સંઘ અને ભાજપ વચ્ચે સમીકરણો બદલાઈ રહ્યાં છે કે એકબીજાની જરૂરિયાત અનુભવાઈ રહી છે?

"ભારતીય જનતા પાર્ટીના આગામી પ્રમુખની પસંદગીમાં વિલંબ કેમ થઈ રહ્યો છે? શું રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ અને ભાજપ વચ્ચે કોઈ એક નામ પર સર્વસંમતિ નથી?"

"ભાજપના વાલી એવા સંઘ છેલ્લાં 11 વર્ષમાં કેન્દ્ર સરકારના પ્રદર્શનને કેવી રીતે જુએ છે? કયા મુદ્દાઓ પર કેન્દ્ર સરકારે વધુ ધ્યાન આપવું જોઈએ અથવા વધુ પ્રામાણિકતા સાથે કામ કરવું જોઈએ?"

તાજેતરમાં જ બેંગલુરુમાં યોજાયેલી RSS ની અખિલ ભારતીય પ્રતિનિધિ સભાની બેઠકમાં, જ્યારે સંઘના પ્રતિનિધિઓને ભાજપ સંબંધિત પ્રશ્નો પૂછવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે સંઘના આ જવાબો સાવચેતીપૂર્વકના અને ભાજપથી સુરક્ષિત અંતર જાળવાતા દેખાયા હતા.

આ વર્ષે તેની સ્થાપનાનાં 100 વર્ષ પૂર્ણ કરવા જઈ રહેલા સંઘે આ બેઠકમાં ઔરંગઝેબ, મણિપુર, બાંગ્લાદેશમાં હિન્દુઓની સ્થિતિ, ભાષા વિવાદ અને સીમાંકન જેવા મુદ્દાઓ પર ખુલ્લેઆમ વાત કરી હતી. પરંતુ ભાજપનો ઉલ્લેખ થતાં જ સાવધ અને સંયમિત દેખાયા તેનું કારણ શું છે?

ભાજપ સંબંધિત પ્રશ્નોના સંઘના જવાબો

અખિલ ભારતીય પ્રતિનિધિ સભાએ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેતી સંસ્થા છે. દર વર્ષે અખિલ ભારતીય પ્રતિનિધિ સભાની વાર્ષિક બેઠકમાં સંઘની નીતિઓ અને દૃષ્ટિકોણની ચર્ચા કરવામાં આવે છે. આમાં સંઘ પરિવારનાં સંગઠનોના પ્રતિનિધિઓ સાથે ચર્ચા કરવામાં આવે છે. આ બેઠકમાં સંઘ પોતાનો વાર્ષિક અહેવાલ પણ બહાર પાડે છે.

આ વખતે બેંગલુરુમાં અખિલ ભારતીય પ્રતિનિધિસભાની બેઠકની ત્રીજી અને અંતિમ પત્રકારપરિષદમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના મહાસચિવ દત્તાત્રેય હોસબાલેએ ઘણા મુદ્દાઓ પર પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા હતા.

જ્યારે બીબીસીએ તેમને પૂછ્યું કારણ કે આરએસએસ ભાજપનું વાલી છે, તો છેલ્લાં 11 વર્ષથી કેન્દ્રમાં કામ કર્યા પછી આરએસએસ ભાજપ સરકારના પ્રદર્શનનું મૂલ્યાંકન કેવી રીતે કરે છે, ત્યારે તેમણે કહ્યું, "આ આકલન દેશના લોકો દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. આરએસએસ એ દેશથી અલગ નથી. અને જ્યાં સુધી વાલીપણાની વાત છે, અમે ફક્ત ભાજપ જ નહીં, કોઈપણ સરકારના રક્ષક બનવા માટે તૈયાર છીએ."

"જો કોઈ પક્ષ આવે અને અમારા વિચારો સાથે મેળ ખાય તો અમે તેના પણ પાલક બની શકીએ છીએ. જો કોઈ ન આવે તો તે અલગ બાબત છે."

