وزارت‌خانه‌های نفت و نیرو در چهاردهمین دولت ایران؛ تلفیق تجربه و تخصص یا تداوم سیاست دولت قبلی؟

پس از انتخاب مسعود پزشکیان به عنوان رئیس‌جمهور، او همواره بر اهمیت تخصص به عنوان یکی از شرایط لازم برای پست‌های کلیدی کابینه خود تأکید کرده است.

در این راستا، کارشناسان انرژی منتظر معرفی وزرای پیشنهادی نفت و نیرو در فهرست ارائه‌شده به مجلس بودند. بسیاری از کارشناسان معتقدند که اقتصاد ایران احتمالاً در سال جاری و سال‌های آینده همچنان با بحران عدم توازن و کمبود عرضه برق و گاز طبیعی مواجه خواهد بود و از این رو این دو وزارت‌خانه اهمیت ویژه‌ای دارند.

قیمت‌گذاری دستوری و موانعی که بر سر راه تولید برق وجود دارد، از جمله چالش‌های کوتاه‌مدت این صنعت هستند.

علاوه بر این، گرمایش جهانی و کمبود آب به عنوان چالش‌های بلندمدت در تامین برق برای اقتصادی در حال توسعه مانند ایران مطرح است.

کمبود برق به عنوان یک ضعف زیرساختی، صنایع و واحدهای تولیدی را تحت فشار قرار می‌دهد. برای نمونه، در صنعت خودرو، به دلیل قطعی برق در واحدهای تولیدی و قطعه‌سازی، پیش‌بینی می‌شود که تابستانی دشوار برای خودروسازان در پیش باشد.

وزارت نفت هم با مشکلات متعددی از تحریم‌های بین‌المللی گرفته تا ازدست‌دادن جایگاه در اوپک، وجود ناترازی انرژی، مسائل ارزی، فقدان تجهیزات نفتی و نبود منابع کافی برای توسعه مواجهه است.

علی‌آبادی: توجه به گذار انرژی، اما عملکرد ضعیف در وزارت صمت

گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر اولویت دولت‌های پس از انقلاب نبوده، این در حالی است که ایران با داشتن نیروی انسانی با استعداد و دانش فنی قوی در زمینه تولید و بهره‌برداری از منابع انرژی، توانایی توسعه و استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر را دارد.

این توانمندی می‌تواند به عنوان یک فرصت مهم برای رشد صنعت انرژی کشور، نقش کلیدی در توسعه اقتصادی و ایجاد اشتغال ایفا کند.

با نگاهی به سوابق عباس علی‌آبادی، وزیر پیشنهادی نیرو در دولت چهاردهم، مشخص می‌شود که او توجه ویژه‌ای به این حوزه، به‌ویژه خودروهای الکتریکی و هیبریدی داشته است. در حالی که سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی ایران حدود یک درصد است، می توان انتظار داشت که علی‌آبادی نقش این منابع را در تولید برق ایران افزایش دهد. با این حال، جذب منابع مالی خارجی و تکنولوژی‌های پیشرفته که برای فرایند گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر ضروری هستند، در اختیار او نیست.

عباس علی آبادی در سال‌های گذشته اعلام کرده بود که به دلیل عدم مشارکت بخش خصوصی در ساخت نیروگاه‌ها، دولت به این حوزه وارد خواهد شد.

علی آبادی سابقه ریاست دانشگاه صنعتی مالک اشتر را دارد و از دی ۱۳۸۸ تا تیر ۱۴۰۲ مدیرعامل گروه مپنا بود.

ادعا می شود که مهم‌ترین نقطه قوت علی آبادی در جلب نظر نمایندگان مجلس، مدیریت موفق او در مپنا است.

شرکت مپنا سال ۲۰۱۸ و در زمانی که عباس علی‌آبادی مدیرعاملی آن را به عهده داشت، به اتهام کمک به برنامه هسته‌ای ایران و به صورت مشخص تولید توربین‌های گازی، از سوی ایالات متحده تحریم شد. پیش‌تر در سال ۲۰۱۶ کانادا نیز شرکت مپنا را تحریم کرده بود.

زمانی که علی‌آبادی به عنوان وزیر صمت انتخاب شد، یکی از اصلی‌ترین انتقادها از او این بود که در حوزه صنعت و معدن تجربه و تخصص لازم را دارا نیست. پایین آمدن کیفیت خودروهای تولیدشده توسط سازندگان ایرانی خودرو هم از جمله انتقادات در زمان مدیریت او بود.

