Israel yashutumiwa kwa uhalifu wa kivita kufuatia mauaji ya kijana wa West Bank

Mapema mchana tarehe 29 Novemba mwaka jana, wavulana kadhaa wa Kipalestina walishuka katika barabara yao katika Ukingo wa Magharibi, ambako mara nyingi walicheza pamoja.

Dakika chache baadaye, wawili kati yao waliuawa kutokana na risasi zilizofyatuliwa na wanajeshi wa Israel - Basil, 15, na Adam mwenye umri wa miaka minane.

Kama sehemu ya uchunguzi kuhusu mwenendo wa vikosi vya usalama vya Israel katika Ukingo wa Magharibi, ambao umekuwa chini ya uvamizi wa kijeshi kwa zaidi ya nusu karne, BBC imekusanya kile kilichotokea siku ambayo wavulana hao wawili waliuawa.

Simu za mkononi na picha za CCTV, taarifa kuhusu harakati za jeshi la Israel, ushahidi wa mashahidi na uchunguzi wa kina wa eneo hilo, ikiwa ni pamoja na kuchukua vipimo, zinachanganya kufichua ushahidi unaoashiria ukiukaji mkubwa wa haki za binadamu.

Ushahidi tulioupata umemfanya Ben Saul, mjumbe maalum wa Umoja wa Mataifa kuhusu haki za binadamu na kupambana na ugaidi, kusema kifo cha Adam kinaonekana kuwa "uhalifu wa kivita".

Mtaalamu mwingine wa sheria, Dk Lawrence Hill-Cawthorne, alielezea matumizi ya nguvu "yasiyo ya kawaida".

Jeshi la Ulinzi la Israel (IDF) limesema kuwa mazingira ya vifo hivyo "yanachunguzwa" lakini alisema "mashambulizi ya moja kwa moja yanafanyika tu ili kuondoa vitisho vya haraka au kwa madhumuni ya kukamatwa, kufuatia itifaki za kukamatwa baada ya kutumia njia nyingine".

Wakati ghasia zikiongezeka katika Ukingo wa Magharibi katika miezi kadhaa tangu Hamas ilipoishambulia Israel kutoka Gaza tarehe 7 Oktoba, BBC pia imepata ushahidi wa nyumba za Wapalestina kuharibiwa na raia wa Palestina walitishiwa na silaha na kuambiwa waondoke katika eneo hilo waende nchi jirani ya Jordan, na kumekuwa na uwezekano wa kukatwa kwa viungo vya mwili kwa mtu mwenye silaha wa Kipalestina.

Picha za video za kuanzia tarehe 29 Novemba zinaonyesha Basil akiwa amesimama karibu na duka la vifaa. Wakati jeshi la Israel linapowasili, maduka yanafungwa haraka katika mji wa Jenin, uliopo katika Ukingo wa Magharibi - eneo la Palestina ambalo tofauti na Gaza, haliendeshwi na Hamas.

Walioshuhudia wanasema milio ya risasi ilikuwa ikisikika kutoka katika enep la mapigano karibu na jeshi la Israel katika kambi ya wakimbizi ya Jenin.

Adam ambaye ni shabiki wa mpira wa miguu na shabiki mkubwa wa Lionel Messi, alisimama na kaka yake mkubwa Baha, mwenye umri wa miaka 14.

Kulikuwa na wavulana tisa mitaani kwa jumla, wote walinaswa kwenye kamera za CCTV ambazo zilitoa maelezo ya karibu nyuzi 360 ya kile kilichotokea baadaye.

Mita mia chache mbali na mahali hapo , msafara wa magari sita ya kijeshi ya Israeli yalipinda kona na kuanza kuelekea walipokuwa wavulana, ambao walionekana wazi kuwa walikuwa na wasiwasi. Baadhi ya vijana wakaanza kuondoka.

Katika wakati huu sahihi, picha za simu za mkononi zinaonyesha mlango wa mbele wa gari la silaha lililofunguliwa. Askari ndani aliwatazama moja kwa moja wavulana. Basil alikuwa amejificha katikati ya barabara, wakati Adamu ambaye alikuwa umbali wa mita 12 kutoka kwa askari, akikimbia.

Kisha risasi 11 zilipigwa.

