Je ni ndege zipi za kijeshi zisizo na rubani zinazomilikiwa na Urusi na Ukraine?

Maelfu ya ndege zisizo na rubani zinatumiwa katika vita vya Ukraine - kuona maeneo ya adui, kurusha makombora na mizinga ya moja kwa moja.

Pande zote mbili zinatuma ndege zisizo na rubani za kijeshi kwa makusudi na zinazouzwa kwa wingi, zisizo na rafu.

Ukraine na Urusi wana ndege gani za kijeshi?

Ndege kuu ya kijeshi isiyo na rubani ya Ukraine ni Bayraktar TB2 iliyotengenezwa Uturuki.

Inakaribia ukubwa wa ndege ndogo, ina kamera kwenye ubao, na inaweza kuwekewa mabomu yanayoongozwa na leza.

Ukraine ilianza vita ikiwa na chini ya ‘’50 kati ya hizi’’, anasema Dk Jack Watling wa taasisi ya Royal United Services Institute (Rusi).

Urusi hutumia zile ‘’ndogo, za msingi zaidi’’ Orlan-10, anasema.

‘’Urusi ilianza vita na maelfu yao, na inaweza kuwa na mamia machache waliobaki nazo’’.

Ndege hizi zisizo na rubani pia zina kamera na zinaweza kurusha makombora.

Je, ndege zisizo na rubani za kijeshi zina ufanisi gani?

Ndege zisizo na rubani za pande zote mbili zimekuwa na ufanisi zaidi zinapotumiwa kutafuta shabaha za adui na kuelekeza milio ya risasi kuelekea kwao.

‘’Vikosi vya Urusi vinaweza kuleta bunduki zao kwa adui ndani ya dakika tatu hadi tano tu baada ya ndege isiyo na rubani ya Orlan-10 kuona shabaha,’’ anasema Dk Watling.

Bila hizo, shambulio linaweza kuchukua dakika 20 hadi 30 kutekeleza, anasema.

Dk Martina Miron, mtafiti katika masomo ya ulinzi katika Chuo cha Kings College London, anasema ndege zisizo na rubani zimeiruhusu Ukraine kutumia jeshi lake dogo hata zaidi.

‘’Kama ungetaka kutafuta mahali alipo adui hapo awali, ungelazimika kutuma vikosi maalum kufanya hivyo, na unaweza kupoteza baadhi ya askari,’’ anasema.

‘’Sasa, unachohatarisha ni ndege isiyo na rubani.’’

Katika wiki chache za kwanza za vita, ndege zisizo na rubani za Bayraktar za Ukraine zilisifiwa sana.

‘’Walionyeshwa shabaha za kushambulia kama vile dampo za risasi, na walishiriki katika kuzama kwa meli ya kivita ya Moskva,’’ Dk Miron anasema.

Walakini, Bayraktar au ndege zisizo na rubani nyingi zimeharibiwa na mifumo ya ulinzi wa anga ya Urusi.

‘’Ni wakubwa, wanasonga polepole, na wanaruka katika mwinuko wa wastani tu, na hiyo hufanya kuwa rahisi kulenga chini, anasema Dk Watling.

Je, ndege zisizo na rubani zisizo za kijeshi zinatumikaje?

Ndege zisizo na rubani za kijeshi ni ghali kuwa na mbadala wake – Bayraktar TB2 moja inagharimu takriban $2m (£1.7m).

Kwa hivyo, pande zote mbili - lakini hasa Ukraine - zinageukia mifano ya ndege ndogo za kibiashara, kama vile DJI Mavic 3, ambayo inagharimu takriban £1,700.

Mtengenezaji mmoja wa ndege zisizo na rubani wa Ukraine anakadiria kuwa vikosi vya nchi hiyo vina ndege zisizo na rubani 6,000, lakini haiwezekani kuthibitisha hili.

Ndege zisizo na rubani za kibiashara zinaweza kuwekewa mabomu madogo.

Hata hivyo, hutumiwa hasa kuona askari wa adui na mashambulizi ya moja kwa moja.

‘’Ukraine haina risasi nyingi kama Urusi,’’ anasema Dk Miron.

Kuwa na macho angani ili kuona walengwa na kufyatua risasi moja kwa moja inamaanisha wanaweza kutumia vizuri kile walicho nacho.’’

Walakini, ndege zisizo na rubani za kibiashara hazina nguvu zaidi kuliko za kijeshi.

Masafa ya ndege aina ya DJI Mavic ni 30km pekee na inaweza kuruka kwa dakika 46 pekee.

Ndege zisizo na rubani za bei nafuu na ndogo huruka kwa muda mfupi zaidi, na husafiri umbali mfupi zaidi.

Je, kila upande unajilinda vipi dhidi ya ndege zisizo na rubani?

Urusi inatumia ulinzi wa rada dhidi ya ndege zisizo na rubani za kijeshi na vifaa vya kielektroniki dhidi ya zile za kibiashara, anasema Dk Miron.

‘’Vikosi vya Urusi vina bunduki ya Stupor, ambayo hupiga mipigo ya sumakuumeme,’’ anasema.

Hii huzuia ndege zisizo na rubani za kibiashara zisiweze kusafiri kwa kutumia GPS.

Vikosi vya Urusi pia vimetumia mifumo ya mtandaoni kama vile Aeroscope kutambua na kukatiza mawasiliano kati ya ndege zisizo na rubani za kibiashara na waendeshaji wake.

Wanaweza kufanya ajali ya ndege isiyo na rubani au kurejea kambini, na wanaweza kuizuia kutuma maelezo.

Ndege isiyo na rubani ya Ukraine hudumu kwa wiki moja, kulingana na ripoti ya Rusi.

Nani anasambaza ndege zisizo na rubani?

Urusi sasa inanunua ndege za kijeshi za Shahid kutoka Iran, kulingana na Ikulu ya White House.

Vikosi vya waasi wa Houthi nchini Yemen vilitumia njia hizo kushambulia maeneo ya Saudi Arabia na UAE.

Marekani inaipatia Ukraine ndege zisizo na rubani 700 za Switchblade za kijeshi maarufu kama ‘’kamikaze’’.

Hizi zimejaa vilipuzi. Zinazurura angani hadi wapate walengwa wao.

Kampuni ya SpaceX ya Elon Musk inatoa mfumo wake wa mawasiliano wa satelaiti wa Starlink kwa Ukraine.

Hii inaunda kiunganishi salama kati ya ndege zisizo na rubani za kibiashara na waendeshaji.

Je, Ukraine inalipaje ndege zisizo na rubani?

Ukraine imezindua rufaa ya ufadhili wa watu wengi kununua ndege 200 za kijeshi.

‘’Pamoja na ndege kubwa zisizo na rubani kama [Bayraktar] TB2, wanatafuta ndege ndogo zisizo na rubani zenye mabawa yasiyobadilika,’’ asema Dk Watling.

Kalush Orchestra, washindi wa Ukraine wa Shindano la Wimbo wa Eurovision, waliuza kombe hilo kwa $900,000 (£712,000) ambazo ilitoa kwa rufaa ya ndege isiyo na rubani.

Itanunua ndege tatu zisizo na rubani za PD-2 zilizotengenezwa Ukraine.