اهداف رویایی بخش انرژی، در برنامه هفتم توسعه ایران

در آخرین روز از اردیبهشت‌ماه امسال، سازمان برنامه و بودجه در مراسمی، از سند برنامه هفتم توسعه ایران، «رونمایی‌» کرد. به بیان دیگر متن این برنامه منتشر شد.

منطقا اجرای برنامه هفتم توسعه باید از ابتدای سال ۱۴۰۲ آغاز شده باشد و تا پایان سال ۱۴۰۶ اجرا شود.

پس از پایان جنگ هشت ساله ایران و عراق روند تهیه و اجرای برنامه توسعه پنج ساله در ایران آغاز شد و از سال ۱۳۶۸ که نخستین برنامه پنج‌ساله توسعه معرفی شده، تاکنون شش برنامه پنج‌ساله توسعه در ایران اجرا شده‌اند که البته اجرای نیمی از آن‌ها، بیش از پنج سال زمان برد: برنامه‌های توسعه اول، چهارم و ششم.

هدف از این برنامه‌ها افزایش رشد اقتصادی و بهبود شرایط رفاهی مردم عنوان شده بود؛ هر چند در برخی موارد، اهداف طراحی شده در بعضی از حوزه ها هیچ وقت عملیاتی نشدند.

نقش بخش انرژی به ویژه نفت در اجرایی شدن برنامه های توسعه، انکار ناپذیر است به طوری که بدون درآمد ارزی حاصل از فروش نفت نمی‌توان نیازهای سایر بخش‌های اقتصادی و صنعتی ایران را فراهم کرد.

برنامه ششم توسعه و بخش انرژی

برنامه ششم توسعه برای سال های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ تدارک دیده شده بود. اما بروز مشکلات متعدد باعث شد تا این برنامه در پایان سال ۱۴۰۰ به پایان نرسد. به همین سبب، در اسفند ماه سال گذشته نمایندگان مجلس شورای اسلامی، تا زمان تصویب قانون برنامه هفتم توسعه و حداکثر برای شش ماه، قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه را تمدید کردند.

هم‌زمانی برنامه ششم توسعه با دوران برجام و پس از آن خروج آمریکا از برجام باعث شد تا این برنامه با چالش‌های زیادی روبه‌رو شود.

قرار بود در پایان برنامه ششم توسعه، ظرفیت تولید نفت ایران به ۴.۷ میلیون بشکه در روز، ظرفیت تولید گاز طبیعی ایران به روزانه ۱.۳ میلیارد متر مکعب و ظرفیت تولید میعانات و مایعات گازی به ۱.۱ میلیون بشکه در روز افزایش یابد.

اما مقایسه آمار تولید و صادرات نفت ایران و به ویژه بحران گاز طبیعی در زمستان سال گذشته نشان می‌دهد که دولت نتوانست به اهداف پیش بینی شده در بخش نفت و گاز طبیعی در این برنامه دست یابد.

در دوران برجام، ایران توانست ظرفیت تولید نفت را افزایش داده و به ۳ میلیون و ۸۹۰ هزار بشکه در روز برساند.

ظرفیت تولید گاز طبیعی نیز به یک میلیارد متر مکعب رسید. قرار بود که راندمان نیروگاه های برق به ۶۰-۵۵ درصد برسد که عملا با عدم نوسازی و استهلاک نیرو گاه‌ها، میانگین بازده فعلی نیروگاه ها در حدود ۲۶ درصد است.

با افزایش ظرفیت بنا بود در پایان برنامه ششم توسعه، ظرفیت پالایشگاه‌های نفت خام و میعانات گازی از مقدار ۲ میلیون بشکه در روز به ۷.۲ میلیون بشکه در روز افزایش یابد که این موارد نیز عملیاتی نشد.

یکی از موارد مهم دیگر در صنعت انرژی هم که نتوانست به اهداف برنامه ششم دست باید صنعت پتروشیمی بود، قرار بود ظرفیت تولید صنایع پتروشیمی به صد میلیون تن برسد که این میزان حداکثر به ۹۰ میلیون تن رسید.

اهداف بخش انرژی در برنامه هفتم توسعه

برنامه پنج‌ ساله هفتم توسعه برای دوره زمانی ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۶ در قالب یک لایحه تدوین شده است. این لایحه شامل ۲۲ فصل و هفت بخش مختلف است که بخش‌های اقتصادی، زیربنایی، فرهنگی و اجتماعی، علمی، فناوری و آموزشی، سیاست خارجی، دفاعی و امنیتی، اداری، حقوقی و قضایی را شامل می‌شود.

با نگاهی به بخش انرژی در برنامه هفتم توسعه به سهولت می توان به اکتفای برنامه ریزان به کلی گویی در این بخش پی برد.

برخلاف برنامه‌های قبلی توسعه، در برنامه هفتم، رقم مشخصی برای ظرفیت تولید نفت و گاز در پایان این برنامه ذکر نشده است. طبیعی است چون در برنامه ششم هیچ کدام از اهداف بخش انرژی محقق نشده است، برنامه‌ریزان با احتیاط بیشتری فقط به کلی‌گویی بسنده کرده اند.

از جمله اهداف اقتصادی برنامه هفتم توسعه می‌توان به برخی موارد اشاره کرد.

طبق برنامه هفتم توسعه، صنعت برق ایران برای تامین نیازهای خود در بخش برق، نیازمند احداث حدود پنج هزار مگاوات نیروگاه جدید و توسعه شبکه‌های انتقال و توزیع برق متناسب با آن است.

