اعتراض بازماندگان اعدامیان دهه ۶۰: با بستن خاوران ۱۱ ماه است حتی حق سوگواری نداریم

گروهی از خانواده‌ها و بازماندگان اعدام‌شدگان دهه ۱۳۶۰ خورشیدی می‌گویند که درهای گورستان خاوران از ۱۱ ماه پیش به روی آنها بسته شده و آنها حتی از «حق سوگواری» برای عزیزانشان هم محروم شدند.

این خانواده‌ها می‌گویند که طی ۱۱ ماه گذشته با مراجعه و نوشتن نامه به مسئولان، مراکز و نهادهای گوناگون جمهوری اسلامی ایران، خواهان بازگشایی در گورستان برای حق سوگواری و حضور بی قید و شرط بر سر مزار عزیزانشان بودند ولی تا کنون پاسخی نگرفتند.

آنها امروز، جمعه ۵ بهمن ماه، متن نامه‌ای را منتشر کردند که می‌گویند حدود پنج ماه پیش، به دفتر مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران تحویل دادند و هنوز پاسخی نگرفته‌اند.

در نامه آنها خطاب به مسعود پزشکیان با اشاره به اعدام‌های دهه ۱۳۶۰ و به ویژه تابستان ۱۳۶۷ آمده: «بیش از چهار دهه از آن زمان می گذرد، نه پیکرشان را به خانواده‌ها سپردند، و نه زمان اعدام و محل دقیق دفنشان را اعلام کردند، و نه اجازه سوگواری به بازماندگان را دادند، افزون بر اینها، مدت‌هاست با کشیدن دیوارهای بلند بتونی، نصب دوربین‌ها و بستن درهای خاوران، از ورود بازماندگان به محوطه مزار جلوگیری می‌کنند.»

از اسفند ماه سال گذشته مساله ممانعت از حضور خانواده‌های زندانیان اعدام شده در گورستان خاوران با حفر قبرهای جدید و خاک‌سپاری شهروندان بهائی در محل قبرهای دسته‌جمعی زندانیان سیاسی همزمان شده است.

در نامه «بی‌پاسخ» این خانواده‌ها خطاب به آقای پزشکیان آمده: «به رغم مخالفت بهائیان، درگذشتگان آنها را در خاک عزیزان ما دفن می کنند، حرمت دو طرف را شکسته و داغ ما را تازه می‌کنند.»

در نامه خانواده‌ها همچنین از فردی به نام مسعود مومنی شکایت شده که «رفتاری اهانت‌بار با خانواده‌ها دارد و با محدود کردنِ زمان حضور، ممانعت از گذاشتن گل و مطالبه کارت ملی برای رفتن بر مزار، بر رنج خانواده‌ها می‌افزاید.»

خانواده و نزدیکان زندانیان سیاسی اعدام شده در ایران خواستار توقف دفن اموات دیگر در خاک عزیزانشان و همچنین گشودن درهای خاوران و برداشتن هر نوع مانع و محدودیت برای حضور بر مزار آنها شده‌اند.

فعالان حقوق بشرمی‌گوید که در دهه ۱۳۶۰ خورشیدی در مجموع در «حدود ۲۰ هزار تن» از مخالفان و منتقدان جمهوری اسلامی اعدام شدند. بازماندگان اعدام شدگان می‌گویند که نابود کردن گورستان خاوران برای از بین‌بردن مدارک «جنایاتی» است که طی یک دهه در جمهوری اسلامی رخ داده است.

نامه این خانواده‌های دادخواه کمتر از یک هفته پس از کشته شدن محمد مقیسه و علی رازینی، دو قاضی بلندپایه ایران منتشر شده است. این دو به ضرب گلوله فردی کشته شدند که گفته شد از کارکنان خدماتی دیوان عالی بوده است.

علی رازینی در دهه ۶۰ دادستان انقلاب و محمد مقیسه در آن زمان دادیار زندان گوهردشت (رجایی‌شهر) بود و از هر دو به عنوان عوامل اصلی اعدام زندانیان سیاسی یاد می‌شود.

حمید نوری، ملقب به «عباسی»، دادیار سابق زندان گوهردشت بود که در سوئد بازداشت و محاکمه شد. دادگاه منطقه استکهلم سوئد حمید نوری را به دلیل مشارکت در اعدام‌های زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷، به حبس ابد محکوم کرد.

