رویای هاب انرژی شدن ایران؛ شاید وقتی دیگر

صادرات انرژی نقش متفاوتی در سیاست خارجی ایران و روسیه ایفا می‌کند. مسکو بارها از صادرات انرژی برای رسیدن به اهداف ژئوپلتیک بهره گرفته است و این در حالی است که جمهوری اسلامی به خاطر سیاست خارجی خود در این ۴ دهه بارها با تحریم‌های متعدد روبرو شده است.

این تحریم‌ها باعث شده است هم میزان ظرفیت تولید نفت و گاز ایران به تدریج کاهش یابد و ایران نتواند از صادرات انرژی به عنوان ابزار قدرت در عرصه روابط بین‌الملل بهره گیرد، و هم حتی با توجه به ناترازی موجود در تولید و مصرف گاز طبیعی با بحران انرژی روبرو شود.

انرژی در ظاهر نقش مهمی در روابط ایران و روسیه داشته است. اولین نیروگاه اتمی ایران پس از بارها تاخیر توسط روسیه احداث شد. ایران و روسیه در بازار نفت رقیب هم هستند و اگر ایران می‌توانست ظرفیت تولید گاز طبیعی خود را افزایش دهد و مصرف داخلی را مدیریت نماید در صورت رفع تحریم‌ها در بازار منطقه‌ای گاز طبیعی هم می‌توانست رقیب روسیه باشد.

باید در نظر داشت که در زمان ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد و اعمال تحریم‌های آمریکا علیه صنعت انرژی ایران، نفت خام اورال روسیه جایگزین بخشی از سهم نفت ایران در بازار شده بود.

با روی کار آمدن دولت ابراهیم رئیسی سیاست افزایش روابط با همسایگان به اولویت اصلی سیاست خارجی ایران تبدیل شد و در این راستا تهران توجه خاصی به مسکو برای تامین بخشی از نیارهای مالی و تکنولوژی مورد نیاز در صنعت انرژی نمود.

ایران هاب جدید انرژی در منطقه؟

روسیه و ایران در حال حاضر تحت تحریم غرب هستند و فروش نفت هر دو کشور در بازار خاکستری به چالش عمده دو کشور تبدیل شده است.

در شرایط نرمال هر دو کشور در بازار نفت رقیب هم هستند؛ تحریم‌های غرب شرایط رقابت نفت ایران و روسیه در بازار خاکستری را افزایش داده است و جای فروش نفت ارزان روسیه به برخی مشتریان سنتی ایران از قبیل چین و هند باعث شده است تا هم سهم فعلی ایران در بازار انرژی چین کم شود، و هم در آینده پس از رفع تحریم‌ها شرایط برای بازپس‌گیری سهم نفت ایران در بازار با چالش‌های جدی مواجه شود.

مسکو بارها اعلام کرده بود که درصدد بهره‌گیری از تجربیات ایران برای دور زدن تحریم‌ها بوده است. در ماه ژوئیه، تفاهم‌نامه ۴۰ میلیارد دلاری بین شرکت گازپروم روسیه وزارت نفت ایران به امضا رسید تا این شرکت در پروژه‌های نفت و گاز ایران سرمایه‌گذاری نماید.

هفته اول اکتبر، جواد اوجی، وزیر نفت ایران، در حاشیه دومین همایش اقتصادی خزر در مسکو با اشاره به همکاری‌های ایران و روسیه در حوزه انرژی از برنامه ایران برای سوآپ نفت و گاز روسیه برای تبدیل شدن به هاب انرژی خبر داد. آقای اوجی مدعی شد که سوآپ نفت و گاز روسیه درآمدهای ارزی فراوانی نصیب ایران خواهد کرد.

هفته گذشته آقای اوجی گفت که ایران و روسیه قادرند تا ۱۰ میلیون تن سوآپ سوخت داشته باشند که تأسیسات زیربنایی آن وجود دارد. در همین راستا الکساندر نواک معاون نخست وزیر روسیه اعلام کرد روسیه تحت توافق سواپ عرضه فرآورده‌های نفتی به ایران را آغاز کرده است و میزان فرآورده‌ها در توافق سوآپ در آینده نزدیک افزایش پیدا می‌کند. او در سفری که خرداد گذشته به ایران داشت گفته بود که ایران می‌تواند به یک هاب حمل و نقل و لجستیک برای تضمین حمل و نقل دو جانبه کالاها تبدیل شود و گردش سالانه کالاها بین روسیه و ایران پتانسیل افزایش از ۱۵ میلیون تن فعلی به ۵۰ میلیون تن تا چند سال آینده را دارد.

برخی کارشناسان بارها در مورد عدم کارایی تکنولوژی شرکت‌های روسی برای تامین تمامی نیازهای میادین نفت و گاز ایران هشدار داده‌اند. بعنوان مثال ایران با افت فشار در میدان پارس جنوبی روبرو است؛ افزایش افت فشار در میدان پارس جنوبی که تامین‌کننده بیش از ۷۵ درصد گاز مصرفی ایران می‌باشد، باعث عمیق‌تر شدن دامنه بحران انرژی در سال‌های آینده خواهد داشت، و شرکت‌های روس نمی‌توانند مشکل افت فشار در این میدان را حل نمایند.