علی‌آبادی سال گذشته حتی در مورد واردات خودرو آماری ارائه داد که با آمار ارائه شده از سوی وزارت اقتصاد هم‌خوانی نداشت و مورد انتقاد قرار گرفت.

عباس علی آبادی در چند هفته آینده در صورت گرفتن رای اعتماد از مجلس سکان وزارت نیرو را بر عهده خواهد گرفت و این در حالی است که صنعت برق به عنوان یکی از صنایع اساسی، تأثیر قابل‌توجهی بر دیگر بخش‌های صنعتی، کشاورزی، و خدماتی دارد.

رشد اقتصادی کشورها به‌شدت به این صنعت وابسته است و به‌عنوان یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد، نقش مهمی در توسعه اقتصادی و بهبود رفاه جامعه ایفا می‌کند. مزایای انرژی الکتریکی مانند پاکی، سهولت مصرف، و قابلیت تبدیل به سایر انواع انرژی، اهمیت آن را دوچندان می‌سازد.

مدیریت صحیح علی‌آبادی بر این وزارتخانه مهم شاید بخشی از مشکلات متعدد این صنعت را حل کند، اما با توجه به نگاه ایدئولوژیک جمهوری اسلامی ایران به مسئله انرژی می‌توان پیش‌بینی کرد که مشکلات متعدد صنعت برق ایران در سال‌های آینده ادامه خواهد یافت.

رفع ناترازی در عرض دو سال؟

ناترازی ( کسری) برق معضل عمده وزارت نیرو است. به گفته سید جواد حسینی‌کیا، نایب‌ رئیس کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی در حال حاضر ناترازی برق حدود ۱۵ هزار مگاوات است. وزیر پیشنهادی نیرو وعده داده، تلاش می‌کند ظرف ۲ سال این ناترازی را حل‌وفصل کند. علی‌آبادی معتقد است راندمان برخی از نیروگاه‌ها پایین است که باید این وضعیت اصلاح شود.

به گزارش ایسنا، محورهای پیشنهادی علی‌آبادی در حوزه برق شامل تبدیل نیروگاه‌های گازی به سیکل ترکیبی، هوشمندسازی شبکه‌های انتقال و توزیع، افزایش مشوق‌ها برای ساخت نیروگاه‌های تجدیدپذیر، تقویت نقش بخش خصوصی، استفاده از بازار سرمایه برای تامین مالی، ایجاد بازار صرفه‌جویی انرژی، و برنامه‌ریزی برای خرده‌فروشی آنلاین برق است.

به باور کارشناسان ادعای علی آبادی مبنی بر اینکه او می‌تواند در عرض دو سال مسله ناترازی برق را حل کند در تضاد با واقعیات بازار انرژی ایران است.

در طرح پیشنهادی علی آبادی مشخص نیست منابع مالی و تکنولوژی مورد نیاز برای حل مسئله ناترازی در صنعت برق از چه طریق فراهم خواهد شد. بر اساس برآوردها برای احداث نیروگاه‌های مورد نیاز بیش از ۱۵ میلیارد یورو سرمایه گذاری لازم است. مشخص نیست کدام شرکت داخلی می‌تواند چنین منابعی را در اختیار وزارت نیرو قرار دهد. چالش جذب سرمایه‌گذاری خارجی هم در شرایط فعلی ایران به نظر قابل حل نمی‌آید.

محسن پاک‌نژاد: کوله باری از تجربه فنی، اما کم تجربه در دیپلماسی انرژی

وزارت نفت یکی از کلیدی‌ترین وزارتخانه‌های اقتصادی ایران است و با توجه به اینکه صادرات نفت منبع عمده درآمد ارزی این کشور در دهه های گذشته بوده، مهم است چه کسی زمامدار امور نفت در دولت چهاردهم خواهد بود.

از زمان انتخاب مسعود پزشکیان به عنوان رئیس‌جمهور، گمانه‌زنی‌های زیادی پیرامون انتخاب وزیر نفت مطرح شد. در نهایت پزشکیان، محسن پاک‌نژاد به‌عنوان وزیر پیشنهادی نفت به مجلس معرفی کرد تا از نمایندگان رای اعتماد بگیرد.

پاک‌نژاد در دهه هفتاد به عنوان مشاور وزیر نفت و رئیس ستاد نظارت بر سوخت‌رسانی وزارت نفت فعالیت کرد و در فاصله سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۷۹ مدیر طرح توسعه میادین گازی بود.

