દફન થયાના લાંબા સમય પછી પણ કેટલાક મૃતદેહો કેમ સડતા નથી, ધાર્મિક કે પછી વૈજ્ઞાનિક કારણ જવાબદાર?

વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી, ઘણી વખત મૃતદેહને કબરમાં દફનાવવામાં અથવા અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં સમય લાગે છે.

પહેલાં, ઉનાળામાં મૃત્યુના કિસ્સામાં, શરીરને કોથળાથી ઢાંકવામાં આવતું હતું, પરંતુ હવે આ હેતુ માટે રેફ્રિજરેટેડ શબ વહન કરતી વાનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

જે મૃતદેહોને સાચવવાની જરૂર હોય છે તેમને પણ ઓછા તાપમાને રાખવામાં આવે છે જેથી તેમાં સડો થવાની પ્રક્રિયા શરૂ ન થાય.

વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી, મૃત્યુ પછી શરીરમાં બૅક્ટેરિયા વધવા લાગે છે અને આ શરીર સડવાનું મુખ્ય કારણ છે.

આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે મૃત્યુ પછી લગભગ 12 કલાક પછી શરૂ થાય છે.

પરંતુ ઘણા કિસ્સાઓમાં એવું જોવા મળ્યું છે કે કબ્રસ્તાનમાં દફનાવવામાં આવ્યા હોવા છતાં, મૃતદેહો લાંબા સમય સુધી સડતા નથી.

કારણ વૈજ્ઞાનિક કે ધાર્મિક?

જૂની કબરોના ખોદકામ દરમિયાન, એવા મૃતદેહો મળી આવે છે જે વર્ષો પછી પણ સડ્યા હોતા નથી.

આ કિસ્સાઓ ઘણીવાર ધાર્મિક દૃષ્ટિકોણથી જોડાયેલા હોય છે, પરંતુ તેની પાછળ વૈજ્ઞાનિક કારણો પણ છે.

આવા કિસ્સાઓમાં, ઘણા પરિબળો ભૂમિકા ભજવે છે જે શરીરને કુદરતી રીતે ક્ષીણ થતા અટકાવે છે.

ફૉરેન્સિક વૈજ્ઞાનિકો મૂળભૂત રીતે આનાં બે કારણો આપે છે. આમાંથી એક મમીફિકેશન છે અને બીજું ઍડોપેસરી છે, એટલે કે મૃત શરીરની આસપાસ મીણ જેવા આવરણનું નિર્માણ, જે સડો અટકાવે છે.

કુદરતી મમી

નિષ્ણાતો કહે છે કે જ્યારે મૃતદેહને એવા વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે જ્યાં હવા સૂકી હોય, ભેજ ખૂબ ઓછો હોય અને તાપમાન ગરમ હોય, ત્યારે શરીરનો પાણીવાળો ભાગ ઝડપથી સુકાઈ જાય છે. આને કારણે, બૅક્ટેરિયા વિકાસ કરી શકતા નથી અને શરીર પહેલાં જેવી જ સ્થિતિમાં રહે છે.

સર સલીમ ઉલ્લાહ મેડિકલ કોલેજ હૉસ્પિટલના ફૉરેન્સિક વિભાગના એસોસિયેટ પ્રોફેસર અને વડા ડૉ. નાઝમુન નાહર રોઝીના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રક્રિયાને મમીફિકેશન કહેવામાં આવે છે.

આ પ્રક્રિયાનો હેતુ મૃતદેહને સાચવવાનો છે. આ હેઠળ, રણ વિસ્તારોમાં ઘણા મૃતદેહો કુદરતી રીતે મમી બની જાય છે અને ઘણાં વર્ષો સુધી તે જ સ્થિતિમાં રહે છે.

સૂકી રેતાળ જમીનવાળા વિસ્તારોમાં પણ આવી કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા મૃતદેહોનું મમીફિકેશન શક્ય છે.

જોકે, બાંગ્લાદેશની હવા અને જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી સામાન્ય રીતે આવું થતું નથી.

એડેપ્સરી શું છે?

