چگونه پهپادهای ارزان ایران معادلات امنیتی خاورمیانه را بهم زده است
دونالد ترامپ روز شنبه همزمان با آغاز حملات هوایی آمریکا به ایران گفت موشکها و صنعت موشکی این کشور «به طور کامل نابود خواهد شد»، اما اشارهای به پهپادهای ایران نکرد.
هفت روز از آغاز جنگ گذشته و ايران در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل، بيش از دو هزار پهپاد ارزان قيمت را به سوی اهدافی در سراسر خاورميانه پرتاب کرده است تا سامانههای دفاعی را از کار بيندازد و در منطقه ترس ايجاد کند.
اين پهپادهای انتحاری شاهد مواد منفجره حمل میکنند که هنگام برخورد منفجر میشود و میتواند خسارت قابل توجهی ايجاد کند. مرگبارترين حمله به نيروهای آمريکايی تا اينجا زمانی رخ داد که يک پهپاد به يک پايگاه در کويت برخورد کرد و در نتيجه آن شش سرباز آمريکايی کشته شدند.
بعضی از این حملهها در شهرهای پرجمعیت انجام شده و باعث ترس در خیابانها و نگرانی دولتهای کشورهای خلیج فارس شده است. برخی کارشناسان میگویند این ممکن است بخشی از راهبرد ایران برای «ایجاد رعب» و تحت فشار قرار دادن آمریکا برای پایان دادن سریع به درگیری باشد.
ويديویی که بیبیسی آن را تاييد کرده نشان میدهد يک پهپاد ايرانی با سرعت زياد در حال پايين آمدن است و سپس به آنچه به نظر میرسد يک سامانه راداری در مقر ناوگان پنجم نيروی دريایی آمريکا در منامه بحرين باشد برخورد میکند؛ برخوردی که باعث پرتاب شدن قطعات به هوا و فرو ريختن سازه میشود.
ویدیوی دیگری از امارات متحده عربی نشان میدهد یک پهپاد به یکی از هتلهای نخل جمیرا، مجموعه جزایر مصنوعی و لوکس دبی، برخورد میکند و باعث ایجاد گوی بزرگی از آتش و صدای انفجار شدیدی میشود که در سراسر شهر پیچید.
حملههای پهپادی به بخش انرژی در منطقه بهویژه تاثیرگذار بوده است. بزرگترین پالایشگاه نفت عربستان در راس تنوره در ساحل خلیج فارس پس از آتشسوزی ناشی از قطعات یک پهپاد رهگیریشده، تولید خود را متوقف کرد.
در قطر هم بزرگترین پایانه صادرات گاز طبیعی مایع در جهان پس از آنکه هدف حمله پهپادهای ایران قرار گرفت، تعطیل شد.
پهپادها با وجود آنکه طراحی سادهای دارند و تولید آنها نسبتا ارزان است، در سراسر منطقه خسارت قابل توجهی ایجاد کردهاند. برآورد میشود هزینه تولید پهپاد برد بلند شاهد ۱۳۶ که در ایران ساخته میشود، بین ۲۰ هزار تا ۵۰ هزار دلار باشد.
صدای وزوز متمایز پهپاد شاهد در روزهای اخیر در ویدیوهایی که با تلفن همراه در نقاط مختلف منطقه ضبط شده، شنیده میشود. این صدای مشخص در ویدیوی زیر هم بهوضوح شنیده میشود؛ ویدیویی که برخورد یک پهپاد به یک برج مسکونی در منامه، پایتخت بحرین، را در آخر هفته نشان میدهد.
برخلاف بسیاری از پهپادهای تجاری، پهپاد شاهد را نمیتوان در حال پرواز از راه دور هدایت کرد. در عوض، پیش از پرتاب مسیر آن از قبل برنامهریزی میشود تا با استفاده از سامانه ناوبری ماهوارهای به سوی هدف حرکت کند. با بردی که حداکثر به حدود ۲۵۰۰ کیلومتر میرسد، این پهپاد میتواند از تهران تا آتن پرواز کند.
هرچند این پهپاد، بهویژه در مقایسه با موشکهای بالستیک، چندان سریع نیست، اما شکل باریک و توانایی پرواز در ارتفاع پایین باعث میشود شناسایی آن برای رادارها و سامانههای هشدار زودهنگام که بیشتر بر تهدید موشکها تمرکز دارند، دشوار باشد.