سال ۱۳۷۹ به‌عنوان مدیرکل نظارت بر صادرات مواد نفتی و بازرسی فنی وزارت نفت منصوب شد و تا سال ۱۳۸۶ عضو هیئت مدیره شرکت نفت مناطق مرکزی ایران بود. در ادامه، او به عنوان معاون مدیر برنامه‌ریزی تلفیقی شرکت ملی نفت ایران و سپس به عنوان مدیرعامل و نایب رئیس هیئت مدیره شرکت بازرگانی نفت ایران (نیکو) فعالیت کرد.

پاک‌نژاد همچنین از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ به‌عنوان معاون وزیر نفت در نظارت بر منابع هیدروکربوری (ذخایر زیرزمینی نفت خام و گاز طبیعی) مشغول به کار بود.

در شرایطی که ایران با تحریم‌های نفتی و چالش‌های جدی انرژی مواجه است، پاک‌نژاد برای کسب رای اعتماد از مجلس معرفی شده است. هرچند او در کمیته انتخاب وزیر نفت نمره بالایی کسب نکرده بود و شانس زیادی برای این پست نداشت، اما به‌دلیل کنار رفتن سایر گزینه‌ها، در نهایت به‌عنوان گزینه نهایی معرفی شد.

محسن پاک‌نژاد به عنوان مهره‌ای مرتبط با بیژن زنگنه، وزیر نفت سابق، شناخته می‌شود و از آنجا که ترکیب مجلس فعلی اصولگراست و مخالف تفکرات زنگنه، پاک‌نژاد با چالش‌های جدی روبه‌رو خواهد بود.

چهارشنبه ۲۴ مرداد، خبرگزاری ایسنا از مخالفت کمیسیون انرژی مجلس با وزیر پیشنهادی نفت خبر داد. غلامرضا دهقان نماینده مجلس در گفت‌وگو با ایسنا گفت که پاک‌نژاد وزیر پیشنهادی نفت شرایط عمومی را دارد، اما در دفاع از برنامه‌های خود نتوانست برنامه مورد نظر کمیسیون را ارائه دهند. در پایان او بعد از رای‌گیری نیز نتوانست نظر کمیسیون را جلب کند.

بر اساس داده‌های تولید نفت اوپک، صادرات نفت ایران در ماه مه ۲۰۲۴ به بالاترین سطح خود از اوت ۲۰۱۸ رسید و ایران در ماه مه گذشته روزانه ۳.۲ میلیون بشکه نفت خام و میعانات تولید کرد.

رشد صادرات نفت، علی‌رغم تداوم ظاهری تحریم‌ها بخاطر افزایش تقاضای نفت چین و استفاده از ناوگان نفتکش‌های سایه، امکان‌پذیر شده است.

گزارش‌ها نشان می‌دهد که ایران نفت خود را به کشورهای جدیدی مانند بنگلادش و عمان صادر کرده و طبق گفته جواد اوجی، وزیر نفت در جولای سال ۲۰۲۳، نفت ایران به ۱۵ کشور از جمله کشورهای اروپایی رسیده است.

محسن پاکینژاد، در صورت وزیر شدن، احتمالاً دنبال‌رو سیاست‌های دولت ابراهیم رئیسی خواهد بود و افزایش تولید نفت و گاز را در اولویت‌های خود قرار خواهد داد.

تهران در تلاش است حجم تولید روزانه نفت خود را به ۴ میلیون بشکه برساند. این هدف، با وجود موانع لجستیکی و اقتصادی، نیازمند حفر چاه‌های جدید و ایجاد سکوها و خطوط لوله تولید است.

محسن پاک‌نژاد و عباس علی‌آبادی در صورت گرفتن رای اعتماد مسیر بسیار دشواری در کنترل دامنه ابر بحران انرژی در ایران مقابل خود خواهند داشت. امنیت انرژی، امنیت ملی و رشد اقتصادی مردم ایران بیشتر در گرو کارکرد صحیح وزارتخانه‌های نفت و نیرو است، البته همکاری سایر وزارتخانه‌ها نیز لازم و ضروری است.

امنیت عرضه انرژی در ایران در سال‌های آینده با چالش‌های اساسی روبه‌رو است و بعید به نظر می‌رسد پاک‌نژاد و علی آبادی بتوانند به راحتی این چالش‌ها را مدیریت کنند.