Siku ambayo Albert Einstein alialikwa kuwa Rais wa Israel

Chaim Weizmann (1874-1952), Muingereza aliyezaliwa katika Milki ya Urusi, alikuwa mwanakemia mashuhuri wa kimataifa.

Ugunduzi wake ulikuwa muhimu kwa uzalishaji mkubwa wa asetoni, bidhaa ambayo ilikuwa na matumizi ya kijeshi ya kimkakati katika miaka ya 1910: ilitumiwa katika utengenezaji wa baruti isiotoa moshi, mlipuko uliotumiwa sana na Uingereza wakati wa Vita vya Kwanza vya Dunia.

Kazi ya kisiasa ya Weizmann ilitofautishwa zaidi.

Alikuwa mmoja wa viongozi wakuu wa Uyahudi, vuguvugu la utaifa lililoibuka mwishoni mwa karne ya 19 na kutetea kuundwa kwa dola ya Kiyahudi huko Palestina.

Mnamo mwaka wa 1947, baada ya maangamizi ya watu kwa bomu la nyuklia, Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa liliidhinisha mgawanyiko wa Palestina, ambayo wakati huo ilikuwa chini ya utawala wa Uingereza, na kuwa nchi mbili, moja ya Wayahudi na moja ya Waarabu.

Ingawa zaidi ya nchi 140 duniani zimeitambua Palestina, bado haijapata uhuru wake kamili hadi leo.

Idadi hii huenda ikaongezekea kwani kuna baadhi ya mataifa yameapa kutambua Palestina kama taifa huru mwezi Septemba wakati wa mkutano wa Umoja wa Mataifa.

Israel, kwa upande mwingine, ilitangaza uhuru wake mwaka 1948.

Mwaka mmoja baadaye, Weizmann alichaguliwa kuwa Rais wa kwanza wa taifa hilo jipya, kutambua mchango wake mkubwa katika harakati za kuunda taifa la Kiyahudi.

Hata hivyo, wadhifa huo ulikuwa wa heshima zaidi kuliko mamlaka, kwani Israel ni jamhuri ya bunge, ambapo Waziri Mkuu ndiye mwenye madaraka makuu ya kiutendaji.

Weizmann alifariki mwaka 1952 akiwa na umri wa miaka 77.

Taifa hilo changa lilihitaji Rais mpya.

Serikali ya Waziri Mkuu David Ben-Gurion ilianza kutafuta jina la mtu mashuhuri ambaye angeweza kuwakilisha hadhi ya taifa hilo jipya na jina lililoibuka kwa haraka lilikuwa la mwanasayansi mashuhuri duniani: Albert Einstein.

"Inanipendeza na inanitia aibu"

Abba Eban, balozi wa Israel nchini Marekani, alimwandikia barua Einstein kwa niaba ya Ben-Gurion.

Alimwomba ajiunge na taifa hilo kama Rais mpya, akimwambia kwamba hangehitajika kuacha kazi zake za kisayansi lakini angehitaji kuhamia Israel kutoka Princeton, New Jersey.

Einstein, ambaye wakati huo alikuwa na miaka 73, alijibu kwa heshima, lakini akakataa kwa moyo mzito.

Katika barua yake, aliandika:

"Nimeguswa sana na heshima hii kutoka kwa Serikali ya Israel, lakini pia ninahisi huzuni kwa sababu siwezi kuikubali. Maisha yangu yote yamejikita katika masuala ya kisayansi, hivyo sina ustadi wa kushughulika na watu au kutekeleza majukumu ya kisiasa kwa ufanisi."

Hii ni kulingana na Ze'ev Rosenkranz, msimamizi wa Hifadhi ya Einstein katika Chuo Kikuu cha Kiebrania cha Jerusalem, katika kitabu The Einstein Scrapbook, ambacho kina mawasiliano na picha za kibinafsi za mwanafizikia huyo.

Einstein pia aliongeza kuwa, ingawa hakuwa tayari kushika wadhifa huo, uhusiano wake na watu wa Kiyahudi ulikuwa kiini cha utu wake.

Waziri mkuu alikuwa amemwambia mkuu wake wa majeshi, Yitzak Navon (ambaye angekuwa rais wa Israeli kuanzia 1978 hadi 1983): "Niambie la kufanya ikiwa atajibu ndiyo."

Waziri Mkuu Ben-Gurion kwa upande mwingine alikiri kwa wasaidizi wake kuwa, kama Einstein angekubali, angepata wakati mgumu.

"Nililazimika kumpa nafasi hii. Lakini akikubali, tutakuwa na changamoto kubwa," alieleza kwa unyoofu.

Einstein na Israel

Einstein hakukataa nafasi hiyo kwa kutojali.

Kwa kweli, alikuwa sehemu ya harakati za Kizayuni, hasa kupitia tawi lake la mrengo wa kushoto lililotaka taifa la pamoja kwa Waarabu na Wayahudi.

Alikuwa na uhusiano wa karibu na Chaim Weizmann, na alitumia jina lake kuhamasisha msaada wa kimataifa kwa Israel, huku akisisitiza haki za binadamu na usawa wa wote.

Anaeleza mwanahistoria Michel Gherman, profesa katika Chuo Kikuu cha Shirikisho cha Rio de Janeiro (UFRJ) na mtafiti wa masuala yanayohusiana na Uzayuni na mzozo wa Israel na Palestina.

