تشکیل شورای موقت رهبری؛ علیرضا اعرافی کیست؟

مجمع تشخیص مصلحت نظام، علیرضا اعرافی، عضو فقهای شورای نگهبان را به عنوان عضو«فقیه» شورای موقت رهبری جمهوری اسلامی ایران انتخاب کرد.

با تایید خبر کشته شدن علی خامنه‌ای در روز ۹ اسفندماه، شورای موقت رهبری بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی از رئیس‌جمهور، رئیس قوه قضاییه و یک نماینده از فقهای شورای نگهبان تشکیل می‌شود. حالا با انتخاب آقای اعرافی به عنوان نماینده این شورا ، انتظار می‌رود تا زمان تعیین رهبر آینده از سوی مجلس خبرگان رهبری، این شورای سه‌نفره زمام امور را در دست بگیرد.

خبر انتخاب این عضو شورای نگهبان و مجلس خبرگان رهبری از سوی سخنگوی مجمع تشخیص مصلحت نظام اعلام شده است و در خبر منتشرشده، اشاره‌ای به تشکیل جلسه مجمع تشخیص مصلحت نظام و جزئیات این جلسه نشده است.

طبق اصل ۱۱۱ قانون اساسی، از زمان مرگ رهبر تا معرفی رهبر جدید از سوی مجلس خبرگان، یک شورای سه‌نفره وظایف رهبری را به‌طور موقت بر عهده می‌گیرد.

این شورا البته اختیار کامل ندارد و در موارد زیر تصمیم‌های آن تنها با تصویب سه‌چهارم اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام قابل اجراست:

با توجه به کشته شدن فرمانده کل سپاه پاسداران، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و شماری از فرماندهان عالی‌رتبه نظامی، انتظار می‌رود شورای موقت رهبری با تصویب سه‌چهارم اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام در این زمینه مصوباتی داشته باشد.

برخی رسانه‌های داخلی و خارجی از جمله نیویورک تایمز گفته‌اند که «چهار لایه جانشینی برای مقام‌های ارشد» در نظر گرفته شده است، در حالی که رسانه‌های نزدیک به حکومت این اخبار را «جنگ روانی و شایعات» می‌دانند.

ابراهیم جباری، مشاور فرمانده کل سپاه، امروز در یک برنامه تلویزیونی گفت که علی خامنه‌ای « تکلیف نیروهای مسلح و برخی از فرماندهان را در هر شرایطی مشخص کرده است و نیروهای مسلح تا سال‌ها برنامه هایشان را می دانند.»

به این ترتیب او به طور تلویحی تائید کرد که کشته شدن علی خامنه‌ای تاثیری در روند و برنامه‌های نیروهای مسلح نخواهد داشت.

علیرضا اعرافی کیست؟

به گفته رسانه‌های ایران، علیرضا اعرافی متولد سال ۱۳۳۸ در شهر میبد استان یزد است. پدرش محمدابراهیم اعرافی از روحانیان فعال دوران خود بود که در مخالفت با حکومت پهلوی فعالیت داشت و با روحانیون نزدیک به روح‌الله خمینی در ارتباط بود. مادر او نیز دختر شیخ کاظم ملک‌افضلی اردکانی بود.

علیرضا اعرافی آموزش‌های اولیه دینی، از جمله قرائت قرآن، ادبیات و احکام را در کودکی نزد پدر و برخی استادان دیگر فرا گرفت. او در سال ۱۳۴۹ به قم رفت و پس از گذراندن دوره ابتدایی، از سال ۱۳۵۰ تحصیل در حوزه علمیه را آغاز کرد.

او پس از گذراندن دوره‌های مقدماتی، از سال ۱۳۵۶ در درس‌های خارج فقه شرکت کرد و نزد شماری از مراجع تقلید شیعه مانند: مرتضی حائری، محمد فاضل لنکرانی، حسین وحید خراسانی، جواد تبریزی،علی مشکینی و حسن حسن‌زاده آملی آموزش دید و در درس‌های فلسفه محمدتقی مصباح یزدی حضور داشت.

او همچنین سابقه تدریس در حوزه علمیه و دانشگاه‌هایی مانند علامه طباطبایی و تربیت مدرس را دارد و راهنمایی و مشاوره پایان‌نامه‌های متعددی را بر عهده داشته است.

علیرضا اعرافی از نوجوانی فعالیت‌های سیاسی داشت و هم‌زمان با مبارزات پدرش با جریان مخالف حکومت پهلوی همراه شد. او در ۱۶ سالگی بازداشت و مدتی زندانی شد.

در سال ۱۳۵۸، برای سامان‌دهی طلاب غیرایرانی در حوزه علمیه قم، تشکیلاتی با عنوان «شورای سرپرستی طلاب غیرایرانی» آغاز به کار کرد. این مجموعه در سال ۱۳۶۵ با تغییر ساختار و گسترش فعالیت‌ها، به «مرکز جهانی علوم اسلامی» تغییر نام داد.

این مرکز تا سال ۱۳۷۲ به صورت غیرمتمرکز اداره می‌شد، اما از آن سال به بعد زیر نظارت مستقیم رهبر جمهوری اسلامی قرار گرفت. پس از دوره‌های مدیریتی پیشین، علیرضا اعرافی در سال ۱۳۸۱ با حکم علی خامنه‌ای ریاست این مرکز را بر عهده گرفت.