જ્યારે બીબીસીએ તેમને પૂછ્યું કે કેન્દ્ર સરકારે કયા મુદ્દાઓ પર વધુ ધ્યાન આપવું જોઈએ અથવા વધુ પ્રામાણિકપણે કામ કરવું જોઈએ, ત્યારે હોસાબલેએ કહ્યું, "જો એવું કંઈ હોય તો અમે તેમને મળીશું અને જણાવીશું. હાલમાં આવી કોઈ પરિસ્થિતિ નથી. બધું બરાબર ચાલી રહ્યું છે."

પોતાની દલીલ આગળ વધારતા હોસાબલેએ કહ્યું, "સંઘના સ્વયંસેવકો રોજ જાગીને સરકારને આમ કે તેમ કરવાનું કહેશે નહીં. વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કામ કરતા કાર્યકરો અને સ્વયંસેવકો દ્વારા ઘણા મુદ્દાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવે છે."

"તે બધાં મુખ્ય સંગઠનો છે. તેઓ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘમાંથી પ્રેરણા લે છે. અને અમારી પાસે એક પદ્ધતિ છે જ્યાં આવી બાબતોની ચર્ચા કરવામાં આવે છે. જો કોઈ મુદ્દો હોય તો ચોક્કસપણે RSS તેને સામે લાવે છે."

હોસાબલેએ કહ્યું, "અત્યારે અમને લાગે છે કે બધું સારું ચાલી રહ્યું છે... રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ... આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોની દૃષ્ટિએ... દરેક પ્રકારના વિષયો પર બધું સારું ચાલી રહ્યું છે. હવે રાજ્ય અને લોકસભાની ચૂંટણી દરમિયાન લોકોને પણ તક મળે છે. અને લોકો પોતાના મંતવ્યો પણ વ્યક્ત કરે છે."

"તેથી એવી કોઈ પરિસ્થિતિ નથી કે જેનું આપણે આજે મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. સંઘ દરેક પ્રેસ કૉન્ફરન્સમાં તેનું મૂલ્યાંકન જાહેર કરતું નથી. અમારી પાસે દરરોજ મૂલ્યાંકન કરવાની અને કહેવાની કોઈ વ્યવસ્થા નથી. તેથી સમયાંતરે મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે."

આ જ પત્રકાર પરિષદમાં હોસાબલેને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે શું ભાજપે પ્રમુખ પદ અંગે સંઘ પાસેથી કોઈ સૂચન માંગ્યું છે અને જો કોઈ સૂચન માંગવામાં આવે તો શું સંઘ કોઈ સૂચન આપશે?

જવાબમાં, હોસાબલેએ કહ્યું, "અન્ય 35 સંગઠનો માટે... બીએમએસ માટે... બીજા કોઈ માટે... તમે ક્યારેય પૂછ્યું નથી. અમારા માટે બધા સમાન છે. દરેક વ્યક્તિ દેશ માટે કામ કરી રહી છે અને તે બધાં સ્વતંત્ર સંગઠનો છે. તેઓ સંઘના સ્વયંસેવકો છે તેથી અમારો સંબંધ છે."

"તેઓએ સંગઠનના બંધારણ પ્રમાણે કાર્યો કરવા પડે છે, તેઓ તે કરે છે. અમે એવી અપેક્ષા પણ રાખતા નથી કે તેઓ અમને પૂછે. અને તેમણે શું કરવું જોઈએ, ક્યારે કરવું જોઈએ. તે તેમના સમયપત્રક મુજબ કરે, તે ત્યાંના લોકોનું કામ છે. અમે તેમાં દખલ કરતા નથી. તે અમારું કામ પણ નથી. અમે તે કરતા નથી."

