamba majeshi ya Urusi yataendelea na hatua yao hadi watimize malengo yao.

Tunaangalia kile kinachotokea sasa na jinsi mzozo huu unaweza kuendelea.

Nani anashinda?

Mapigano makali yalifanyika wakati wote wa msimu wa baridi, na kugharimu maisha ya pande zote mbili.

Mstari wa mbele una urefu wa zaidi ya kilomita 1,000 na umbo lake limebadilika sana tangu tangu msumu wa vuli 2022.

Miezi kadhaa baada ya uvamizi wa pande zote miaka miwili iliyopita, Ukraine ilirudisha nyuma vikosi vya Urusi kutoka kaskazini na maeneo yanayozunguka mji mkuu, Kyiv. Iliteka tena sehemu kubwa za eneo mashariki na kusini baadaye mwaka huo.

Lakini leo vikosi vya Urusi vimerudi nyuma katika ngome kali na Waukraine wanasema risasi zao zinaisha.

Wengi wanaona kama mkwamo wa kijeshi, ikiwa ni pamoja na kamanda wa jeshi la Ukraine aliyefukuzwa kazi hivi karibuni Valerii Zaluzhnyi na wanablogu kadhaa wa kijeshi wa Urusi wanaounga mkono Kremlin.

Katikati ya Februari, askari wa Ukraine waliondoka katika mji wa mashariki wa Avdiivka.

Vikosi vya Urusi vilipongeza uondoaji huo kama ushindi mkubwa, kwani Avdiivka inashikilia nafasi ya kimkakati ambayo inaweza kuweka njia ya uvamizi wa kina.

Kyiv alisema uondoaji huo ulilenga kuokoa maisha ya wanajeshi wake na haikuficha kuwa vikosi vyake vililemewa.

Hii ni faida kubwa zaidi iliyopatikana na Urusi tangu kutekwa kwa Bakhmut Mei iliyopita. Lakini Avdiivka iko kilomita 20 tu kaskazini-magharibi mwa Donetsk, mji wa Ukraine unaokaliwa na Urusi tangu 2014.

Maendeleo haya madogo ni tofauti na azma ya awali ya Urusi mnamo Februari 2022, iliyoshirikiwa na wanablogu wa kijeshi na kukaririwa na propaganda za serikali, kuchukua mji mkuu wa Kyiv "katika siku tatu."

Hivi sasa, karibu asilimia 18 ya eneo la Ukraine limesalia chini ya uvamizi wa Urusi, ikiwa ni pamoja na Rasi ya Crimea iliyotwaliwa Machi 2014 na sehemu kubwa za mikoa ya Donetsk na Luhansk mashariki ambayo Urusi iliiteka muda mfupi baadaye.

Je, msaada kwa Ukraine unadhoofika?

Katika kipindi cha miaka miwili iliyopita, washirika wa Ukraine wameitumia kiasi kikubwa cha misaada ya kijeshi, kifedha na kibinadamu - huku karibu dola bilioni 92 zikitoka kwa taasisi za Umoja wa Ulaya na dola bilioni 73 kutoka Marekani ifikapo Januari 2024, kulingana na Taasisi ya Kiel ya Umoja wa Ulaya kuhusu Uchumi wa Dunia.

Vifaru vilivyotolewa na nchi za Magharibi, ulinzi wa anga, na mizinga ya masafa marefu imesaidia sana Ukraine.

Lakini mtiririko wa misaada umepungua katika miezi ya hivi karibuni, huku kukiwa na mjadala juu ya muda gani washirika wanaweza kuinga mkono Ukraine.

Nchini Marekani, bahasha mpya ya dola bilioni 60 imezuiwa katika Bunge la Congress, kutokana na ugomvi wa ndani wa kisiasa.

Wafuasi wa Ukraine wanahofia kwamba uungwaji mkono wa Marekani utapungua iwapo Donald Trump atarejeshwa Ikulu ya White House katika uchaguzi wa rais wa mwezi Novemba.

Ndani ya EU, mpango wa msaada wa dola bilioni 54 uliidhinishwa mwezi Februari baada ya majadiliano na mazungumzo mengi, hasa na Hungary, ambayo Waziri Mkuu wake, Victor Orban, ni mshirika wa Putin anayepinga waziwazi kuungwa mkono kwa Ukraine.

Kando, EU iko mbioni kupeleka takriban nusu ya makombora ya mizinga milioni moja ambayo ilikuwa imepanga kuipa Kiev mwishoni mwa Machi 2024.

Urusi inahesabu nchi jirani ya Belarusi miongoni mwa wafuasi wake, ambao eneo lake na anga imetumia kupata ufikiaji wa Ukraine.

Kwa mujibu wa Marekani na Umoja wa Ulaya, Iran iliipatia Urusi ndege zisizo na rubani za Shahed, ingawa Iran inakiri kuipatia Urusi idadi ndogo tu ya ndege zisizo na rubani kabla ya vita.

Ndege zisizo na rubani zimethibitisha kuwa zinafaa katika shabaha zilizolenga nchini Ukraine, katika vita ambapo ndege zisizo na rubani zinahitajika na pande zote mbili kwa sababu ya uwezo wao wa kukwepa ulinzi wa anga.

Vikwazo havijaleta athari inayotarajiwa na nchi za Magharibi na Urusi bado inasimamia kuuza mafuta yake na kuhifadhi sehemu na vifaa vya tasnia yake ya kijeshi.

