Tajemnice eyelinera: Zaskakująca historia kohlu - tradycji, która przertwała tysiąclecia

„Kiedy nakładam eyeliner w moim mieszkaniu na Brooklynie, daleko od domu, czuję, że łączy mnie to z moją matką, babcią i kobietami na całym Bliskim Wschodzie," mówi dziennikarka Zahra Hankir w wywiadzie dla BBC Global Women.

W grudniu ubiegłego roku znaczenie arabskiego kohlu zostało uznane przez UNESCO — agencję ONZ ds. kultury — i wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości.

Korzenie kohlu, ciemnego pigmentu stosowanego przez kobiety i mężczyzn do podkreślania oczu, sięgają starożytnych cywilizacji.

Środek znany w świecie arabskim jako kohl nosi różne nazwy w zależności od regionu: w Azji Południowej nazywa się kajal, w Nigerii tiro, a w Iranie sormeh. Choć tradycyjnie wytwarzany był z antymonu, ołowiu lub innych minerałów, współczesne produkty określane mianem kohlu mają odmienny skład.

Kosmetyk jest szczególnie bliski sercu Hankir, brytyjsko-libańskiej pisarki, której rodzina przeniosła się do Anglii z Libanu, uciekając przed wojną domową z 1975 roku.

,,Przyglądałam się, jak moja mama nakłada makijaż, gdy mieszkaliśmy z dala od domu," wyjaśnia Hankir. ,,Czułam, że łączyło ją to z czymś bardzo głębokim."

Tę samą więź czuje, gdy sama nakłada eyeliner.

Hankir - autorka książki ,,Eyeliner: A Cultural History" (,,Eyeliner: historia kulturowa") - twierdzi, że oznaczenie UNESCO definiuje kohl ,,nie jako trend czy produkt, ale jako żywą praktykę kulturową, która zasługuje na ochronę".

,,Ten rodzaj oznaczenia pomaga chronić wiedzę, rytuały i rzemiosło związane z produkcją i noszeniem kohlu, zapewniając, że są one dokumentowane, przekazywane i cenione przez pokolenia, zamiast rozmywać się lub być zatracane na rzecz zglobalizowanej, komercyjnej kultury piękna," wyjaśnia.

Gdy przyjaciółka Hankir z Iranu podczas kolacji pokazała jej naczynie z kohlem, kobiety zaczęły rozmawiać o jego historii i symbolice. To spotkanie zainspirowało Hankir do głębszego zgłębienia dziejów i zastosowań różnych rodzajów eyelinera.

„Chodziło o zrozumienie, że kohl ma dość głębokie znaczenie dla kobiet — zwłaszcza kobiet z mniejszości etnicznych oraz kobiet żyjących w diasporze," wyjaśnia.

'Nie tylko piękno'

Korzenie kohlu sięgają starożytnych cywilizacji Egiptu, Mezopotamii i Persji. Według Hankir w starożytnym Egipcie nosili go wszyscy, niezależnie od płci czy klasy społecznej.

,,Noszono go w celach daleko wykraczających poza piękno," mówi, wyjaśniając, że kohl miał też wyrażać duchowość i chronić oczy przed chorobami.

,,Wraz ze starożytnymi Egipcjanami grzebano ich z pojemnikami na kohl, by mogli zabrać je ze sobą w zaświaty - co oznaczało, jak ważne było to naczynie".

To prawdopodobnie egipska królowa Nefertiti była pierwszą "influencerką," jeśli chodzi o stosowanie eyelinera, mówi Hankir.

Słynne popiersie Nefertiti, odkryte w Egipcie w 1912 r. przez niemieckich archeologów pod kierunkiem Ludwiga Borchardta, zdradza niewątpliwie, że używała kohlu.

,,Jej brwi są wygięte w łuk, ukształtowane do perfekcji i wypełnione przydymionym czarnym barwnikiem, prawdopodobnie kohlem. Kontrast kolorów jest wyraźny, ale ogólny wygląd królowej jest harmonijny," pisze Hankir w książce.

Kobiety w Niemczech starały się naśladować jej ,,egzotyczny" wygląd i zaczęły nosić kohl, kojarząc go z pięknem, autorytetem i władzą, mówi Hankir.

Makijaż Nefertiti wciąż jest w modzie.

,,Na YouTube, TikTok i Instagramie są setki instruktażowych filmików, odtwarzających z pewną precyzją twarz królowej," pisze Hankir w książce.

Inne tusze do oczu

Badania Hankir nad eyelinerem zabrały ją w podróż po całym świecie: od Indii po Czad, Meksyk, Jordanię i Japonię.

Z jej obserwacji wynika, że choć tusze do oczu mają w różnych regionach różne zastosowania i kulturowe znaczenie, wspólnym wątkiem jest ich rola jako forma ochrony.

Bywają używane do ochrony przed słońcem i ,,złym okiem," a także w rytuałach religijnych i w celach leczniczych.

W Japonii Hankir rozmawiała z gejszą - tradycyjną japońską artystką bawiącą gości muzyką, tańcem i rozmową - noszącą czerwony eyeliner. To symbol ochrony, który przetrwał do dziś.

Natomiast w kulturze chola, wśród Amerykanów meksykańskiego pochodzenia, eyeliner jest potężnym symbolem tożsamości, oporu i dumy kulturowej, mówi Hankir.

Jak zaobserwowała, w niektórych częściach świata - podobnie jak w starożytnym Egipcie - eyeliner jest używany nie tylko przez kobiety.

W Czadzie Hankir spotkała lud Wadabi, koczowników z grupy etnicznej Fulani, znanych z corocznego konkursu piękności, w którym kobiety oceniają mężczyzn.

,,Beduini w jordańskiej Petrze noszą tusz do oczu nie tylko po to, by chronić się przed słońcem lub dać wyraz religijności, ale także po to, by dobrze wyglądać," śmieje się.

,,To również rytuał wejścia w dorosłość i symbol kawalerskiego statusu."

Eyeliner jest często nakładany również dzieciom - niektórzy wierzą, że zapewnia to ochronę.

W krajach arabskojęzycznych często nadaje się też imiona takie, jak Kajal lub Kahilain, co odzwierciedla kulturowe znaczenie tuszy do oczu.

Hankir twierdzi, że wyróżnienie kohlu przez UNESCO ,,powinno było nastąpić już dawno," i że zapewnia ,,uznanie społecznościom Globalnego Południa, szczególnie w świecie arabskim, które zachowały i podtrzymywały tę tradycję przez wieki, często w obliczu wysiedleń, kolonializmu i wymazywania kultury".

Jednak dla pisarki to związek z jej własną kulturą nadaje stosowaniu kohlu tak głębokie znaczenie.

,,To niemal akt duchowości. Nakładanie go jest niemal rytualne. Łączy cię z czymś znacznie większym niż sam akt rysowania kreski wzdłuż linii wodnej lub na górnej powiece," mówi.

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez dziennikarzy BBC. Przy tłumaczeniu zostały użyte narzędzia AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Joanna Kozłowska