برای این منظور، سرمایه‌گذاری بالغ بر پنج میلیارد دلار در سال لازم خواهد بود. علاوه بر پاسخگویی به رشد مصرف برق در دوره زمانی مشخص شده، باید کسری تولید و مصرف برق حدود ۱۵ هزار مگاواتی از سال‌های گذشته را نیز در طول برنامه هفتم توسعه جبران کرد. این مساله نیازمند احداث حداقل ۳ هزار مگاوات ظرفیت نیروگاهی جدید در هر سال است.

با در نظر گرفتن عدم بازنشستگی نیروگاه‌های قدیمی فعلی (که در حال حاضر حداقل ۷ هزار مگاوات از آن ها در اولویت بازنشستگی قرار دارند)، صنعت برق، سالانه نیازمند احداث ۸ هزار مگاوات ظرفیت نیروگاهی جدید است. برای پاسخگویی به این نیاز، سالیانه حدود ۸ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در بخش برق لازم است.

بر اساس برنامه هفتم توسعه، برای افزایش ظرفیت تولید نفت و گاز طبیعی و محصولات پتروشیمی و حفظ ظرفیت فعلی، نیاز به سرمایه‌گذاری حدود ۲۵۰ میلیارد دلاری وجود دارد. برخی کارشناسان انرژی معتقدند که دولت ابراهیم رئیسی در تامین منابع مالی مورد نیاز پروژه‌های بخش انرژی، با چالش¬های بسیار جدی روبرو است.

محاسبات کارشناسان نشان می دهد که با در نظر گرفتن وضعیت فعلی و نوسانات قیمت در بازار جهانی انرژی، جمع فروش سالانه این سه محصول در حدود ۴۰ میلیارد دلار خواهد بود و احتمالاً قیمت‌ها در سال‌های آینده نیز کاهش خواهند یافت.

از این رو، طبق این پیش‌بینی، در مدت ۵ سال، حداکثر ۲۰۰ میلیارد دلار درآمد تولید خواهد شد که همچنین برای پرداخت هزینه‌های ضروری کشور مورد استفاده قرار خواهد گرفت. یعنی عملا نمی توان به درآمد ارزی حاصل از صادرات انرژی برای سرمایه گذاری در زیر ساختار انرژی ایران امیدوار بود.

با نگاهی به رئوس برنامه هفتم توسعه در بخش انرژی، به راحتی می توان به چالش‌های جدی ایران برای رقابت در بازار جهانی انرژی و حفظ سهم در بازار پی برد. باید در نظر داشت که حفظ ظرفیت فعلی تولید نفت و گاز طبیعی نیز به چالش عمده در بخش امنیت انرژی ایران تبدیل شده است. در ۱۶ سال اخیر یعنی از سال ۱۳۸۷ به بعد و قرارداد با شرکت های چینی، قرارداد عمده ای با شرکت های خارجی در بخش انرژی ایران، به معنی قراردادی که عملیاتی شده باشد، به امضا نرسیده است.

بحران گاز طبیعی در زمستان گذشته و کمبود بنزین و گازوئیل در ماه های اخیر نشان می دهد که در ماه های پیش رو دامنه بحران انرژی در ایران گسترش خواهد یافت. با توجه به افزایش سالانه مصرف انرژی در ایران و کاهش ظرفیت تولید، طبیعی است که باید منتظر ابر بحران انرژی در ایران بود.

ابهام در کارآیی افزایش ظرفیت ذخیره سازی گاز طبیعی

هوشنگ فلاحتیان، معاون برنامه‌ریزی وزیر نفت، اعلام کرده است که برای وزارت نفت تکلیفی تعیین شده است که در صورت تصویب، میزان ذخیره‌سازی گاز نسبت به شرایط فعلی، معادل پنج درصد مصرف گاز کشور خواهد بود.

در حال حاضر، ذخیره‌سازی گاز به مقدار سه میلیارد مترمکعب از طریق میدان‌های گازی شوریجه و سراجه انجام می‌شود. با توجه به پیش‌بینی‌های انجام شده، مقدار ذخیره‌سازی به ۱۲ میلیارد متر مکعب افزایش خواهد یافت.

حال سوال اینجاست که با توجه به برنامه دولت برای افزایش گازرسانی، افزایش شبکه توزیع گاز طبیعی و کاهش ظرفیت تولید گاز طبیعی در کنار تداوم افت فشار در میدان پارس جنوبی، گاز طبیعی کدام میادین در این تاسیسات ذخیره خواهد شد.

در بخش دیگری از برنامه هفتم توسعه بر ضرورت احداث پالایشگاه های فراسرزمینی توسط وزارت نفت تاکید شده است.این در حالی است که دولت در تامین منابع مالی پالایشگاه فراسرزمینی با چالش های زیادی روبروست.

نکته مثبت برنامه هفتم توسعه، توجه به قرارداد مشارکت در تولید است که به باور کارشناسان انرژی این نوع قراردادها می تواند بخشی از نیاز میادین نفت ایران را حل کند.

اجرای اهداف صنعت انرژی ایران، در برنامه هفتم توسعه بدون احیای برجام و تصویب اف ای تی اف بسیار دشوار خواهد بود.

با توجه به تداوم افزایش مصرف انرژی و ظرفیت تولید فعلی نباید انتظار داشت که با تداوم سیاست خارجی فعلی دامنه ابر-بحران انرژی در ماه های آینده گسترش نیابد.

صنعت انرژی ایران با چالش های زیادی روبرو است و اجرایی شدن برنامه هفتم توسهه نیازمند تغییر اساسی در سیاست کلان جمهوری اسلامی و اولویت دادن به توسعه و اقتصاد به جای بازدارندگی است.