سرانجام در ۱۷ فروردین ۱۳۸۷، با ادغام این مرکز و سازمان مدارس خارج از کشور، نهاد جدیدی به نام «جامعه المصطفی العالمیه» تاسیس شد و اعرافی از آغاز فعالیت این نهاد تا سال ۱۳۹۷ ریاست آن را بر عهده داشت.

او از اعضای هیئت امنای دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم است. اعرافی از سال ۱۳۷۱ امامت جمعه میبد را بر عهده داشت و در سال ۱۳۹۳ به عنوان امام جمعه قم منصوب شد.

علیرضا اعرافی از سال ۱۳۹۰ عضو حقیقی شورای عالی انقلاب فرهنگی است و در سال ۱۳۹۵ به عنوان مدیر حوزه علمیه قم و مدیر حوزه‌های علمیه سراسر کشور انتخاب شد.

او عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم است و مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران و برادران در میبد را نیز بر عهده دارد. آقای اعرافی در انتخابات مجلس خبرگان رهبری سال ۱۳۹۴ از حوزه انتخابیه تهران نامزد شد اما موفق به کسب آرای لازم نشد.

او در انتخابات میان دوره‌ای مجلس خبرگان رهبری در سال ۱۴۰۰ بار دیگری شانس خودش را از استان تهران امتحان کرد و به این مجلس راه یافت.

علیرضا اعرافی در ششمین دوره انتخابات مجلس خبرگان رهبری که اسفند ۱۴۰۲ برگزار شد در حوزه انتخابیه تهران با کسب ۸۸۸۶۱۸ رای نفر اول شد.

آقای اعرافی همچنین با حکم علی خامنه‌ای از ۲۴ تیر ۱۳۹۸ به عنوان عضو شورای نگهبان منصوب شده است.

از نفر اول مجلس خبرگان رهبری تا شورای موقت رهبری

تا همین چند سال پیش کمتر کسی اسم علیرضا اعرافی را شنیده بود. اگر خبری از او منتشر می‌شد با عنوان «حجت‌االاسلام» بود، در حالی که الان او را «آیت‌الله» خطاب می‌کنند.

اسفندماه ۱۴۰۲ در ششمین دوره انتخابات مجلس خبرگان رهبری نیز شاید کمتر تحلیلگری می‌توانست پیش‌بینی کند که او در حوزه انتخابیه تهران و بین چهره‌هایی مانند محمدعلی موحدی کرمانی و ابراهیم رئیسی نفر اول شود.

علیرضا اعرافی مورد اعتماد علی خامنه‌ای بود و در حلقه نزدیکان او محسوب می‌شد. رابطه نزدیک و اعتماد رهبر جمهوری اسلامی ایران باعث شد که او مراتب ترقی را آرام و پیوسته طی کند، تا جایی که نامش به عنوان یکی از گزینه‌های جایگزین علی خامنه ای مطرح می‌شد.

علیرضا اعرافی در سخنرانی‌ها و مواضع عمومی خود کوشیده است که دیدگاه‌های نزدیک به رهبر جمهوری اسلامی را بازتاب دهد و عقایدش را در چارچوبی نظری توضیح دهد.

او در ۲۸ فروردین ۱۳۹۵ از ضرورت شکل‌گیری «عقلانیتی» سخن گفت که به گفته او بتواند در برابر «عقلانیت غربی» بایستد و در عین حال مفاهیمی چون مذاکره، مقاومت، جهاد و انقلاب را در بر گیرد.

مواضع آقای اعرافی در حوزه سیاست خارجی و مسائل داخلی نیز همسو با سیاست‌های اعلامی رهبر جمهوری اسلامی بوده است و بر ادامه برنامه‌های دفاعی، ضرورت واکنش به مواضع آمریکا و سیاست‌های افزایش جمعیت تاکید داشته است.

او همچنین در واکنش به طرح «آشتی ملی» محمد خاتمی در ۲۹ بهمن ۱۳۹۵ از منتقدان حکومت خواست «توبه و استغفار» کنند و در تیر ۱۳۹۶ نیز در خطبه‌های نماز جمعه قم، آمریکا را «محور نقض حقوق بشر» در جهان توصیف کرد.

مسیر پیشرفت علیرضا اعرافی نشان می‌دهد که او در سال‌های اخیر به‌ تدریج یکی از چهره‌های تأثیرگذار در ساختار مذهبی و سیاسی جمهوری اسلامی شده است.

مجموعه مسئولیت‌هایی که در حوزه‌های علمیه، نهادهای آموزشی بین‌المللی و مجلس خبرگان به او سپرده شده، همراه با اعتماد علی خامنه‌ای، جایگاهی برای او ایجاد کرده که نامش را در کنار گزینه‌های احتمالی آینده رهبری مطرح کرده است.

با کنار رفتن تدریجی نسل نخست روحانیان حاکم، موقعیت اعرافی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته و نقش او در تحولات آینده ساختار قدرت می‌تواند پررنگ‌تر شود.