Kwa kuchunguza eneo la tukio, BBC iligundua kuwa risasi hizo zilipiga eneo kubwa. Risasi nne ziligonga nguzo ya chuma, mbili duka la vifaa, moja ilipita kwenye magurudumu ya gari lililoegeshwa, na nyingine ilitoboa uzi owa ngazi.

Ripoti za kitabibu ambazo BBC iliziona zinaonyesha kuwa risasi mbili zilimgonga Basil kifuani.

Risasi nyingine ilimpiga Adam mwenye umri wa miaka minane nyuma ya kichwa wakati akikimbia; kaka yake mkubwa Baha alijaribu sana kumburuza ili kumfunika, akiacha njia ya damu wakati akipiga kelele kwenye kuelekea kwenye gari la wagonjwa.

Lakini ilikuwa alikuwa amechelewa sana. Baha alisema Adamu na rafiki yake Basil walikufa mbele yake.

"Nilikuwa katika hali ya mshtuko; Sikuwa nafikiria hata juu yangu mwenyewe. Nilijaribu kuzungumza naye. Nilianza kusema, 'Adamu, Adamu!' Lakini roho yake kimsingi ilikuwa ikiuacha mwili wake kwa sababu hakujibu," Baha aliiambia BBC akilia machozi.

Kabla ya kupigwa risasi, Basil anaweza kuonekana akishikilia kitu mkononi mwake. Haijulikani ni nini. IDF baadaye ilisambaza picha iliyopigwa katika eneo la tukio, ambayo inasema inaonyesha kifaa cha kulipuka.

Ushahidi kutoka kwa uchunguzi wetu wa eneo la tukio ulishirikiwa na wataalam kadhaa wa kujitegemea, ikiwa ni pamoja na wanasheria wa haki za binadamu, mchunguzi wa uhalifu wa vita na mtaalam wa kupambana na ugaidi, pamoja na wanachama wa Umoja wa Mataifa na miili mingine, isiyo na upande wowote. Baadhi ya watu walitoa uchambuzi wao bila kujulikana.

Wataalamu hao walikubaliana kuwa tukio hilo lichunguzwe na baadhi yao wakaenda mbali zaidi wakisema kunaonekana kuna ukiukwaji wa sheria za kimataifa.

Ben Saul, mjumbe maalum wa Umoja wa Mataifa kuhusu haki za binadamu na kupambana na ugaidi, alisema kunaweza kuwa na maswali kuhusu iwapo nguvu za sumu zingeweza kutumika kisheria katika kesi ya Basil, ikiwa alikuwa na mlipuko.

"Kwa Adam, hii inaonekana kuwa ukiukaji wa Sheria ya Kimataifa ya Kibinadamu inakataza kwa makusudi, kwa makusudi au kwa makusudi kushambulia raia, uhalifu wa vita, na ukiukaji wa haki ya binadamu ya kuishi," alisema Sauli.

Dr Lawrence Hill-Cawthorne, mkurugenzi mwenza wa Kituo cha Sheria ya Kimataifa katika Chuo Kikuu cha Bristol, alisema: "Wanajeshi walikuwa katika magari ya kivita. Hata kama kulikuwa na tishio, walipaswa kukimbia na kupanga kukamatwa, badala ya kushindwa kwa nguvu ya kudharau, ambayo ni ukiukaji wa sheria za kimataifa."

Imesema washukiwa hao walikuwa karibu kurusha mabomu kuelekea vikosi vyao, na kuwaweka katika hatari haraka. "Majeshi yalijibu kwa risasi na mashambulizi yalitambuliwa," jeshi la Israel limesema.

Lakini kulingana na ushahidi wa video ambao tumeuchunguza na ushahidi wa shahidi, Adam hakuonekana kuwa na silaha na alikuwa akikimbia wakati alipopigwa risasi nyuma ya kichwa.

IDF imesema kuwa mazingira ya vifo vya Basil na Adam yanachunguzwa, sawa na ambavyo hufanywa mara kwa mara kwa kila kifo cha risasi kinachotokea katika Ukingo wa Magharibi kutokana na shughuli za IDF.

Lakini wanajeshi kadhaa wa zamani wa Israel ambao walitazama ushahidi wa BBC walisema wanaamini mfumo wa sheria wa Israel utawalinda wanajeshi ambao walitumia nguvu za kijeshi, bila kujali kama ni halali au la.