રસપ્રદ વાત એ હતી કે આ પ્રેસ કૉન્ફરન્સ પછી થોડા સમય પછી જ્યારે સંઘે એક પ્રેસ રિલીઝ બહાર પાડી, ત્યારે તેમાં ઔરંગઝેબ, વક્ફ અને મણિપુર સંબંધિત પ્રશ્નોના હોસાબલેના જવાબોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો પરંતુ ભાજપ સંબંધિત આ પ્રશ્નોનો કોઈ ઉલ્લેખ નહોતો.

વડા પ્રધાન મોદીની નાગપુર મુલાકાત

30 માર્ચે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી નાગપુરમાં માધવ નેત્રાલય ટ્રસ્ટ દ્વારા બનાવવામાં આવી રહેલા માધવ નેત્રાલય પ્રીમિયમ સેન્ટરનો શિલાન્યાસ કરશે.

આ સમાચાર આવતાની સાથે જ ચર્ચાએ જોર પકડ્યું કે શું વડા પ્રધાન સંઘ મુખ્યાલયની મુલાકાત લેશે?

કેટલાક અહેવાલોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે શિલાન્યાસ સમારોહમાં વડા પ્રધાન મોદી અને સરસંઘચાલક મોહન ભાગવત સ્ટેજ પર હશે. પરંતુ એવી પણ અટકળો લગાવવામાં આવી રહી છે કે શું આ મુલાકાત દરમિયાન વડા પ્રધાન અને સરસંઘચાલક વચ્ચે કોઈ વાતચીત કે મુલાકાત થશે?

જ્યારે સંઘના મહાસચિવ દત્તાત્રેય હોસબાલેને આ વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું, "અમને હજુ સુધી કોઈ કાર્યક્રમની વિગતો મળી નથી." તેમણે એમ પણ કહ્યું, "સ્વાભાવિક રીતે, અમે (વડા પ્રધાન)નું સ્વાગત કરીશું."

2014 માં કેન્દ્રમાં ભાજપ સરકાર આવ્યા પછી બહુ ઓછા પ્રસંગો બન્યા છે જ્યારે મોદી અને ભાગવત સાથે જોવા મળ્યા હોય.

વર્ષ 2020 માં બંને અયોધ્યામાં રામ મંદિરના ભૂમિપૂજનમાં સાથે જોવા મળ્યા હતા.

જાન્યુઆરી 2024 માં રામ મંદિરના પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા સમારોહ દરમિયાન મોદી અને ભાગવત ફરી એકવાર સાથે જોવા મળ્યા હતા. ભાગવત પહેલા રામમંદિરના ગર્ભગૃહમાં મોદી સાથે પ્રાર્થના કરતા જોવા મળ્યા હતા અને બાદમાં મંચ પરથી ભાષણ આપતા પણ જોવા મળ્યા હતા જેમાં તેમણે વડા પ્રધાનની ખૂબ પ્રશંસા કરી હતી.

પરંતુ સમયાંતરે ભાગવત તરફથી કેટલાંક એવાં નિવેદનો આવતાં હતાં જેનાથી એવું લાગતું હતું કે તેઓ વડા પ્રધાનને નિશાન બનાવી રહ્યા છે.

ડિસેમ્બર 2024 ની જેમ ભાગવત તરફથી એક નિવેદન આવ્યું હતું જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે રામમંદિરના નિર્માણ પછી, કેટલાક લોકો વિચારે છે કે તેઓ નવી જગ્યાએ આવા મુદ્દાઓ ઉઠાવીને હિન્દુઓના નેતા બનવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે, આ સ્વીકાર્ય નથી.

જૂન 2022 માં ભાગવતે કહ્યું હતું કે દરેક મસ્જિદમાં 'શિવલિંગ' શોધવાની અને દરરોજ એક નવો વિવાદ શરૂ કરવાની કોઈ જરૂર નથી.

સમીકરણો બદલાઈ રહ્યાં છે?

