Uswahiba wa Trump na Putin kukomesha ulimwengu wa Kiliberali?

Kwa miaka mitatu iliyopita, Marekani na washirika wake wamekuwa wakijaribu kuifanya Urusi kutengwa kimataifa, wakiishutumu kwa kukiuka sheria za kimataifa na misingi ya utaratibu wa ulimwengu wa kibepari.

Lakini Donald Trump anarejesha uhusiano na Moscow na kukwepa kuitaja Urusi kama mchokozi na Ukraine kama muathirika wa vitendo vya kichokozi vya Urusi.

Je, hii ina maana kwamba utaratibu wa kimataifa ulioibuka katika miaka ya 1990 unafikia tamati? - tuliwauliza wataalamu wa masuala ya uhusiano wa kimataifa.

Enzi ya Utawala wa Kibepari

Akizungumza mbele ya Kasri la mfalme huko Warsaw mnamo Februari 2023, Rais wa Marekani Joe Biden aliiita vita vya Ukraine "mapambano makubwa ya uhuru" kati ya utawala wa kisheria na utawala unaotumia nguvu za kikatili.

Kwa kuanza uvamizi mkubwa nchini Ukraine, Urusi haijakiuka tu sheria za kimataifa machoni mwa mataifa mengi duniani. Pia imekwenda kinyume na sheria nyingine kadhaa ambazo zimeibuka duniani chini ya uongozi wa Marekani.

Mkataba wa Umoja wa Mataifa unaweka kanuni za msingi za mahusiano kati ya nchi: kwa mfano, heshima kwa mamlaka na uadilifu wa eneo, utatuzi wa migogoro wa amani, na kutotumia nguvu. Pia ina maana ya kuheshimu haki za binadamu. Wanachama wote wa Umoja wa Mataifa - nchi 193 - ni washirika wa mkataba huu.

Lakini utaratibu wa kiliberali wa ulimwengu pia unamaanisha sheria maalum, kama vile biashara huria, na idadi ya taasisi za ziada, kama vile Shirika la Biashara Ulimwenguni, Shirika la Fedha la Kimataifa, na Benki ya Dunia.

Pia inaashiria muundo wa kiitikadi wa demokrasia ya kiliberali ya Magharibi, ambayo inapaswa kuwa aina bora ya serikali.

Ukuzaji wa mpangilio huu wa ulimwengu uliambatana na miaka ya 1990, baada ya kumalizika kwa Vita Baridi, nchi kadhaa kwenye mabara matatu zilianza kutekeleza mageuzi ya soko na, kwa makubaliano, mageuzi ya kidemokrasia katika uchumi wao.

Wengi wao walikuwa wakizungumzia kuunga mkono maadili ya kibepari.

Hata hivyo, nchi nyingi zinazoendelea zimekuwa tajiri zaidi kutokana na kupata fursa ya kushiriki katika masoko ya kimataifa – kutoka China, ambayo Pato la Taifa lake limekua kwa wastani wa 9% kwa mwaka katika muongo uliopita, hadi Ireland, India, Korea Kusini, Argentina, Chile na nyinginezo.

Hii pia ilikuwa ni kipindi cha kumalizika kwa migogoro mingi migumu na ya kikatili – mgogoro wa nusu karne kati ya waasi wa Basque na serikali ya Hispania, mgogoro wa miaka thelathini huko Ireland ya Kaskazini, vita vya miaka thelathini vya uhuru nchini Eritrea, vita vya wenyewe vya miaka kumi na tano nchini Lebanon, na migogoro mingine mingi.

Migogoro hii ilikuwa moja kwa moja au kwa namna isiyo ya moja kwa moja ikihusishwa na makabiliano kati ya Marekani na Umoja wa Kisovieti wakati wa Vita Baridi.

Baada ya kutamatika, ni taifa moja tu lililobaki ulimwenguni, na lilianza kufanya kazi kama mpatanishi kati ya wahusika kwenye mizozo.

Kwa jumla, zaidi ya mikataba 1,100 ya amani ilihitimishwa kati ya 1990 na 2015.

Ukiukaji wa Sheria za Kimataifa na Mchango wa Umoja wa Mataifa

Ukiukwaji wa sheria za kimataifa unaweza kuangaziwa kupitia azimio la mkutano mkuu wa Umoja wa Mataifa au uamuzi wa Mahakama ya Kimataifa ya Haki.

Hii inawezekana kufuatia uamuzi wa Baraza la Usalama wa Umoja wa Mataifa kuweka vikwazo vya kiuchumi au hata kutumia nguvu za kijeshi.

Lakini kwa hali halisi, vikwazo na uingiliaji wa kijeshi vinawekwa bila ruhusa ya Umoja wa Mataifa, jambo ambalo Urusi imekuwa ikikosoa kwa miaka mingi.

Akizungumza katika Mkutano wa Usalama wa Munich mwaka 2007, Rais wa Urusi Vladimir Putin alisema: "Matumizi ya nguvu yanaweza tu kuonekana kuwa halali ikiwa uamuzi unachukuliwa kimsingi na ndani ya mfumo wa Umoja wa Mataifa.

Na Umoja wa Mataifa hautakiwi kubadilishwa na NATO wala Umoja wa Ulaya."

