ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਸਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ? ਇਸ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ?
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
- ਲੇਖਕ, ਬੀਬੀਸੀ ਗੁਜਰਾਤੀ
- ਰੋਲ, ਸਰਵਿਸ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ‘ਸਵਾਸਤਿਕ’ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਮਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਤਿਉਹਾਰ, ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਤੇਜਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਇਹ ਕੋਡ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਝੰਡੇ 'ਤੇ ‘ਹੋਕੇਨਕ੍ਰਰੂਓਇਜ਼’ ਜਾਂ ਹੁੱਕ ਵਾਲੇ ਕਰਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਵਾਸਤਿਕ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਬਨਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਦਰਦਨਾਕ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸਵਾਸਤਿਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਵਾਸਤਿਕ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ
ਹਿੰਦੂ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ‘ਸਵਾਸਤਿਕ’ ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਸੁ’ ਅਤੇ ‘ਅਸਤੀ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
'ਸੁ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਤੰਦਰੁਸਤੀ' ਅਤੇ ‘ਅਸਤੀ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਹੋਣ ਦਿਓ’। ‘ਸਵਾਸਤਿਕ’ ਸ਼ਬਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅੱਠ ਸਮਕੋਣਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੜ੍ਹਵੀਂ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੇਟਵੀਂ ਰੇਖਾ ਕੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋ ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਵਾਸਤਿਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਛੱਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੀਆਂ ਵੀ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਕੋਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਬਹੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਵਾਹਨਾਂ, ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਸਵਾਸਤਿਕ ਮੰਤਰ’ ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਵਰੁਣ, ਇੰਦਰ, ਸੂਰਜ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਚਾਰ ਰੁੱਤਾਂ, ਚਾਰ ਯੁੱਗ, ਚਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਟੀਚੇ (ਨੇਕੀ, ਭੌਤਿਕ, ਸੁੱਖ, ਗ੍ਰਹਿ), ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਪੜਾਅ (ਬਚਪਨ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਵਸਥਾ, ਤਪੱਸਿਆ, ਸੰਨਿਆਸ) ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
‘ਦਿ ਲਾਸਟ ਵਿਜ਼ਡਮ ਆਫ ਸਵਾਸਤਿਕ’ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਜੇ ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ, "ਵੈਦਿਕ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਸੱਤਿਓ ਦਾ ਅਰਥ ਚਾਰ ਕੋਨੇ ਵਾਲਾ ਘਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜਾਗਣ, ਸੌਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।"
ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ 'ਮਾਨਸੀ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਜਾਂ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਸਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਹੋਕੇਨਕ੍ਰਰੂਓਇਜ਼ ਜਾਂ ਹੁੱਕ ਕਰਾਸ
1871 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੇਨਰਿਕ ਸਿਸਲੇਮਨ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਟ੍ਰੌਏ (ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ’ਤੇ ਲਗਭਗ 1,800 ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ‘ਸਵਾਸਤਿਕ’ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਭੇ।
ਇਹ ਸਵਾਸਤਿਕ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਖਿਆ।
ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਗਵੇਂਡੋਲਿਨ ਲੇਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਟ੍ਰੌਏ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਆਰੀਅਨ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਆਰੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਸਲੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਸਬੂਤ ਹਨ।
ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਵੱਲੋਂ ਸਵਾਸਤਿਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਰਟੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜਰਮਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਸਨ।
ਇਸ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਰਮਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਇੱਕ ਹੀ ‘ਸ਼ੁੱਧ’ ਆਰੀਅਨ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਨ।
1920 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਡੌਲਫ ਹਿਟਲਰ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਬਣਾਈ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ‘ਹੋਕੇਨਕ੍ਰਰੂਓਇਜ਼’ ਜਾਂ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