باید در نظر داشت که برخی کشورهای حوزه دریای خزر، از جمله جمهوری آذربایجان و ترکمنستان، با توجه به تکنولوژی قدیمی و گران شرکت‌های روسی به سمت شرکت‌های غربی رفتند. نکته دیگر این که اکثر پروژه‌هایی که در صنعت انرژی ایران توسط روس‌ها انجام شده بارها با تاخیر مواجه شده است.

ادعای تبدیل شدن ایران به هاب انرژی در حالی از سوی مسئولین وزارت نفت مطرح می‌شود که دو شرط عمده تبدیل شدن ایران به هاب انرژی در شرایط فعلی مهیا نیست.

اول این که باید بازار انرژی ایران بطور کامل خصوصی شود ( لیبرال)، دوم این که زیر ساختار مورد نیاز (تاسیاست ذخیره گاز طبیعی، پالایشی و غیره) آماده نیست.

نکته مهم دیگر این است که چرا کشوری مثل روسیه که از سلاح صادرات انرژی بارها بهره گرفته است اجازه دهد نفت و گاز این کشور از طریق ایران به کشور سوم صادرات مجدد شود و یا کشورهایی که روابطشان بارها با جمهوری اسلامی دچار تنش شده است در این هاب فرضی انرژی معامله نمایند؟

در این بین پیشنهاد شده است تا با توجه به شرایط فعلی ایران، آینده روابط انرژی ایران با روسیه در چارچوب مشخصی دنبال شود، تا سهم ایران در بازار تهدید نشود و نیازهای صنعت انرژی ایران هم تامین شود.

سواپ نفت و‌ گاز روسیه عملا بیشتر به نفع این کشوراست و تامین کننده منافع مسکو در بازار منطقه ای انرژی خواهد بود و در این چارچوب جمهوری اسلامی به نظر می‌رسد سواپ نفت و‌ گاز روسیه را باید با دقت بیشتری مورد بررسی قرار دهد تا دستکم از این اقدام نتیجه‌ای حاصل کند.

در صورت نبود گزینه‌ای جز سوآپ نفت و گاز روسیه، ایران باید نفت و گاز روسیه را با قیمت مناسب خریداری نماید تا با فروش آن سود بیشتری بدست آورد. نفت و گاز روسیه نباید به مشتریان سنتی ایران فروخته شود و هر گونه خسارتی که با تحریم روسیه علیه ایران تحمیل شده است از مسکو گرفته شود. اظهارات دولتمردان رئیسی در مورد تبدیل شدن ایران به هاب انرژی پس از سوآپ گاز طبیعی و فراورده‌های نفتی در حالی اعلام می‌شود که برخی مسئولین دولت قبلی (حسن روحانی) بر این اعتقاد هستند که نباید نگران رقابت ایران و روسیه در بازار گاز طبیعی بود. ‏

سیدمحسن قمصری، مدیر پیشین اموربین‌الملل، در گفتگو با شبکه اطلاع‌رسانی نفت و گاز (شانا) گفت که نگران رقابت با روس‌ها در بازار گاز نباشیم؛ اما با توجه به اینکه روس‌ها از بازار نفت اروپا به سمت آسیا متمایل شده‌اند، به نوعی رقیب ما (ایران) در این بازار هستند.

تحولات بازار جهانی انرژی نشان می‌دهد با تداوم روند فعلی مصرف انرژی در ایران، کمبود منابع مالی و تکنولوژی لازم در صنعت انرژی، ایران را با چالش جدی در بخش امنیت انرژی روبرو خواهد کرد. سوآپ نفت و گاز روسیه شاید بتواند بخشی از گاز طبیعی مورد نیاز ایران را تامین نماید، اما در نهایت برنده اصلی اجرایی شدن سوآپ نفت و گاز روسیه در مرحله اول روسیه خواهد بود و در مرحله دوم شرکت‌های ذینفع ایرانی که اقدام به واردات گاز طبیعی و نفت روسیه خواهند کرد.

رویای تبدیل شدن ایران به هاب انرژی با سوآپ نفت و گاز روسیه با دینامیک‌های بازار جهانی انرژی در تضاد کامل می‌باشد. کشورهای واردکننده انرژی اصلا تمایلی ندارند امنیت انرژی‌شان به کشوری که تحت تحریم‌ها قرار دارد و همیشه با همسایگان خود تنش دارد وابسته شود. تجربه تلخ اروپا از بحران انرژی و بهره‌گیری مجدد روسیه از سلاح صادرات انرژی باعث شد تا هم اروپا و هم بقیه کشورها با احتیاط در مورد جایگزینی منابع انرژی ایران تصمیم‌گیری نماید.

تا بازار انرژی ایران خصوصی‌سازی نشود (هر چند با حضور شرکت‌های متعلق به سپاه این امر امکان‌پذیر نیست) و زیرساختار مورد نیاز احداث نشود و سیاست خارجی تنش‌زدایی نظام تغییر پیدا ننماید، ایران نه تنها هاب انرژی نخواهد شد بلکه دامنه بحران انرژی روز به روز افزایش پیدا خواهد کرد. هدف روسیه از افزایش همکاری در بخش انرژی و افزایش سرمایه‌گذاری در صنعت انرژی هر چه هست تامین نیازهای مالی و تکنولوژی مورد نیاز صنعت انرژی ایران نیست. با توجه به تغییر بازار صادراتی روسیه از اروپا به آسیا، جمهوری اسلامی ایران در آینده در بازار آسیا باید با روسیه و عربستان رقابت نماید.