«زمستان سرخ»؛ هرانا آمار بیش از هفت هزار کشته‌شده اعتراضات دی ۱۴۰۴ را منتشر کرد

ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (هرانا)، در گزارش مفصلی به نام «زمستان سرخ» که درباره ۵۰ روز نخست اعتراضات سراسری در دی‌ ۱۴۰۴ است، اسامی و هویت هفت هزار و هفت نفر از کشته‌شدگان این اعتراضات را منتشر کرده است.‌ ‌

هرانا از آغاز اعتراضات به طور مرتب آمار کشته‌شدگان، بازداشتی‌ها و نقاطی که اعتراضات در آن شکل گرفته بود را منتشر و آن را به روز می‌کرد اما این اولین بار است که این سازمان اسامی کشته‌شدگان را منتشر می‌کند. ‌

این سازمان حقوق بشری گفته همچنان اسامی ۱۱ هزار و ۷۴۴ نفر در دست بررسی است که در آمار نهایی به روزشده، لحاظ نشده‌اند.

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ که ابتدا در واکنش به افزایش مستمر نرخ ارز و مشکلات معیشتی در بازار تهران آغاز شد، به سرعت جنبه ضدحکومتی به خود گرفت و به شهرهای مختلف گسترش پیدا کرد. اما خشونت‌بارترین روزهای سرکوب این اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه در سایه قطعی اینترنت اتفاق افتاد که در نتیجه‌ آن هزارن نفر در شهرهای مختلف کشته شدند.‌

بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی پیش‌تر در گزارشی تحقیقی سلاح‌های مختلفی که نیروهای امنیتی برای کشتن معترضان به کار گرفته بودند را مستند کرده است و چگونگی کشته‌شدن ده‌ها معترض را از طریق مصاحبه با بستگان و دوستان نزدیک گردآوری کرده است. ‌

هرانا در این گزارش هزار و سیصد صفحه‌ای به چگونگی شکل گرفتن اعتراضات و نحوه گسترش جغرافیایی آن، نیروهایی حکومتی که در کشتار نقش داشتند، قطع اینترنت و دیگر راه‌های ارتباطی و تاثیر آن بر دسترسی، کیفیت و راستی‌آزمایی اطلاعات پرداخته است. ‌

بخش‌های دیگر این گزارش، اعتراضات دانشگاهی، شعارها، ساختار و ابزارهای سرکوب، الگوهای نقض حقوق بشر از جمله کشتار، جراحات، بازداشت‌ها، اعترافات اجباری، فشار بر خانواده‌ها و نقض بی‌طرفی پزشکی، تحلیل حقوقی و واکنش‌های بین‌المللی را نیز در بر می‌گیرد و چالش‌های پیش روی سازمان‌های حقوق بشر و رسانه‌های آزاد و مستقل را بررسی می‌کند.

هرانا در این گزارش همچنین توضیح می‌دهد که «سازوکارش» برای مستندسازی این موارد چه بوده است. این سازمان حقوق بشری می‌گوید که در فرآیند تدوین این گزارش «بیش از ۱۴۳ هزار گزارش از منابع اختصاصی و منابع باز گردآوری، پالایش، راستی‌آزمایی و تحلیل شده است.»

قطعی اینترنت و مواجه با هوش مصنوعی

هرانا توضیح می‌‌دهد که پروسه راستی‌آزمایی از جمله شناسایی هویت کشته‌شدگان، چگونگی کشته شدن آنها و شناسایی مکان‌هایی که اعتراضات در آنها شکل گرفته است با قطعی اینترنت، اختلال‌های تماس‌های تلفنی و تشدید سرکوب دشوارتر شد و «عملا یکی از اصلی‌ترین ابزارهای کار رسانه‌های آزاد و گروه‌های حقوق بشری هدف قرار گرفت.»‌‌ ‌

در نتیجه راه برای انتشار شایعه و اطلاعات نادرست و روایت‌های جهت‌دار باز شد. ‌

در این گزارش آمده است که در چنین شرایطی دو چالش اصلی وجود دارد: «کمبود دسترسی مستقیم به داده‌های میدانی و افزایش خطر انتشار محتوای نادرست یا دستکاری‌شده.»