پهپاد شاهد در جنگ اوکراین نیز به طور گسترده از سوی روسیه برای هدف قرار دادن شهرهای پرجمعیت و نیروگاهها به کار رفته و خسارت زیادی به بار آورده است. ایران در سالهای اخیر این پهپادها را به متحد خود صادر کرده و روسیه اکنون بر اساس طراحی ایرانی، نسخههای خود از آن را هم تولید میکند.
میک مولروی، تفنگدار دریایی پیشین آمریکا، افسر سابق واحد شبهنظامی سیا و معاون پیشین دستیار وزیر دفاع آمریکا در امور خاورمیانه، به بیبیسی گفت این پهپادها در درگیریهای قبلی «بسیار موثر» بودهاند؛ تا جایی که آمریکا هم نسخهای مشابه از آن را توسعه داده است.
این پهپاد آمریکایی که «لوکاس» نام دارد (مخفف عبارت انگلیسی سامانه حمله رزمی بدونسرنشین کمهزینه)، در چند روز گذشته برای نخستین بار در نبرد به کار گرفته شد. دریادار برد کوپر، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا، گفت آنها از طراحی ایرانی «الهام گرفتند، بهترش کردند و دوباره علیه ایران به کار بردند».
آمریکا اعلام نکرده چه تعداد پهپاد در منطقه مستقر کرده است، اما دادههایی درباره تعداد پهپادهایی که ایران پرتاب میکند منتشر میشود. امارات متحده عربی میگوید تا کنون بیش از هزار پهپاد ایرانی به سوی این کشور شلیک شده که تنها ۷۱ مورد توانسته از سامانههای دفاعی عبور کند. اما هر بار رهگیری این پهپادها هزینه قابل توجهی به همراه دارد.
پهپادهای شاهد را میتوان به روشهای مختلفی ساقط کرد، از جمله با استفاده از سامانههای تخصصی اخلال در جیپیاس و سامانههای تسلیحات لیزری. با این حال بسیاری از آنها در حال حاضر با موشکهایی که از جنگندهها یا سامانههای گرانقیمت موشکی زمینبههوا شلیک میشوند، در آسمان منهدم میشوند.
وقتی ایران در سال ۲۰۲۴ با صدها پهپاد به اسرائیل حمله کرد، گزارش شد که بریتانیا برای ساقط کردن برخی از آنها از جنگندههای نیروی هوایی سلطنتی استفاده کرده و این کار با موشکهایی انجام شده که برآورد میشود قیمت هر یک از آنها حدود ۲۰۰ هزار پوند باشد. ویدیوی زیر نمونهای مشابه از چنین رهگیریای را نشان میدهد که این هفته توسط یک جنگنده نیروی هوایی سلطنتی در حریم هوایی اردن انجام شده است.
به گفته نیکلاس کارل، کارشناس امور ایران در اندیشکده آمریکن اینترپرایز، بخشی از راهبرد ایران در بهکارگیری پهپادها و موشکها این است که آمریکا و متحدانش را مجبور کند ذخایر موشکهای رهگیر خود را مصرف کنند.
اما آقای کارل میگوید، حکومت ایران همچنین در تلاش است با «ایجاد رعب و فشار روانی» بر آمریکا و شرکای منطقهای آن، دونالد ترامپ را وادار به پذیرش توافق آتشبس کند.
اینکه ایران تا چه مدت میتواند این فشار را ادامه دهد مشخص نیست. گفته میشود ایران پیش از آغاز جنگ دهها هزار پهپاد شاهد بهصورت انبوه تولید کرده بود، اما معلوم نیست پس از چند روز حملات آمریکا و اسرائیل چه مقدار از این ذخایر همچنان سالم باقی مانده است.
تصاویری که روز دوشنبه خبرگزاری فارس، نزدیک به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، منتشر کرده نشان میدهد ردیفهایی از پهپادها در محلی شبیه یک پناهگاه زیرزمینی قرار گرفتهاند، اما مشخص نیست این ویدیو چه زمانی ضبط شده است.
روز پنجشنبه، دریادار کوپر گفت تعداد پهپادهایی که ایران پرتاب میکند نسبت به روز نخست درگیریها ۸۳ درصد کاهش یافته است، این در حالی است که استفاده از موشکهای بالستیک هم ۹۰ درصد کاهش داشته است.
آقای کارل در ادامه گفت: «ایران برای ادامه حملههای موشکی و پهپادی خود با مشکل روبهرو شده است و با ادامه فشار نظامی آمریکا و اسرائیل، حفظ این روند در روزهای آینده حتی دشوارتر هم خواهد شد.»
وزارت دفاع آمریکا، وزارت دفاع بریتانیا، خبرگزاری فارس.