એડિપોજેનિક અથવા એડિપોઝ ટીશ્યુ મૂળભૂત રીતે એક મીણ જેવું પદાર્થ છે જે ખાસ પ્રકારના સાબુ જેવું લાગે છે. તે શરીરમાં ચરબી તોડવાને બદલે તેને જાળવી રાખે છે.

યુએસ નૅશનલ લાઇબ્રેરી ઑફ મેડિસિનમાં પ્રકાશિત થયેલા એક સંશોધનમાં જણાવાયું છે કે એડિપોજેનિકનું નિર્માણ અને વિઘટન બંને પર્યાવરણ પર આધાર રાખે છે.

એકવાર એડિપોજેનિક બની જાય પછી, તે સેંકડો વર્ષો સુધી ટકી શકે છે.

ડૉ. નાઝમુન નાહર રોઝીના મતે, એડપ્સરીની રચના ઘણી બાબતો પર આધાર રાખે છે. આમાં પર્યાવરણીય તાપમાન, આબોહવા, ખાવાની આદતો, શરીરને કેવી રીતે દફનાવવામાં આવ્યું હતું, મૃત વ્યક્તિની શારીરિક સ્થિતિ કેવી હતી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

ડૉ. રોઝીએ બીબીસી બાંગ્લાને જણાવ્યું, "ભેજવાળા વાતાવરણ કે ભીની જગ્યાએ, મૃતદેહો સફેદ દેખાય છે. તેમને જોઈને એવું લાગે છે કે તેમના પર કોઈ આવરણ લગાવવામાં આવ્યું છે. પાણી સાથેની રાસાયણિક પ્રક્રિયાને કારણે શરીરનો ચરબીવાળો ભાગ મૃતદેહની આસપાસ તેલયુક્ત મીણ જેવું આવરણ બનાવે છે."

તેમનું કહેવું છે કે જો આ પ્રકારનું એડેપ્સરી તૈયાર કરવામાં આવે તો મૃત શરીર ખૂબ લાંબા સમય સુધી તેની મૂળ સ્થિતિમાં રહી શકે છે. એટલે કે, તેમાં સડો થવાની પ્રક્રિયા શરૂ થશે નહીં.

નેશનલ લાઇબ્રેરી ઓફ મેડિસિનના અન્ય એક સંશોધનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આવા મૃતદેહને ઘણા દાયકાઓ સુધી સાચવી શકાય છે.

તેમાં અનુકૂલનશાસ્ત્ર સંબંધિત અન્ય ત્રણ વિષયોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

પ્રથમ: હાઇડ્રોક્સિ ફેટી એસિડનું નિર્માણ

બીજું: જે વાતાવરણમાં મૃતદેહ રાખવામાં આવે છે તેમાં પાણીનું પ્રમાણ વધુ પડતું હોય છે

ત્રીજું: ઑક્સિજનનો અભાવ

નિષ્ણાતો કહે છે કે આ કારણોસર, ઘણા કિસ્સાઓમાં, મૃતદેહોને માટી નીચે ઊંડે દફનાવવામાં આવે તો પણ આવું થઈ શકે છે.

ડૉ. રોઝી કહે છે કે એવી ઘણી દવાઓ છે જે શરીરમાં હાજર હોય તો આવું વાતાવરણ તૈયાર શકે છે.

શરીરમાં ચરબીનું પ્રમાણ વધારે હોય તો શું થાય?

વિવિધ ધાતુઓ અને આર્સેનિકની હાજરી શરીરના વિઘટન અથવા સડવાની પ્રક્રિયાને ધીમી કરી શકે છે.

ઢાકા મેડિકલ કૉલેજ હૉસ્પિટલના ભૂતપૂર્વ ફૉરેન્સિક નિષ્ણાત ડૉ. કબીર સોહેલ, એડાપોસિસની પ્રક્રિયાને અલગ રીતે સમજાવે છે.

તેઓ કહે છે, "શરીરમાં ચરબી સખત થવાને કારણે, સડા માટે જવાબદાર બૅક્ટેરિયા અથવા અન્ય જંતુઓ કાર્ય કરી શકતા નથી. આવી સ્થિતિમાં, શરીરની રચના લાંબા સમય સુધી સમાન રહે છે અને ચહેરો પણ ઓળખી શકાય છે. આવી સ્થિતિમાં, એવું કહેવાય છે કે મૃતદેહને ઘણા સમય પહેલાં દફનાવવામાં આવ્યો હતો પરંતુ તે હજુ પણ પહેલાં જેવી જ સ્થિતિમાં છે."