یکی دیگر از دشواری‌های کار راستی‌آزمایی که در این گزارش به آن اشاره شده است، مواجهه با هوش مصنوعی است که سازمان‌های حقوق بشری و رسانه‌های مستقل را بیش از پیش به چالش کشید. ‌

این گزارش اعتراضات دی ۱۴۰۴ را «نخستین تجربه جدی رسانه‌ها و نهادهای حقوق بشری» در مواجه با محتوای تولیدشده یا دستکاری‌شده با ابزارهای هوش مصنوعی می‌داند. ‌

هرانا از ویدیوهایی مثال زده است که با استفاده از هوش مصنوعی برای «تبلیغات و برانگیختن احساسات عمومی و

جهت‌دهی به افکار مخاطبان ساخته شده بودند؛ مثلا به صورت ساختگی مردم را به حضور در خیابانها دعوت می‌کردند یا آینده‌های آرمانی و بدون بحران را پس ازپیروزی انقلاب به تصویر می‌کشیدند.»‌

به ویدیوهای صداگذاری‌شده یا دستکاری‌شده از نظر صوتی هم در این گزارش اشاره شده است؛ با اینکه این ویدیوها معمولا با ابزارهای مونتاژ ساخته می‌شود نه لزوما با استفاده از ابزارهای پیشرفته هوش مصنوعی. در این گزارش آمده است:

«در برخی موارد، ویدیوهایی از تجمعات صنفی یا اعتراضی محدود دریافت شد که با صداگذاری جدید، شعارها یا پیامهایی کاملا متفاوت -اعم از سیاسی، ایدئولوژیک یا جناحی - منتشر شده بود.»

در بعضی موارد تصاویری در شبکه‌های اجتماعی بازنشر می‌شد با این ادعا که مربوط به اعتراضات دی ماه است. اما هرانا در این گزارش توضیح می‌دهد که برای راستی‌آزمایی آنها از ابزارهای دیجیتال، جستجوی معکوس تصویر، بررسی متادیتا و رجوع به آرشیوهای خبری و تصویری استفاده کرده است که در بسیاری موارد ثابت می‌کرد که آن تصاویر مربوط به اعتراضات سالهای گذشته در ایران یا حتی تصاویری از کشورهای دیگر مانند سوریه است.

گزارش زمستان سرخ درباره کشته‌شدگان چه اطلاعاتی دارد؟

گزارش هرانا دو محور اصلی دارد یکی ثبت کشته‌هایی است که راستی‌آزمایی شده و دیگری ثبت اسامی بازداشت‌شدگان، از جمله افراد زیر سن قانونی، دانشجویان و بازداشت‌های گروهی.

همچنان تعداد دقیق کشته‌شدگان اعتراضات دی‌ماه مشخص نیست و سازمان‌های حقوق بشری و رسانه‌ها آمارهای مختلفی منتشر کرده‌اند.

حکومت ایران هیچ‌گاه در قبال کشته‌شدگان اعتراضات شفافیت نداشته و اطلاع‌رسانی دقیقی انجام نداده است. با این‌حال درباره اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ نهاد ریاست‌جمهوری اسامی ۲۹۸۶ نفر را منتشر کرد. این لیست شامل نام، نام خانوادگی فرد کشته شده، نام پدر و کد ملی است، اما درباره چگونگی کشته‌شدن آنها و محل آن جزئیاتی ندارد.