Mwanajeshi mmoja wa zamani ambaye alihudumu katika Ukingo wa Magharibi kuanzia 2018-2020, alisema itachukua "askari wa Israeli kumuua Mpalestina kwa kiwango cha sifuri ili ichukuliwe kama mauaji nchini Israeli" na "kuna uwezekano wa 0% wa kesi za jinai" dhidi ya askari katika kesi sawa na za Adam.

Takwimu kutoka kundi la haki za binadamu la Israel Yesh Din zinaonyesha kuwa chini ya asilimia 1 ya malalamiko yote dhidi ya wanajeshi wa Israel yanasababisha mashtaka.

Picha za video za shambulio la Hamas la Oktoba 7, ambapo watu 1,200 waliuawa na 253 kuchukuliwa mateka, ziliukasirisha umma wa Israeli na kuushtua ulimwengu. Tangu wakati huo, tahadhari ya dunia imejikita katika vita na mgogoro wa kibinadamu huko Gaza, ambapo zaidi ya watu 34,000 wameuawa, kulingana na wizara ya afya ya Hamas.

Wakati huo huo, operesheni za kijeshi za Israel pia zimeongezeka katika Ukingo wa Magharibi, na kufanya mwaka jana kuwa mwaka mbaya zaidi kwa watoto huko.

Jumla ya watoto 124 waliuawa mwaka 2023, kwa mujibu wa UNICEF, 85 kati yao wakiripotiwa kuuawa baada ya Oktoba 7.

Kufikia sasa mwaka 2024, watoto 36 wa Kipalestina wameuawa katika eneo hilo na walowezi wa Israel au jeshi.

Kwa kuwa Ukingo wa Magharibi haujawekwa kama eneo la vita, matumizi ya nguvu yanakusudiwa kubanwa zaidi, kulingana na sheria ya kimataifa.

Huku jeshi la Israel likizingatia sheria zake halisi za kuzungumzia kuhusu siri zake , askari wa zamani na wa Israeli waliotumikia jeshi hilo walituambia matumizi ya nguvu kupita kiasi yalikuwa ni uamuzi wa mwisho iwapo kuna hatari halisi na ambayo inaweza kusababisha wanajeshi kupoteza maisha.

Wanasema utaratibu huu huanza kwa onyo la maneno kwa Kiarabu na Kiebrania, kabla ya kufanyika kwa mashambulizi ya silaha zisizo za sumu kama vile gesi ya kutoa machozi, kisha kupiga risasi miguuni, kabla ya kutumia risasi kuua.

BBC ilipewa fursa na wizara ya afya inayoendeshwa na Mamlaka ya Palestina katika Ukingo wa Magharibi ya ripoti za matibabu za watoto 112, wenye umri kati ya miaka miwili na 17, ambao waliuawa na mashambulizi ya Israel kati ya Januari 2023 na Januari 2024. Hatuwezi kujua hali halisi ya mashambulizi haya yote, na inawezekana kwamba baadhi kweli walikuwa tisho kwa maisha ya askari wa Israeli.

Lakini uchambuzi wetu ulionyesha kuwa karibu 98% yao walikuwa na majeraha kwenye sehemu ya juu ya mwili wao, ambapo risasi inaweza kuwa mbaya zaidi, ikimaanisha kuwa mara nyingi askari wanaweza kuua kwa risasi zaidi kuliko kusababisha jeraha katika matukio kama haya.

Inaibua maswali kuhusu iwapo wanajeshi wanafuata sheria za makabiliano katika Ukingo wa Magharibi na utamaduni unaozunguka jinsi wanavyotumia nguvu za kijeshi katika eneo hilo.

Katika kipindi cha wiki tano katika Ukingo wa Magharibi kuchunguza athari za operesheni za kijeshi, tuliona ushahidi wa matukio kadhaa ambayo yaliibua maswali makubwa kuhusu mwenendo wa jeshi.

BBC ilishuhudia operesheni ya kijeshi ya saa 45 iliyofanywa na Israel katika kambi ya wakimbizi ya Tulkarm mwezi Januari 2024, ikilenga kundi lenye silaha linalojulikana kama Upinzani.