વરિષ્ઠ પત્રકાર પ્રદીપસિંહ કહે છે, "એવું ન કહી શકાય કે વડા પ્રધાન અને સરસંઘચાલક વચ્ચે બધું જ સામાન્ય ચાલે છે. કારણ કે લોકસભા ચૂંટણી પછી તેમણે જે પ્રકારનાં નિવેદનો આપ્યાં હતાં, તેમાં તેમણે ક્યારેય વડા પ્રધાનનું નામ લીધું ન હતું, પરંતુ બધા સમજી ગયા હતા કે કોને નિશાન બનાવવામાં આવી રહ્યા છે."

પ્રદીપસિંહ 2024ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન ભાજપના નેતા જેપી નડ્ડાએ આપેલાં નિવેદનનો ઉલ્લેખ કરે છે જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે ભાજપ સક્ષમ છે અને તેને સંઘની જરૂર નથી.

નડ્ડાના નિવેદન પર પ્રતિક્રિયા આપતા સંઘે આ મામલાને "પારિવારિક મામલો" ગણાવ્યો હતો અને કહ્યું હતું કે સંઘ જાહેર મંચો પર આવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરતું નથી.

પ્રદીપસિંહ કહે છે, "સંઘના લોકો માને છે કે જેપી નડ્ડાએ તે નિવેદન પોતાની જાતે આપ્યું ન હતું. તેમને આમ કહેવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા. આ મામલે સત્ય શું છે તેની કોઈ માહિતી નથી, પરંતુ એવું માની શકાય છે કે રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષે ટોચના અધિકારીઓની સલાહ લીધા વિના આવું નિવેદન આપ્યું ન હોત."

"તેથી એવું માનવામાં આવતું હતું કે ભાજપમાં સંઘને કેટલી દખલગીરીની મંજૂરી આપવી જોઈએ તે અંગે પુનર્વિચાર ચાલી રહ્યો છે. તે પછી જ્યારે બેઠકોની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો, ત્યારે સમજાયું કે સંઘ વિના ચાલશે નહીં."

પ્રદીપસિંહના મતે ગત લોકસભા ચૂંટણી પછી સંઘ અને ભાજપ વચ્ચે જે પ્રકારનું સમન્વય થયું હતું, તેનું પરિણામ હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર અને દિલ્હીની ચૂંટણીમાં જોવા મળ્યું હતું.

તેઓ કહે છે, "તેથી એ સમજાયું છે કે તેઓ એક બીજા વગર કામ કરી નહીં શકે અને સંઘની સ્થાપનાનું 100મું વર્ષ હોવાથી સંઘ એવું ઇચ્છતો નથી કે એવો કોઈ વિવાદ થાય જેનાથી સંઘર્ષ ઊભો થઈ શકે. પરંતુ તેનો અર્થ એ પણ નથી કે બધું બરાબર ચાલી રહ્યું છે. બધાની નજર હાલમાં 30 માર્ચે વડા પ્રધાન મોદી અને મોહન ભાગવત વચ્ચે યોજાનારી બેઠક પર છે."

આ મુલાકાત અંગે સિંહ કહે છે, "જો વડા પ્રધાન નાગપુર જાય અને ત્યાં કોઈ કાર્યક્રમમાં હાજરી આપે અને સંઘ કાર્યાલયની મુલાકાત ન લે, તો સંદેશ ખૂબ જ ખરાબ હશે. અને જો તેઓ નાગપુર જાય, સંઘ કાર્યાલયની મુલાકાત લે અને સંઘના વડા ત્યાં ન હોય, તો પણ સંદેશો ખરાબ જ જશે. તેથી ઓછામાં ઓછું દેખાડા ખાતર પણ કોઈ ઇચ્છા ન હોય તો પણ બંને ચોક્કસપણે મળશે."

ભાજપ પ્રમુખ ચૂંટણી કેસ

જેપી નડ્ડાનો ભાજપ પ્રમુખ તરીકેનો કાર્યકાળ જાન્યુઆરી 2023 માં સમાપ્ત થયો હતો. પરંતુ 2024 ની લોકસભા ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને ભાજપે તેને જૂન 2024 સુધી લંબાવ્યો હતો. છેલ્લી લોકસભા ચૂંટણી પછી નડ્ડાને કેન્દ્રીય આરોગ્ય પ્રધાન પણ બનાવવામાં આવ્યા હતા પરંતુ તે જ સમયે તેઓ પાર્ટી પ્રમુખનું કામ પણ સંભાળી રહ્યા છે.