Kwa mara nyingine tena, msaidizi wa Einstein anatusaidia kuelewa hili.

Mnamo 1947, baada ya uhuru wa India, mwanasayansi huyo alimwandikia waziri mkuu mpya wa nchi hiyo, Jawaharlal Nehru.

Alipongeza mafanikio ya Wahindi na akaweka wazi imani yake: "Niliikumbatia njia ya Uzayuni kwa sababu niliona kupitia kwayo njia ya kusahihisha makosa ya wazi."

Mwaka uliofuata, kwa kuundwa kwa Israeli, mwanasayansi huyo anaweza kuwa alijisikia kuridhika baada ya miongo kadhaa ya mapambano ya Kizayuni.

Lakini alishutumu unyanyasaji unaofanywa na watu waliokuwa na msimamo mkali.

Mwaka 1948, baada ya mauaji ya Deir Yassin ambapo zaidi ya raia 100 wa Kipalestina waliuawa na kundi la Irgun, Einstein aliungana na wasomi wengine wa Kiyahudi kuiandikia New York Times barua ya wazi kulaani tukio hilo.

Barua hiyo pia ilionya kuhusu chama cha Herut, kikiongozwa na Menachem Begin, wakikilinganisha na itikadi za Kifashisti.

Mnamo 2024, wasifu wa mrengo wa kushoto kwenye mitandao ya kijamii ya Brazil ulihuisha barua hii baada ya Rais wa Brazil Luiz Inácio Lula da Silva (PT) kulinganisha vitendo vya Israeli katika Ukanda wa Gaza, katika vita vyake dhidi ya Hamas, na maangamizi ya watu katika vita vya nyuklia.

Zikitumiwa nje ya muktadha, hoja hizo zinaweza kupendekeza kwamba mwanasayansi huyo alikuwa mpinzani wa Israeli.

"Einstein ameonyeshwa kuwa mkosoaji na mtetezi wa Uzayuni na taifa la Israeli, kulingana na ajenda ya wale wanaotaka kumdai kwa sababu zao wenyewe," akafupisha mwanahistoria Mwingereza Richard Crockatt katika kitabu Einstein and the Twentieth-Century Politics.

Kwa Crockatt, kiungo cha msingi cha maono ya mwanasayansi kuhusu kile Jimbo la Israeli linapaswa kuwa ilikuwa ni kujitolea kwake kwa mfumo mpana wa maadili.

"Zaidi ya yote, kuna chuki ya utaifa na kujitolea kwa kimataifa, ambayo daima ilifanya kama kikomo kwa Uzayuni wake na msimamo wake kwa Israeli," alielezea.

"Nia, pengine, ilikuwa kutoa uhalali wa kimataifa kwa taifa jipya lililoundwa ambalo liliibuka kutoka kwa vita vya umwagaji damu miaka michache iliyopita," anasema Gherman, akimaanisha mzozo wa 1948-1949 ambapo Israeli ilishinda Jumuiya ya Waarabu na kunyakua nusu ya eneo ambalo lilikuwa limetengwa kwa Jimbo la baadaye la Palestina.

"Wasaliti"

Mwanahistoria Michel Gherman anabainisha kwamba, ingawa afisi ya Rais nchini Israel haina majukumu mengi, pia ni "ya kisiasa sana."

"Einstein hakualikwa kwa sababu tu alikuwa Myahudi, lakini kwa sababu alikuwa na uhusiano wa kisiasa na vuguvugu la Wazayuni na ulinzi wa kuundwa kwa Israeli," anabainisha Gherman.

Mchambuzi wa historia Michel Gherman anasema kuwa leo hii, watu kama Einstein, waliokuwa na mtazamo wa pamoja kati ya Waarabu na Wayahudi, wangeonekana kama "wasaliti" katika siasa za sasa za Israel.

Hii ni kwa sababu mazungumzo ya amani na suluhisho la mataifa mawili yamebanwa na mwelekeo wa kisiasa wa serikali ya sasa.

"Nani angekuwa Einstein wa wakati wetu? Hebu fikiria ikiwa mtu huyo angekubali nafasi hiyo. Je, Ada Yonath, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia na mkosoaji wa uvamizi wa maeneo ya Wapalestina na kinachoendelea leo huko Gaza, angekubali? Sidhani hivyo."

Anakumbuka kwamba Wayahudi wengine mashuhuri walialikwa na wanaalikwa kuiwakilisha Israeli "katika nafasi za ishara, kwa nia ya kuboresha sura ya nchi."

Baada ya Einstein kukataa, Rais wa pili wa Israel mwaka huo alikua Yitzhak Ben-Zvi, mwanahistoria na mmoja wa waanzilishi wa taifa hilo.

Menachem Begin, ambaye Einstein alimkosoa, baadaye alikuja kuwa Waziri Mkuu wa Israel kuanzia 1977 hadi 1983.

Chama chake, Herut, hatimaye kiliunganishwa na chama cha Likud, ambacho leo kinaongozwa na Benjamin Netanyahu Waziri Mkuu aliyehudumu kwa muda mrefu zaidi katika historia ya Israel.

Mihula yake mitatu inajumuisha hadi karibu miaka 18.

Imetafsiriwa na Mariam Mjahid