Baada ya hapo, Wapalestina kadhaa walituambia kuwa walikuwa wametishiwa na wanajeshi katika eneo la mashambulizi na kuambiwa wahamie nchi jirani ya Jordan. IDF imesema itapitia malalamiko yoyote kuhusu raia kutishiwa.

Haytham, kijana mwenye umri wa miaka 12 kutoka Canada na Palestina, alisema alitishiwa kwa kisu na mwanajeshi wa Israel, madai ambayo yaliungwa mkono na kaka yake na baba yake.

Katika nyumba moja ya familia katika kambi hiyo, tulikuta eneo la msikiti wa al-Aqsa, eneo la tatu takatifu zaidi katika Uislamu, ambalo lilikuwa limeharibiwa - likidaiwa na wanajeshi wa Israel.

Ukuta ulioungana ulibeba Nyota ya Daudi, iliyonyunyiziwa dawa, na mwingine alikuwa na "7 Oktoba" katika Kiebrania iliyoandikwa juu yake, kumbukumbu ya shambulio la Hamas.

IDF imesema kuwa uharibifu huu "unapingana na maadili ya IDF" na ni kinyume na kile kinachotarajia kutoka kwa askari wake.

Nyumba hiyo ilikuwa imebomolewa, huku makabati ya jikoni yakivunjwa, vitu vya kuchezea vya watoto vimeharibiwa, na televisheni kuvunjwa. Ilikuwa ni picha kama hiyo katika nyumba baada ya nyumba, katika kambi nzima.

Dr Eitan Diamond, mtaalamu mwandamizi wa sheria katika Kituo cha Kimataifa cha Sheria ya Kibinadamu cha Diakonia huko Jerusalem, alisema kuwa "uharibifu, kama vile kuchora Daudi au 'Oktoba 7' kwenye kuta, ni kinyume cha sheria".

Ripoti kuhusu mtoto kutishiwa kwa kisu katika kambi ya Tulkarm - na wengine kutishiwa kwa bunduki - pia inaweza kuwa ukiukaji wa sheria za kimataifa, alisema.

Katika operesheni hiyo hiyo ya IDF, baada ya askari kumpiga risasi na kumuua mpiganaji wa Kipalestina ambaye huenda alikuwa amebeba vilipuzi, mashuhuda walituambia kuwa mwili wake ulikuwa umepigwa, kufungwa na kisha kuburuzwa barabarani.

BBC ilionyeshwa picha za mwili uliofungwa. Kuchunguza eneo la damu, tulipata kitambaa na waya ulioachwa nyuma ya mwili wake , ambayo ilikuwa sawa na nyenzo zilizotumiwa kufunga mwili kwenye picha.

Ushahidi wetu ulionyeshwa tena kwa wataalam wa kujitegemea. Profesa Marco Sassoli, mtaalamu wa sheria za kimataifa kutoka Chuo Kikuu cha Geneva, alisema: "Mabaki ya mwili wa marehemu, hata kama aliuliwa kisheria, lazima yaheshimiwe. Kile unachoripoti kinakiuka sheria za kimataifa za kibinadamu na kinaweza hata kuwa uhalifu wa kivita."

IDF ilisema kuwa baada ya kumchunguza mpiganaji aliyekufa, vilipuzi vilipatikana na wafanyakazi wa Shirika la Hilali Nyekundu walikataa kugusa mwili huo. "Kwa sababu hii, wanajeshi wa IDF walilazimika kuifunga mikono na migu yake kuhakikisha usalama wao na kuangalia kama kulikuwa na silaha mwili kwake."

Baadhi ya wanajeshi wa zamani wa Israel waliopitia ushahidi wa BBC walisema wanahofia kwamba utamaduni wa operesheni za IDF katika Ukingo wa Magharibi ulikuwa unachochea upinzani wa silaha za Wapalestina.

"Kudhani kwamba watu wanaweza kuingiliana na jeshi jinsi Wapalestina wanavyofanya kila siku na bado waendelee na maisha yao kana kwamba hakuna kilichotokea - kwamba watu wanaoishi katika hali hii hawatachukua silaha - ni jambo la udhalilishaji," mmoja alisema.

"Mambo yanazidi kuwa mabaya."

Imetafsiriwa na Dinah Gahamanyi