China haiaminiki kusambaza silaha kwa pande zote mbili. Kwa ujumla ilifuata mstari wa kidiplomasia wa tahadhari kuhusu vita hivyo, bila kulaani uvamizi wa Urusi lakini pia hakuunga mkono Moscow kijeshi - ingawa yeye na India waliendelea kununua mafuta ya Urusi.

Urusi na Ukraine pia zimefikia hatua kubwa katika kutafuta uungwaji mkono wa nchi zinazoendelea, zikiwa na ziara nyingi za kidiplomasia barani Afrika na Amerika Kusini.

Je, malengo ya Urusi yamebadilika?

Inaaminika sana kuwa Rais wa Urusi Vladimir Putin bado anaitaka Ukraine yote.

Katika mahojiano yake ya hivi majuzi Mmarekani Tucker Carlson, rais wa Urusi, bila kupingwa, kwa mara nyingine tena alifichua mtazamo wake potovu wa historia na mzozo huo.

Kwa muda mrefu amedai, bila kutoa ushahidi thabiti, kwamba raia nchini Ukraine - haswa katika eneo la mashariki la Donbas - wanahitaji ulinzi wa Urusi.

Kabla ya vita, aliandika insha ndefu iliyokanusha kuwepo kwa Ukraine kama taifa huru, akidai kwamba Warusi na Waukraine walikuwa "watu wamoja."

Mnamo Desemba 2023, alisema malengo yake kwa kile Urusi inachokiita "operesheni maalum ya kijeshi" hayajabadilika, - ambayo inategemea madai yasiyo na msingi juu ya ushawishi wa mrengo wa kulia.

Pia anadai kutaka "Ukaraine isiyojihamu, na anaendelea kupinga upanuzi wa ushawishi wa NATO kuelekea mashariki.

Kama taifa huru, Ukraine haijawahi kuwa sehemu ya muungano wowote wa kijeshi. Malengo yake ya kisiasa yalijumuisha uanachama wa Umoja wa Ulaya na ilikuwa katika mazungumzo ya muungano wa karibu na NATO - matarajio mawili ambayo yanaonekana kuwa karibu zaidi leo kuliko mwanzo wa vita.

Malengo haya yalikusudiwa kuimarisha hali ya Ukraine na kuizuia isiingizwe katika miradi ya kijiografia inayolenga kurejesha Umoja wa Kisovieti kwa namna moja au nyingine.

Vita hivi vitaishaje?

Ikizingatiwa kuwa hakuna upande unaoonekana kuwa tayari kujisalimisha na Putin anaonekana kuwa na nia ya kusalia madarakani, utabiri wa wachambuzi unaelekea kuashiria vita vya muda mrefu.

Shirika la kimataifa la wataalam wa masuala ya usalama Globsec lilichanganya maoni ya wataalam kadhaa ili kutathmini uwezekano wa matokeo tofauti.

Hali inayowezekana zaidi ni ile ya vita vya mvutano ambavyo vingeendelea zaidi ya mwaka 2025, na hasara kubwa kwa pande zote mbili na Ukraine ambayo itaendelea kutegemea uwasilishaji wa silaha kutoka kwa washirika wake.

Hali ya pili inayowezekana ni pamoja na kuongezeka kwa mizozo katika maeneo mengine ya ulimwengu, kama vile Mashariki ya Kati, Uchina-Taiwan na Balkan, huku Urusi ikitaka kuzidisha mivutano.

Matukio mengine mawili yanayowezekana, ambayo yote yanafikiriwa kuwa yanawezekana, yalikuwa kwamba Ukraine itafanya maendeleo ya kijeshi lakini hakuna mpango unaofikiwa wa kumaliza vita, au kwamba uungwaji mkono kutoka kwa washirika wa Ukraine unapungua na Wanamhimiza kufikia suluhu iliyojadiliwa.

Kutokuwa na uhakika kunabaki, hata hivyo, kuhusu athari zinazowezekana za uchaguzi wa rais wa Marekani na jinsi vita vingine, hasa mzozo kati ya Israel na Hamas, vitaathiri vipaumbele na utiifu wa wafuasi wa Ukraine na Urusi.

Je, mgogoro unaweza kuenea zaidi?

Katikati ya Februari, Rais wa Ukraine Volodymyr Zelensky alionya kwamba kuiweka Ukraine katika "upungufu wa silaha " kutaisaidia Urusi.

Aliuambia mkutano wa kimataifa wa usalama mjini Munich kwamba Putin atafanya miaka michache ijayo kuwa "janga" kwa nchi nyingine nyingi ikiwa ulimwengu wa Magharibi hautasimama dhidi yake.

Taasisi ya Royal United Services Institute (Rusi) inaamini kwamba Urusi imefanikiwa kubadilisha uchumi wake na tasnia ya ulinzi hadi kuongeza uzalishaji wa kijeshi na inajiandaa kwa vita virefu. Anasema Ulaya haiweki kasi, wasiwasi pia uliotolewa na waziri wa mambo ya nje wa Poland.

Hivi karibuni nchi za Ulaya zimeelezea hofu kuwa Urusi inaweza kushambulia nchi ya NATO katika muongo mmoja ujao, ikiwa ni pamoja na kupitia onyo kutoka kwa waziri wa mambo ya nje wa Ujerumani na idara za kijasusi za Estonia.

Hii imesukuma NATO na EU kuongeza mipango yao, katika suala la uwezo wa kijeshi na kuandaa jamii kuishi katika ulimwengu tofauti sana.