Tigris: Mto uliokuwa chanzo cha ustaarabu

Kufikia chanzo cha mto Tigris sio kazi rahisi. Mahali ambapo barabara inapoishia, njia ndogo inafuata kwenye mlima ulioporomoka. Njia hiyo nyembamba,inayopinda kuzunguka kilima inakomea kwenye maporomoko ya chemchemi. Njia zote hizi ni mkondo wa maji ambayo hutoweka ndani ya pango kubwa, lenye upinde. Wakati mto unaibuka kilomita 1.5 baadaye, unadhibitiwa na chochote kilichotokea ndani ya pango.

Waashuri wa kale waliamini kuwa hapa ni mahali ambapo ulimwengu wa kimwili na wa kiroho hugongana. Miaka 3,000 iliyopita, majeshi yao yalisafiri nyanda za juu ya mto ili kutoa sadaka. Picha ya Tiglath-Pileseri, Mfalme wa Ashuru kutoka 1114-1076 KK ingali iko kwenye mlango wa handaki. Muda umepunguza kingo zake, lakini anabaki kuwa mnyoofu na mtawala, akionyesha ufalme wake wote.

Chanzo cha Mto Tigris kiko katika Uturuki ya leo, unatiririka kusini-mashariki kutoka Milima ya Taurus. Inapita kwenye kona iliyobanwa ya kaskazini-mashariki mwa Syria na kisha kupita katika miji ya Mosul, Tikrit na Samarra ikielekea Baghdad. Katika kusini mwa Iraki, Milima ya Mesopotamia iliyosambaa hunyonya Tigri karibu na makutano ya mto mwenzake wa Eufrate, na zote mbili hutiririka pamoja hadi Ghuba ya Uajemi.

Takriban miaka 8,000 iliyopita, mababu zetu wawindaji- walikaa katika uwanda mkubwa wa mafuriko kati ya mito hii miwili na kuendeleza kilimo na ufugaji, na kusababisha wengi kuiita eneo hilo "Chimbuko la Ustaarabu''. Kutoka kwa majimbo haya ya mapema ya jiji - kama Eridu, Uru na Uruk - kulikuja uvumbuzi wa gurudumu na neno lililoandikwa.

Mifumo ya sheria iliyoratibiwa, boti za meli, utengenezaji wa bia na nyimbo za mapenzi zilifuatwa, miongoni mwa uvumbuzi mwingine.

Na bado, kwa sababu ya miongo kadhaa ya migogoro ambayo imeikumba Iraq ya leo, ukweli kwamba Tigris imelinda na kuunda urithi wetu wa pamoja wa binadamu inaelekea kusahaulika.

Kwa wiki 10 mwaka wa 2021, mimi na wenzangu wachache tulisafiri takriban kilomita 2,000 kwa mashua na nchi kavu kutoka chanzo cha Tigris hadi kwenye Ghuba ya Uajemi - ziara ambayo mshauri mmoja aliniambia huenda haikuwahi kufanyika tangu enzi ya Ottoman.

Lengo langu lilikuwa kuorodhesha umuhimu wa kihistoria wa mto huo na kusimulia hadithi yake kupitia sauti za wale wanaoishi kando ya kingo zake, huku pia nikichunguza vitisho vya mustakabali wake.

Mchanganyiko wa kukosekana kwa utulivu wa kijiografia na kisiasa, usimamizi duni wa maji na mabadiliko ya hali ya hewa umefanya baadhi ya watu kusema kuwa mto huu ambao ulikuwa mkubwa unakufa.

Nilitarajia safari yetu ingekuwa ukumbusho wa kile kilichotokea kutoka kwa ardhi hii, na kile ambacho tungepoteza kwa pamoja ikiwa mto uliozaa ustaarabu ungekauka.

Kilomita themanini kutoka chanzo cha Tigris huko Eğil, Uturuki, ngome ya Ashuru zimerekebishwa na Wagiriki, Waarmenia, Wabyzantine, Warumi na Waottoman ambao baadaye waliishi kando ya kingo za mto.

Ukisonga mbele zaidi chini ya mkondo huko Diyarbakır, Uturuki, ambapo ngome nyingine bado iko ambayo imekuwepo katika mwili tangu Enzi ya Bronze, safu kama hiyo imefanyika.

Leo, jiji hilo ndilo jiji kuu lenye idadi kubwa ya Wakurdi wa Uturuki, na katika vichochoro vyake vya labyrinthine, tulipumzika kwenye ua wa basalt chini ya kivuli cha mkuyu.

Kusini-mashariki mwa Diyarbakır, maji ya mto Tigris hutiririka kuelekea eneo la Tur Abdin kwenye milima ya Taurus ya Uturuki. Kwa karne nyingi, eneo hilo limekuwa kitovu cha Kanisa Othodox la kale, ambalo chimbuko lake ni mwanzo wa Ukristo. Tulipanda kwenye jumba la kale la Karne ya 4, Mor Evgin , ambalo inang'ang'ania kwenye mwamba kana kwamba limesimamishwa kwa imani pekee.

Ndani ya jumba hilo, plasta iliyopakwa na baadhi ya Wakristo wa ulimwenguni bado ilikuwa kwenye kuta, na maandishi ya Kisiria ya kung'aa yalitambaa kuzunguka kuta katika utando wa sala. Niliwasha mshumaa kwenye dhabahu na kuinamisha kichwa changu. Ilikuwa ni ukumbusho mwingine wa jinsi maji ya mto Tigri yenye utulivu yaliwezesha Uyahudi, Ukristo na Uislamu kusitawi (Ibrahimu, kielelezo cha kiroho kwa kila imani, inasemekana alitoka hapa), na jinsi watu hawa baadaye walichukua mali zao, mawazo, imani. hadi pembe za dunia.

Tulisafiri kwa mashua ndogo kila inapowezekana, ingawa ni kibarua kigumu kufikia mto Tigris. Nchini Uturuki, kuzunguka mto ni vigumu kwa sababu ya mfululizo wa miradi yenye utata wa ujenzi wa mabwawa.

Nchini Syria, mto Tigris ni mpaka wa kimataifa. Haikuwa mpaka Mosul, jiji lililochongwa vipande viwili kando ya mto, hatimaye tuliweza kusafiri kwa uhuru zaidi.

Wakati ISIS ilipoikalia Mosul kuanzia 2014-2017, ilikataza wakaazi kutumia Tigris na Mji Mkongwe wa Mosul kwenye ukingo wa magharibi wa mto huo ukawa kimbilio la mwisho la kundi hilo.

Wakati wa mapigano hayo, daraja la Mosul lililopita kwenye mto liliharibiwa na baadhi ya wanajihadi waliripotiwa kuvuka mto Tigris wakijaribu kutoroka wakati wa vita vya mwisho. Kihistoria, mto huo unaweza kuwa ni nguvu inayounganisha, lakini tuliona jinsi ulivyokuwa mahali pa migogoro.

Maeneo 5 ya kuvutia kando ya mto Tigris