એવું માનવામાં આવતું હતું કે પાર્ટી ડિસેમ્બર 2024 સુધીમાં તેના નવા પ્રમુખની પસંદગી કરશે. પરંતુ આવું થયું નહીં અને ધીમે ધીમે ભાજપ પ્રમુખની ચૂંટણીમાં વિલંબ અંગે રાજકીય ચર્ચાઓ અને અટકળો તેજ થવા લાગી.

વરિષ્ઠ પત્રકાર વિજય ત્રિવેદી કહે છે, "ભાજપના ઇતિહાસમાં કદાચ આ પહેલી વાર બન્યું છે કે કોઈ પ્રમુખ આટલા લાંબા સમય સુધી ઍક્સટેન્શન પર હોય. તો પછી તેઓ ઍક્સટેન્શન પર કેમ છે?"

"તમે કહી શકો છો કે આનું ટેકનિકલ કારણ એ છે કે સંગઠનની પ્રાંતીય અને જિલ્લા સ્તરે ચૂંટણીઓ પૂર્ણ થઈ નથી અને તેમને 18 રાજ્યોમાં ચૂંટણીઓ યોજવાની જરૂર છે. પરંતુ આવું નથી. આનો અર્થ એ છે કે રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અંગે સંઘ અને ભાજપ વચ્ચે કોઈ સર્વસંમતિ બની નથી."

પ્રદીપસિંહ પણ કંઈક આવું જ માને છે.

તેઓ કહે છે, "એક કારણ એ છે કે સર્વસંમતિ બની રહી નથી અને બીજું એ છે કે ભાજપના બંધારણ મુજબ, અડધાં રાજ્યોની ચૂંટણી ન થાય ત્યાં સુધી રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષની પસંદગીની પ્રક્રિયા શરૂ થતી નથી."

"પરંતુ તે એક ટેકનિકલ બાબત છે. મને લાગે છે કે વાસ્તવિક કારણ એ છે કે બંને વચ્ચે કોઈ વાતચીત થઈ નથી. કારણ કે સંઘ પોતાના તરફથી નામો આપતો નથી. જ્યારે ભાજપ પૂછે છે કે આ નામો છે જેના પર વિચાર કરી રહ્યા છીએ. ત્યારે સંઘ તેમાં પોતાની પસંદ અને નાપસંદ વ્યક્ત કરે છે."

ભાજપના મામલાઓમાં સંઘનો કેટલો દખલ છે?

સંઘને ભાજપનો કરોડરજ્જુ માનવામાં આવે છે. અને ઘણી લોકસભા અને વિધાનસભા ચૂંટણીઓમાં ભાજપની જીતનું કારણ પાયાના સ્તરે સંઘની હાજરી અને કાર્યને માનવામાં આવે છે.

તો એ પ્રશ્ન ઊભો થવો સ્વાભાવિક છે કે ભાજપના કામકાજમાં સંઘની કેટલી દખલ છે.

વરિષ્ઠ પત્રકાર વિજય ત્રિવેદી કહે છે કે સત્તાવાર રીતે સંઘનું વલણ એ છે કે તેઓ ભાજપમાં દખલ કરતા નથી અને "એ સાચું પણ છે કે તેઓ રોજિંદા બાબતોમાં દખલ કરતા નથી".

અખિલ ભારતીય પ્રતિનિધિ સભા વિશે વાત કરતાં ત્રિવેદી કહે છે કે આ એવી બેઠક છે જેમાં સંઘના તમામ સંગઠનોના અગ્રણી લોકો ભાગ લે છે.

તેઓ કહે છે, "પ્રતિનિધિ સભાની બેઠક આ બધી સંસ્થાઓનો વાર્ષિક ઓડિટ રિપોર્ટ છે. તો જ્યારે તમે ઑડિટ રિપોર્ટ માટે પ્રતિનિધિ સભાની બેઠક યોજી રહ્યા છો, ત્યારે તેનો અર્થ એ છે કે તમારી દખલગીરી છે, ખરું ને?"

"તમે ભાજપ, મજૂર સંઘ, એબીવીપીને પૂછી રહ્યા છો કે તમે શું કરી રહ્યા છો."

"અથવા તમે સંઘની વિચારધારા અને નીતિને અનુસરી રહ્યા છો? શું કામ યોગ્ય રીતે થયું છે કે નહીં? 2024ની ચૂંટણીનું પરિણામ શું આવ્યું ?"

"ભાજપની તાકાત કેમ ઘટી? તો ઑડિટ રિપોર્ટનો જ અર્થ એ છે કે તમારી દખલગીરી છે."

વિજય ત્રિવેદીના મતે, સૌથી મોટો ફેરફાર એ છે કે ભારતીય જનતા પાર્ટીની શક્તિ ભૂતકાળમાં સંઘની શક્તિ કરતાં વધુ વધી ગઈ છે.

તેઓ કહે છે, "જેપી નડ્ડાએ જે કહ્યું તે ખોટું નથી. દેશભરમાં સંઘના એક કરોડ સ્વયંસેવકો છે અને ભારતીય જનતા પાર્ટીના 12 કરોડ કાર્યકરો છે."

"તો આનો અર્થ એ થયો કે સંઘ સિવાય 11 કરોડ લોકો છે. તેથી સંગઠન તરીકે ભાજપની તાકાત વધી છે. અને બીજું કે ભાજપ સત્તામાં છે."

પ્રદીપસિંહ કહે છે, "સંઘ ભાજપના ક્ષેત્રમાં દખલ કરવા માંગે છે. જે નીતિઓ બનાવવામાં આવે છે તે કયા પ્રકારની દખલગીરી છે તેની ચર્ચા પહેલા સંઘ સાથે થવી જોઈએ. ભાજપ કહે છે કે સરકાર ચલાવવી એ અમારું કામ છે, તમે સંગઠન ચલાવો."

ભૂતકાળમાં સંઘના પ્રભાવનો ઉલ્લેખ કરતા વિજય ત્રિવેદી કહે છે, "લાલકૃષ્ણ અડવાણીનું પાર્ટી પ્રમુખ પદ પરથી રાજીનામું સંઘના કારણે થયું હતું. તે સમયે મોહન ભાગવત મહાસચિવ હતા. તેમના નિર્દેશ પરઆ આદેશ લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો."

"2013માં નરેન્દ્ર મોદીને વડા પ્રધાનપદના ઉમેદવાર બનાવવામાં આવ્યા હતા, અને અડવાણીજીની નારાજગી છતાં, આરએસએસના કહેવા પર આમ કરવામાં આવ્યું હતું. આરએસએસની દખલગીરી વધી ગઈ છે. કારણ કે હવે આરએસએસ ધારાસભ્યોના નામ, ટિકિટોના નામ, ઉપ-કુલપતિઓના નામ નક્કી કરી રહ્યું છે."

"અને ભાજપમાં રાજ્ય સ્તરે પણ સંગઠન મહાસચિવ આરએસએસના પ્રચારક છે. તો પછી કોઈ દખલગીરી કેવી રીતે નથી?"

આગળ વધવાનો રસ્તો

ભાજપ છેલ્લી ત્રણ લોકસભા ચૂંટણી જીતીને કેન્દ્રમાં સત્તામાં છે. પાર્ટીએ ઘણી વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પણ જીતી છે.