ઢાકા યુનિવર્સિટીના માઇક્રોબાયોલૉજી વિભાગના એસોસિયેટ પ્રોફેસર ડૉ. મોહમ્મદ મિઝાનુર રહેમાન પણ કહે છે કે જો શરીરમાં ચરબીનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય, તો આવું થવાની શક્યતા રહે છે.

તેમણે કહ્યું કે જો દફન સ્થળ પર હવા હોય અથવા જમીન ખૂબ જ ઉજ્જડ હોય જ્યાં છોડ સરળતાથી ઊગી શકતા નથી અથવા માટી રેતાળ હોય, તો કેટલાક કિસ્સાઓમાં વિઘટનની પ્રક્રિયા ધીમી હોઈ શકે છે.

રહેમાને કહ્યું, "બાંગ્લાદેશ જેવા વાતાવરણમાં, એવું જોવા મળે છે કે શરીરની ત્વચા છ થી બાર દિવસમાં ઢીલી પડી જાય છે અને ખરી પડે છે. પરંતુ મેદસ્વી શરીરમાં આ સમય વધે છે. આવા કિસ્સાઓમાં, તેમાં એક મહિનો કે તેથી વધુ સમય લાગી શકે છે."

બાંગ્લાદેશના કિસ્સામાં, શિયાળા દરમિયાન શુષ્ક હવામાન પણ એડિપોઝ ટીશ્યુના વિઘટન માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ બનાવી શકે છે. જો કે, ભારતીય ઉપખંડનું વાતાવરણ સામાન્ય રીતે ઝડપી વિઘટન માટે વધુ અનુકૂળ છે.

રાસાયણિક અસરો

ડૉ. સોહેલ સમજાવે છે કે કેટલાક કિસ્સાઓમાં, મૃતદેહોને સાચવવાની જરૂર પડે છે. આવા કિસ્સાઓમાં, ફોર્મેલિન જેવાં વિવિધ રસાયણોનો ઉપયોગ આ માટે થાય છે.

આવાં રસાયણોથી કોટેડ શરીર લાંબા સમય સુધી સચવાઈ શકે છે.

ઉદાહરણ આપતાં તેઓ કહે છે કે વિદેશમાં કોઈ વ્યક્તિના મૃત્યુના કિસ્સામાં, જો તેના મૃતદેહને તેના દેશમાં પાછો મોકલવો પડે અથવા કોઈ અન્ય કારણોસર તેને સાચવવો જરૂરી હોય, તો આવા કિસ્સામાં દફનવિધિ કરવામાં આવે છે.

આ માટે, તેને ફોર્માલ્ડીહાઇડ, મિથેનોલ અને કેટલાક અન્ય રસાયણોની મદદથી સાચવવામાં આવે છે.

દફનાવવામાં આવ્યા પછી પણ, રસાયણોના કારણે મૃતદેહો લાંબા સમય સુધી એ જ સ્થિતિમાં રહે છે.

આ ઉપરાંત, જમીનમાં કેટલાક રસાયણોની હાજરીને કારણે પણ આવું થઈ શકે છે.

જર્નલ ઓફ આર્કિયોલૉજિકલ સાયન્સમાં પ્રકાશિત એક લેખમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે માટીના રાસાયણિક ગુણધર્મો, જેમ કે ધાતુઓ અથવા ખનિજો અને એસિડિટી, વિઘટનનું કારણ બનતા બૅક્ટેરિયાની અસર ઘટાડીને શરીરનો સડો ધીમો કરી શકે છે.

આ ઉપરાંત, ક્યારેક તાપમાન પણ મૃતદેહોના સંરક્ષણ પર અસર કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, હિમાલયમાં મૃત્યુ પામેલા લોકોના મૃતદેહ ઘણા દિવસો સુધી સુરક્ષિત રહે છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન