Mzozo wa Sudan:Jitihada za wapatanishi kutuliza milio ya risasi na kumaliza mapigano

Huku mji mkuu wa Sudan, Khartoum, ukibadilishwa kutoka mji tulivu hadi eneo la vita, Saudi Arabia na Marekani zimeziita pande zinazozozana Jeddah kutafuta makubaliano ya kusitisha mapigano. Lakini kama mtaalam wa Sudan Alex de Waal anasema, itakuwa ni hatua ya muda mfupi tu ya dharura.

Kuna hali ya kuwa njia panda kwa wapatanishi: uamuzi wowote wanaochukua kuhusu muundo na ajenda ya mazungumzo ya dharura ndio utakaoamua njia ya kuleta amani nchini Sudan hadi kufikia tamati.

Ili kunyamazisha bunduki, wanadiplomasia wa Marekani na Saudia watashughulika tu na majenerali hasimu ambao kila mmoja ametuma timu ya watu watatu ya mazungumzo huko Jeddah.

Ajenda ni usitishaji mapigano wa kibinadamu, utaratibu wa ufuatiliaji na njia za kufikisha misaada. Hakuna upande unaotaka kufungua mazungumzo kuelekea makubaliano ya kisiasa.

Vyama vya kiraia na kamati za upinzani za vitongoji, ambavyo maandamano yao yasiyo ya vurugu yaliangusha utawala wa kimabavu wa kiongozi wa muda mrefu Omar al-Bashir miaka minne iliyopita, watakuwa watazamaji.

Haitakuwa rahisi kuwafanya majenerali hao wawili kukubaliana na aina yoyote ya usitishaji mapigano.

Mkuu wa jeshi, Jenerali Abdel Fattah al-Burhan, atasisitiza kuwa anawakilisha serikali halali. Atamtaja Jenerali Mohamed Hamdan Dagalo, anayejulikana zaidi kama "Hemedti", kama muasi.

Lakini Hemedti, naibu wake mkuu hadi mapigano yatakapotokea, atadai hadhi sawa kwa pande hizo mbili.

Atataka kuwekwa kizuizini, akiwaacha wapiganaji wake wa Kikosi cha Msaada wa Haraka (RSF) wakidhibiti sehemu kubwa ya Khartoum. Jenerali Burhan atahitaji kurejeshwa kwenye nyadhifa hizo siku chache kabla ya mapigano kuanza.

Kupata maelewano kunamaanisha kufanya mazungumzo magumu na majenerali.

Wapatanishi wanahitaji kupata imani yao na kuwahakikishia kwamba, ikiwa watafanya makubaliano sasa, hiyo haitawaacha katika hatari.

Ubaya ni kwamba pande mbili zinazozozana zitadai jukumu kuu katika mazungumzo ya kisiasa na ajenda inayolingana na maslahi yao.

Jambo moja ambalo Burhan na Hemedti - na majirani wa Kiarabu - wanakubaliana ni kwamba hawataki serikali ya kidemokrasia, ambayo ilikuwa kwenye kadi kabla ya mapigano kuanza. Wanajeshi hao wawili walikuwa wameongoza nchi tangu mwaka wa 2019 ambao walimng'oa madarakani Bashir, kwa kukataa kukabidhi madaraka kwa raia.

Hatua nyingine ya makubaliano itakuwa msamaha kwa uhalifu wa kivita.

Mazungumzo yanayotawaliwa na majenerali huenda yakaisha katika makubaliano ya amani ambapo watagawana nyara, na kurudisha nyuma matarajio ya demokrasia kwa miaka mingi zaidi.

Lakini ikiwa mapigano hayatasitishwa hivi karibuni, Sudan inakabiliwa na kuporomoka kwa serikali.

Abdalla Hamdok -waziri mkuu wa serikali ya pamoja ya kijeshi na kiraia iliyoondolewa madarakani na majenerali mwaka 2021 - amesema vita vipya vya nchi hiyo vinatishia kuwa vibaya zaidi kuliko Syria au Yemen.

Angeweza kuongeza, mbaya zaidi kuliko Darfur.

Uimarishaji wa mstari wa mbele

Kuna utabiri wa kutisha kuhusu jinsi vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Sudan vinavyotokea.

Katika siku za ufunguzi, makamanda wa kijeshi, majenerali wa jeshi na viongozi wa waasi wanasukumwa na azimio la hasira la kupata pigo la mtoano kwa upande mwingine.

Vita ni vikali kwani kila upande unalenga mashambulizi yake, na ni rahisi kutambua ni nani yuko upande gani na ni nani asiyeegemea upande wowote.

Tuliona hili wakati vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Sudan vilipozuka mwaka wa 1983, tena huko Darfur miaka 20 baadaye, na katika migogoro ya Abyei, Heglig na Milima ya Nuba karibu na mpaka wa kaskazini, kusini wakati ambapo Sudan Kusini ilijitenga mwaka 2011.

Mapigano ya kwanza katika vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Sudan Kusini mwaka 2013 pia yalionekana hivi.

Tarehe 15 Aprili, wakati mapigano yalipozuka kati ya jeshi na RSF, kila upande uliapa kuuangamiza mwingine.

Walielekeza nguvu zao za moto kwenye maeneo ya kimkakati ya kila mmoja katika mji mkuu, bila kujali uharibifu mkubwa ulioletwa kwa jiji na wakazi wake.

Vita vilivyopita vinaonesha kwamba ikiwa mapigano hayatasitishwa haraka, yanaongezeka.