તે જ સમયે સંઘ જે તેની સ્થાપનાનાં 100 વર્ષ પૂર્ણ કરવા જઈ રહ્યો છે. તે પણ આજે પોતાને મજબૂત સ્થિતિમાં શોધે છે. સંઘના મતે તેમાં જોડાનારા લોકોની સંખ્યા અને સંઘની શાખાઓમાં વધારો થયો છે.

ભાજપની ચૂંટણી સફળતામાં સંઘના પાયાના તંત્રનો મોટો હાથ છે તે કોઈ રહસ્ય નથી.

તો આવનારા સમયમાં સંઘ અને ભાજપ વચ્ચેના સંબંધો કેવા રહેશે?

પ્રદીપ સિંહના મતે, સંઘ અને ભાજપ વચ્ચેનો સંબંધ એવો છે કે બંને એકબીજા પર નિર્ભર છે.

તેઓ કહે છે, "આ એક સહજીવન સંબંધ છે. બંનેને ફાયદો થાય છે. તેથી તે ચાલુ રહેશે. જ્યારે કોઈ પણ સંબંધમાં ફક્ત એક જ વ્યક્તિને ફાયદો થાય છે, ત્યારે તેમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થવા લાગે છે. છેલ્લી લોકસભા ચૂંટણી અને તે પછીની વિધાનસભા ચૂંટણીઓએ ભાજપને સ્પષ્ટપણે કહી દીધું કે તેઓ સંઘ વિના કામ કરી શકતા નથી."

"અને સંઘ પણ જાણે છે કે તેમણે ત્રણ પ્રતિબંધોનો સામનો કર્યો છે. જો સરકાર તમારી સાથે ન હોય, તો કામ કરવામાં ઘણી મુશ્કેલીઓ આવે છે. અને જો સરકાર તમારી હોય અને તમને ટેકો આપે, તો ઘણી સુવિધાઓ પણ છે. હવે એકમાત્ર પ્રશ્ન એ છે કે કોનું સાંભળવામાં આવશે અને કેટલું સાંભળવામાં આવશે. અને તે ફક્ત વાતચીત દ્વારા જ ઉકેલી શકાય છે."

સિંહ કહે છે કે સંઘનો કોઈ સીધો રાજકીય ઉદ્દેશ્ય નથી અને તેમનો ઉદ્દેશ્ય ભાજપ દ્વારા જ છે. તેઓ કહે છે, "આજે પણ, ભાજપમાં સંગઠન મંત્રી રાજ્યમાં હોય કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે, તે સંઘમાંથી આવે છે. તે સંબંધમાં કોઈ મોટો ફેરફાર થઈ શકે નહીં. પરિવર્તનથી કોઈને ફાયદો થવાનો નથી, બંનેને નુકસાન થશે. તેથી આ ઉતાર-ચઢાવની પરિસ્થિતિ ચાલુ રહેશે."

પ્રદીપસિંહના મતે એવું નથી કે ભવિષ્યમાં ભાજપ સંઘની બધી માંગણીઓ સ્વીકારશે કે સંઘ ભાજપની બધી માંગણીઓ સ્વીકારશે. "ઘણા કિસ્સાઓમાં, આ સંબંધ એક લેવા-દેવા જેવો બની જશે. "

વિજય ત્રિવેદી માને છે કે જો સંઘને એક પરિવાર તરીકે સમજવામાં આવે તો આ બધું સમજાઈ જશે.

તે કહે છે, "ધારો કે એક પરિવારમાં ચાર દીકરા હોય અને એક દીકરો આઈએએસ અધિકારી બને, તો તેના પર માતા-પિતાનું કેટલું ચાલે ?"

ત્રિવેદીના મતે સંઘ અને ભાજપ વચ્ચેનો સંબંધ આ રીતે જ ચાલુ રહેશે અને કોઈ પણ પરિવારની જેમ, તેમાં પણ ઉતાર-ચઢાવ આવતા રહેશે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

તમે બીબીસી ગુજરાતીને સોશિયલ મીડિયામાં Facebook પર , Instagram પર, YouTube પર, Twitter પર અને WhatsApp પર ફૉલો કરી શકો છો.