1933 ਵਿੱਚ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਜੋਸੇਫ਼ ਗੋਏਬਲਜ਼ ਨੇ ਸਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।
ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਾਸਕ ਅਡੌਲਫ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ‘ਮੀਨ ਕੈਂਫ’ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੀ ਝੰਡੇ, ਉਸ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਵਾਂ ਝੰਡਾ ‘ਤੀਜੇ (ਜਰਮਨ) ਰਾਇਖ’ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਝੰਡਾ 1920 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ‘ਹੋਕੇਨਕ੍ਰਰੂਓਇਜ਼’ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਇੱਕ ਸਵਾਸਤਿਕ ਹੈ ਜੋ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ 45 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੋਣ ’ਤੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਲਾਲ ਰੰਗ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਸਫ਼ੈਦ ਰੰਗ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਸਤਿਕ ਆਰੀਅਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਫ੍ਰੌਮ ਗਲੂਟਨੀ ਟੂ ਜੈਨੋਸਾਈਡ' (‘ਦਿ ਸਾਈਨ ਆਫ ਦਿ ਕਰਾਸ: ਫਰੌਮ ਗਲੂਟਨੀ ਟੂ ਜੈਨੋਸਾਈਡ') ਵਿੱਚ ਡਾ. ਡੈਨੀਅਲ ਰੈਨਕੋਰ ਲੈਫੇਰਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਆਸਟਰੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਨੇਡਿਕਟੀਨ ਮੋਂਟੇਸਰੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ।
ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ’ਸਵਾਸਤਿਕ’ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਕੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਜੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਲਗਭਗ 6,00,000 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀ, ਅਪਾਹਜ, ਰੋਮਾਨੀ ਅਤੇ ਸਿੰਟੀ, ਸਿਆਹਫਾਮ, ਸਲਾਵਿਕ, ਸਮਲਿੰਗੀ, ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੀ-ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਟਲਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੱਖਾਂ ਯਹੂਦੀਆਂ ਲਈ, ‘ਹੋਕੇਨਕ੍ਰਰੂਓਇਜ਼’ ਜਾਂ 'ਹੁੱਕਡ ਕਰਾਸ' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਨਿਓ-ਨਾਜ਼ੀਆਂ' ਅਤੇ ਕਈ ਗੋਰੇ ਸਰਬੋਤਮਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
1908 ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰਿਆ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਲੱਭਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਬਨ ਡੇਟਿੰਗ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1,500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ।
ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਈਸਾਈ ਕਬਰਾਂ, ਰੋਮ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ, ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀਬੇਲਾ ਵਿਖੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਚਰਚ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਕੋਰਡੋਬਾ ਦੇ ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "7,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।"
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੰਭਾਵਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅਜੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲੇ ਕੁਝ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੰਕਿਤ ਹਨ।
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਥਾਮਸ ਵਿਲਸਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦਿ ਸਵਾਸਤਿਕ: ਦਿ ਅਰਲੀਐਸਟ ਨੋਨ ਸਿੰਬਲ ਐਂਡ ਇਟਸ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨਸ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਸਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਚਾਦਰਾਂ, ਢਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਬੀਅਰ ਤੋਂ ਕੋਕਾ-ਕੋਲਾ ਤੱਕ
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਗਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਦਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਨਾਰਵੇ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੇਵਤਾ ‘ਥੋਰ’ ਦਾ ਹਥੌੜਾ ਹੈ।
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਕੋਕਾ-ਕੋਲਾ ਦੇ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਡੈਨਿਸ਼ ਬੀਅਰ ਕੰਪਨੀ ‘ਕਾਰਲਸਬਰਗ’ ਦੇ ਲੋਗੋ ਵਿੱਚ ਸਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ।
ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੋਹਰ ’ਤੇ ਸਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੰਕਿਤ ਸੀ।
ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਕਾਊਟ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੈਜ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਭਾਰਤੀ ਐੱਨਆਰਆਈ ਨਾਜ਼ੀ ਮੋਹਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
'ਹੋਕੇਨਕ੍ਰਰੂਓਇਜ਼' ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ 45 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੋਣ 'ਤੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਸਤਿਕ ਸਿੱਧਾ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ।
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