Lakini tangu mwaka 2014, Putin mwenyewe ameanza kutumia nguvu bila idhini ya Umoja wa Mataifa.

Na kwa mtazamo wa Magharibi, uchokozi wa Urusi dhidi ya Ukraine ulikuwa ni ukiukwaji mkubwa zaidi wa sheria na utaratibu wa kimataifa tangu kumalizika kwa Vita Baridi.

"Kanuni tatu kuu za [utaratibu wa kibepari] zimekiukwa. Ya kwanza ni kwamba nguvu hazipaswi kutumika kubadili mipaka ya kijiografia.

Ya pili ni kwamba vurugu dhidi ya raia hazipaswi kutumika kama zana ya vita.

Ya tatu ni kwamba silaha za nyuklia hazipaswi kutumika kufanya tishio.

Na Putin ametekeleza vipengele cha kwanza na cha pili na kutishia cha tatu.

Hii ni tatizo halisi kwa utaratibu wa kisheria," alisema Profesa John Ikenberry kutoka Chuo Kikuu cha Princeton akizungumza na Financial Times.

Katika kujibu shutuma za Magharibi, Diplomasia ya Urusi imekuwa ikikosoa utaratibu wa kibepari wa kimataifa kama unaopendelea.

Waziri wa Mambo ya Nje wa Urusi, Sergei Lavrov, anaamini kwamba utaratibu wa kibepari unamaanisha kuachana na sheria za kimataifa na taasisi za Umoja wa Mataifa na kupendekeza badala yake sheria zisizo na msingi wa makubaliano yoyote yaliyosainiwa.

Moscow mara nyingi inarejelea mashambulizi ya mabomu ya Yugoslavia mwaka 1999, uvamizi wa Iraq mwaka 2003, na kutambuliwa kwa uhuru wa Kosovo mwaka 2008 kama hatua za Marekani na NATO ambazo hazikupata kibali cha Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa na zilikiuka Mkataba wa Umoja wa Mataifa.

Moja ya changamoto kubwa za kisasa kwa utaratibu wa kibepari wa kimataifa ni msimamo wa Marekani katika mgogoro kati ya Israel na Hamas: nchi nyingi zimekosoa vikali utawala wa Biden kwa msaada wa kijeshi kwa Israel na kumtuhumu Washington kwa kutokuwa na huruma kwa vifo vya maelfu ya Wapalestina.

"Hii ni unafiki wa wazi kabisa, viwango vya mara mbili," alisema Numan Kurtulmus, spika wa bunge la Uturuki, mwanachama wa NATO, katika mahojiano na Washington Post.

"Hii ni aina ya ubaguzi - ikiwa wahanga wa Kipalestina hawazingatiwi kama sawa na wahanga wa Ukraine, inamaanisha kuwa aina fulani ya cheo kinaundwa ndani ya ubinadamu. Hii hailikubaliki."

Profesa Ikenberry, mtaalamu mkuu wa nadharia ya mfumo wa kibepari, anakiri kwamba utaratibu huu "unategemea Marekani, dola ya Marekani, na uchumi wa Marekani" na unalenga zaidi katika NATO na ushirikiano mwingine unaoongozwa na Marekani kuliko Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa.

Anaita yote haya "utawala wa kibepari wa Marekani."

Kutoka utawala wa kifalme hadi mageuzi ya kimamlaka

Nchi zinazotafuta kubadilisha utaratibu wa sasa wa uhusiano wa kimataifa kwa kawaida huitwa nchi za mageuzi (revisionist states).

Hii ndiyo njia ambayo wanasiasa na wataalamu wa Marekani hutafsiri shauku ya China na Urusi kupunguza uzito wa Marekani katika jukwaa la kimataifa.

Tofauti na nchi zinazotaka kurekebisha utaratibu wa kimataifa imeelezwa kama moja ya vitisho vikuu kwa ustawi wa Marekani katika nyaraka muhimu iliyopitishwa wakati wa muhula wa kwanza wa Rais Donald Trump.

"China na Urusi zinajaribu kuutengeneza ulimwengu kulingana na mifano yao na kupata mamlaka juu ya maamuzi ya kiuchumi, kidiplomasia, na usalama ya nchi nyingine," Kwa mujibu wa Idara ya Ulinzi na usalama ya Marekani.

Mnamo Januari, Waziri wa masuala ya ndani Marco Rubio alikosoa wale wanaoamini kuwa mfumo wa kibepari wa kimataifa unaweza kuchukua nafasi ya sera ya nje inayozingatia maslahi ya kitaifa.

"Hii si ndoto rahisi, ni kosa hatari," alisema Rubio katika kikao cha Seneti.

Shauku ya utawala wa Trump ya kuimarisha uhusiano na Urusi inafafanuliwa hasa na mantiki ya maslahi ya kitaifa ya Marekani.

"Kuendelea kwa mgogoro huu ni hatari kwa Urusi, hatari kwa Ukraine, hatari kwa Ulaya. Lakini muhimu zaidi, ni hatari kwa Marekani," anaandika Makamu wa Rais JD Vance.

Katika hotuba yake ya kuapishwa mnamo Januari, Trump aliahidi kurejesha nafasi ya Marekani kama taifa lenye nguvu zaidi duniani, kudhibiti Panama, na kupanua ardhi ya Marekani.