هرانا در گزارش خود گفته در دی‌ ۱۴۰۴، در ۳۱ استان، ۶۸۲ محل و ۲۰۳ شهر اعتراضات را ثبت کرده است. این نهاد شمار کشته‌های ۵۰ روز نخست اعتراضات دی را به این صورت تقسیم‌بندی کرده است:

معترضان کشته‌شده: ۶،۴۸۸ نفر

کودکان کشته‌شده (جداگانه و بدون احتساب در معترضان): ۲۳۶ نفر

غیرنظامیان کشته‌شده (غیرمعترض): ۷۶ نفر

نیروهای نظامی و حکومتی کشته‌شده: ۲۰۷ نفر

مجموع افراد کشته شده: ۷،۰۰۷ نفر

در گزارش هرانا اسامی چهار هزار و ۱۶۲ نفر از مجموع شش هزار و ۴۸۸ هزار معترض کشته‌شده، منتشر شده است. ‌

باقی‌مانده آمار کشته‌شدگان مربوط است به کسانی‌که کشته‌شدن آنها تایید شده اما «فاقد هویت» هستند و ۷۶ نفر نیز به عنوان شهروندانی «غیرمعترض» کشته‌شده در جریان اعتراضات معرفی شده‌اند.

در این گزارش هشت مورد مرگ غیرنظامیان در اثر درگیری میان شهروندان در اماکن عمومی نیز به طور جداگانه مستند شده است.

هرانا گفته آمار کشته‌شدگان را تفکیک کرده تا تمایز میان معترضان، کودکان، غیرنظامیان غیرمعترض و نیروهای حکومتی یا حامی حکومت از «خطای تحلیلی جلوگیری کند و امکان تفسیر حقوقی و آماری دقیق‌تر را فراهم آورد.»

به گفته این سازمان حقوق بشری، آمار ارائه شده «حداقل موارد قابل راستی‌آزمایی شده در حال حاضر هستند» زیرا در شرایط فعلی دسترسی جامع امکان‌پذیر نبوده است.

خبرگزاری هرانا در توضیح چگونگی راستی‌آزمایی اسامی کشته‌شدگان نوشته:

«در مواردی که به منبعی ثالث استناد شده، خبرگزار ی هرانا قربانی را به‌طور مستقل از طر یق شبکه سراسری تماس‌های مورد اعتماد خود راستی‌آزمایی کرده است. در مواردی که خبرگزاری هرانا به‌عنوان منبع ذکر شده، هویت و شرایط قربانی از طریق شبکه مجموعه فعالان حقوق بشر تأیید و با دست‌کم یک منبع محرمانه دیگر تطبیق داده شده است. در تمامی موارد، راستی‌آزمایی پیش از درج در این فهرست مستلزم چندین لایه بررسی بوده است.»

هرانا می‌گوید اطلاعات تکمیلی را به دلایل امنیتی و حفاظت از منابع خود منتشر نمی‌کند و اسناد محرمانه را در بایگانی‌های امن نگهداری می‌کند.

نکته مهم دیگری که در این گزارش به آن اشاره شده این است که همه موارد نقض‌ حقوق بشر و کشتار معترضان صرفا در تقابل خیابانی میان معترضان و نیروهای امنیتی و با استفاده از سلاح رخ نداده، بلکه در موارد متعددی «خارج از درگیری‌های مستقیم و حتی پس از پایان تجمع‌ها رخ داده است.»

بخشی از این گزارش به نقض مصونیت مراکز درمانی از جمله حمله نیروهای امنیتی به بیمارستان‌ها و شناسایی و بازداشت مجروحان در محیط‌های بیمارستانی پرداخته است. ‌

در این گزارش همچنین اشاره شده روند درمان با مداخله نیروهای امنیتی مختل شد و خانواده‌های جان‌باختگان با محدودیت، فشار و فقدان شفافیت در فرآیند تحویل پیکر و اطلاع‌رسانی مواجه شدند.‌‌

هرانا تاکید کرده است که روند راستی‌آزمایی اسامی کشته‌شدگان پایان نیافته و آماری که در گزارش زمستان سرخ ارائه شده، آمار نهایی نیست.