این دادگاه ۹ ماه به‌طول انجامید که در ۹۲ جلسه برگزار و ۳۴ شاکی و ۲۶ شاهد در آن شهادت دادند.

اما او در۲۶ خرداد سال گذشته و با وجود اعتراض فعالان حقوق بشر، جریان تبادل زندانی به ایران منتقل و آزاد شد و روند محاکمه خود را زیر سوال برد.

آزادی او با اعتراض خانواده اعدام شدگان دهه ۶۰ رو به رو شد. آنها تاکید کردند که هیچ جنایتی مشمول مرور زمان نخواهد شد و تا روز اجرای عدالت به دادخواهی خود ادامه می‌دهند.

ابراهیم رئیسی، رئیس جمهور پیشین ایران نیز که در سقوط هلیکپوترش کشته شد، جزو اعضای هیئتی بود که به دستور آیت‌الله خمینی درباره اعدام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ تصمیم گرفت.

گورستان خاوران کجاست؟

طی حدود چهار دهه که از اعدام دسته‌جمعی زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ و دفن مخفیانه آنها در گورستان خاوران، می‌گذرد، حکومت جمهوری اسلامی بارها تلاش کرده این محل را تخریب کند یا تغییر کاربری دهد.

حفر قبرهای جدید، دیوارکشی بتنی، خاک‌برداری و به آتش کشیدن محوطه گورهای دسته‌جمعی از جمله مواردی است که طی سال‌های گذشته جمهوری اسلامی از طریق آنها سعی داشته چهره خاوران را تغییر بدهد.

اما حکومت ایران به‌طور مشخص از سال ۱۴۰۰ در قطعه نزدیک به گورهای دسته جمعی زندانیان سیاسی چپ، اجساد شهروندان بهائی را خاک کرد.

پیش از این محدودیت‌ها، علاوه بر تجمع‌های سالانه و مناسبت‌هایی چون نوروز، خانواده‌های اعدام شدگان اول هر ماه برای زنده نگه داشتن یاد اعدام‌شدگان در محل گورهای دسته‌جمعی جمع می‌شدند.

خاوران از سال ۱۳۶۰ محل دفن انفرادی مخالفان سیاسی بود. بنابر روایت شاهدان و خانواده‌ها، حکومت ایران تا پیش از اعدام‌های تابستان ۱۳۶۷، اجساد مخالفان سیاسی خود را در این محل دفن می‌کرد و به آن «لعنت آباد» می‌گفت.

سنگ قبرها یا هر گونه علامت و نام این کشته‌شدگان نیز به طور مستمر در دهه‌های گذشته تخریب شده است.

اما بخش دیگر خاوران که هیچ نشانه‌ یا قبری در آن وجود ندارد، گورهای دسته‌جمعی زندانیان سیاسی است که در مرداد و شهریور سال ۱۳۶۷ اعدام شدند.

این گورهای دسته‌جمعی پس از آن شناسایی شد که عده‌ای از خانواده‌‌های اعدامیان سیاسی سال‌های قبل متوجه می‌شوند که در این محل اعضای بدن انسان از زیر خاک بیرون زده است. این خانواده‌ها برای مستندسازی از گورها و اجساد عکس گرفتند و برای چاپ و اطلاع‌رسانی به خارج از کشور ارسال کردند.

این گورهای دسته جمعی مدت کوتاهی پس از آن کشف شد که در مرداد و شهریور ۱۳۶۷ هزاران زندانی سیاسی در ایران با استناد به حکم آیت‌الله خمینی و در دادگاه‌هایی چند دقیقه‌ای و بدون تشریفات قضایی معمول، اعدام شدند.

تعداد دقیق کشته‌شدگان نامعلوم مانده است اما، بنا به برآوردهای سازمان‌های حقوق بشری و سیاسی، به حدود ۵ هزار نفر می‌رسد. از این میان، مشخص نیست چه تعداد از این کشته‌شدگان در خاوران مدفون شده‌اند.

گورستان خاوران در جنوب شرق تهران واقع شده‌ است و گورستان «گلستان جاوید» متعلق به اقلیت بهائی هم در مجاورت آن است.

محل گورهای دسته‌جمعی زندانیان سیاسی و گلستان جاوید شهروندان بهائی به اندازه عرض یک پیاده‌رو از هم فاصله دارند.