Kila upande huleta uimarishaji kwenye mstari wa mbele, zabuni za kushinda makundi ya wenyeji yenye silaha ambayo bado hayajahusika, na kuomba usaidizi kutoka kwa wafuasi wa kigeni wenye urafiki.

Tuko katika awamu hiyo sasa.

Hati ya migogoro ya kawaida inatuambia kuwa wapinzani hawataweza kudumisha mshikamano wao kwa muda mrefu. Watapungua kwa silaha, vifaa na pesa, na watapunguza mikataba ili kupata zaidi.

Mipasuko ndani ya kila muungano wa mapigano itaanza kuonekana. Makundi mengine yenye silaha yatajiunga na mpambano huo.

Jamii za wenyeji zitajizatiti kwa ajili ya kujilinda. Watu wa nje watakuwa wamenaswa.

Yote haya tayari yanatokea. Ni ya juu zaidi katika Darfur, nchi ya Hemedti, ambayo inawaka tena.

Hadi sasa, hatujaona raia wakilengwa kimfumo kwa sababu ya utambulisho wao wa kikabila.

Lakini hiyo ni hatari kubwa, na punde tu wapiganaji wa upande mmoja watakapofanya ukatili mkubwa, uadui utaongezeka.

Hatua inayofuata itakuwa mizozo inayoenea nchini kote, na kuchochea migogoro ya ndani jinsi inavyoendelea.

Makundi yenye silaha yatagawanyika na kuungana, yakipigania udhibiti wa maeneo yenye faida kubwa kama vile barabara, viwanja vya ndege, migodi ya dhahabu na vituo vya kusambaza misaada.

Huko Darfur, baada ya vita vikali na mauaji ya mwaka 2003-04, eneo hilo liliporomoka katika machafuko.

Mkuu wa ujumbe wa pamoja wa Umoja wa Afrika na Umoja wa Mataifa aliitaja "vita vya wote dhidi ya wote".

Hili lilikuwa soko la kisiasa lisilo na sheria ambapo Hemedti alistawi, akitumia pesa taslimu na vurugu kujenga msingi wa mamlaka.

Kuna hali ya kweli kabisa ambapo Sudan nzima inakuja kufanana na Darfur.

'Kuachwa wakati wa kuhitaji msaada'

Wapatanishi wa Marekani na Saudia ni wa ngazi ya juu na wenye usawa. Tofauti na majirani wengine wa Kiarabu - Misri inamuunga mkono Burhan na Falme za Kiarabu ina uhusiano na Hemedti - Riyadh haina kipenzi.

Marekani inatishia vikwazo. Hilo haliwezekani kuwazuia majenerali Sudan imekuwa chini ya vikwazo vya Marekani tangu 1989, na biashara zinazomilikiwa na jeshi zilistawi hata hivyo.

Shinikizo linalofaa linahitaji makubaliano ya kimataifa. Kila mtu - ikiwa ni pamoja na China na Urusi - anakubali kwamba mapigano ni janga.

Itifaki katika Umoja wa Mataifa inaweka wajibu kwa wanachama wake wa Kiafrika kuzungumzia suala hilo katika Baraza la Usalama. Hadi sasa, hawajachukua hatua, na Umoja wa Afrika haujaitisha hata Baraza lake la Amani na Usalama.

Wakati huo huo, kila siku inayopita inahatarisha vita kuwa ngumu.

Kunyamazisha bunduki leo ni kazi ngumu ya kutosha. Ingekuwa vigumu zaidi kama kungekuwa na makundi kadhaa ya watu wenye silaha yenye fujo wanaodai kiti kwenye meza.

Jambo ambalo halijawahi kushuhudiwa kuhusu mzozo wa siku hizi wa kivita ni kwamba uwanja wa vita uko Khartoum.

Inaleta mzozo wa kibinadamu tofauti kabisa na uhamishaji wa watu wa vijijini na njaa ambayo wafanyakazi wa misaada wa nchi hiyo wameshughulikia kwa miongo kadhaa.

Raia walionaswa katika vitongoji vya mijini wanaweza kufaidika na misafara ya chakula ya mtindo wa zamani, lakini pia wanahitaji huduma - umeme, maji, na mawasiliano ya simu. Na wanahitaji pesa taslimu sana.

Kwa kuchomwa kwa benki kuu na matawi ya benki ya biashara ya ndani kufungwa, baadhi ya watu wanategemea huduma za benki kwa simu za mkononi. Wengine hawana senti.

Pamoja na Umoja wa Mataifa na wafanyakazi wengi wa misaada ya kigeni kuondolewa, kamati za upinzani za ndani zimeingia kwenye ombwe, kuandaa misaada muhimu na njia salama kwa raia kutoroka.

Wasudani wengi wanahisi kuwa jumuiya ya kimataifa iliwatelekeza wakati wa uhitaji wao, na kutaka kwamba juhudi kama hizo za kiraia ziwe kiini cha juhudi za misaada.

Kuna hatari kwamba njaa itakuwa silaha ya vita, na misaada itakuwa rasilimali inayotumiwa na wababe wa vita.

Mashirika ya misaada yatahitaji kutafuta njia za kuyakwepa na kuwasaidia raia moja kwa moja.

Hakuna suluhu rahisi kwa vita vinavyoongezeka vya Sudan. Hali inaweza kuwa mbaya zaidi kabla ya kuwa bora.

Na kuna uwezekano kuwa maamuzi yoyote yatakayochukuliwa katika mazungumzo ya kusitisha mapigano - nani anawakilishwa, kwa masharti gani, na kwa ajenda gani - yatachagiza mustakabali wa nchi kwa miaka ijayo.