અંબાણી સામે ગુજરાતના 'વનતારા'ની જેમ મહારાષ્ટ્રમાં 'સૂર્યતારા' બનાવવાની માગ કેમ થઈ રહી છે?

'"મેં અનંત અંબાણીને એક પત્ર લખ્યો છે. જેમાં મેં કહ્યું છે કે તમે ગુજરાતમાં 'વનતારા' બનાવ્યું છે, તેવી જ રીતે મહારાષ્ટ્રમાં 'સૂર્યતારા' બનાવો. આ માટે થાણે જિલ્લામાં એક જગ્યા જોવામાં આવી છે, જે સમૃદ્ધિ હાઇવેની બાજુમાં છે."

મહારાષ્ટ્રના વનમંત્રી ગણેશ નાઈકે નાગપુરમાં આયોજિત એક પત્રકાર પરિષદમાં આ માહિતી આપી.

'વનતારા' ની જેમ મહારાષ્ટ્રમાં 'સૂર્યતારા' ની સ્થાપના કરવામાં આવશે. આ માટે વનમંત્રી ગણેશ નાઈક વનવિભાગના સચિવ અને અન્ય ત્રણ અધિકારીઓએ 'વંતારા'ની મુલાકાત લીધી હતી.

વનમંત્રીએ કહ્યું કે ફક્ત અંબાણી જ નહીં, પરંતુ જો અદાણી કે અન્ય કોઈ કંપની આગળ આવશે તો અમે તેમને પણ તક આપીશું.

વનમંત્રીના આ નિવેદન બાદ કેટલાક પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.

મહારાષ્ટ્ર વનવિભાગમાં ખાનગી કંપનીઓને લાવવાની જરૂર શા માટે છે? જ્યારે સરકારી રીતે ચાલતાં સારવાર કેન્દ્રો અને બચાવ કેન્દ્રો અસ્તિત્વમાં હોય, ત્યારે ખાનગી કંપનીઓને લાવવાની જરૂર શું છે? અને જો આવી ખાનગી કંપનીઓ આવે, તો શું તેનાથી કોઈ પ્રશ્નો ઊભા થશે?

આ પ્રશ્નોના જવાબો આપણે આ વિશ્લેષણાત્મક સમાચારમાંથી સમજીશું. તે પહેલાં ચાલો જોઈએ કે વનમંત્રી ગણેશ નાઈકે શું કહ્યું.

વનમંત્રી ગણેશ નાઈકે શું કહ્યું?

ગણેશ નાઈક નાગપુરની બે દિવસની મુલાકાતે હતા. આ પ્રસંગે તેમણે વનવિભાગના અધિકારીઓ સાથે બે દિવસીય સમીક્ષા બેઠક યોજી હતી.

આ પછી તેમણે એક પ્રેસ કૉન્ફરન્સનું આયોજન કર્યું. આ પત્રકાર પરિષદમાં પત્રકારોએ પૂછ્યું, "વાઘ અને માણસો વચ્ચેનો સંઘર્ષ ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો છે. આવી સ્થિતિમાં, શું વન વિભાગ વાઘને બીજે ક્યાંક મોકલશે? શું તેઓ આવું કરવાનું વિચારી રહ્યા છે?" આ પ્રશ્નના જવાબમાં, વન મંત્રીએ જામનગર સ્થિત અંબાણીના વનતારા બચાવ કેન્દ્રની પ્રશંસા કરી.

"2002માં મહારાષ્ટ્રમાં 103 વાઘ હતા. આજે 2025માં 443 વાઘ છે. તાડોબામાં કોર કરતાં બફર ઝોનમાં વધુ વાઘ છે. ચંદ્રપુર જિલ્લામાં વધુ વાઘ છે. જમીન તો હતી તેટલી જ રહેશે. પરંતુ માણસો અને વાઘની સંખ્યા વધી રહી છે," નાઈકે કહ્યું.

નાઈકે વધુમાં કહ્યું, "પાંચમી તારીખે, હું, મિલિંદ મ્હૈસકર, શોમિતા બિશ્વાસ, શ્રીનિવાસ રાવ, અમે ચાર જણા ગુજરાતના વનતારા ગયા હતા. ત્યાં લગભગ 250 વાઘ અને 200 દીપડાઓ છે. વનતારામાં 1.5 લાખ પ્રાણીઓ રાખવામાં આવે છે. વાઘને બહાર મોકલવાનો કે અન્ય જગ્યાએ ખસેડવાનો કોઈ પ્રસ્તાવ નથી."

"પરંતુ વિદેશમાં એક ખાનગી પ્રાણી સંગ્રહાલય છે. કેન્દ્ર સરકારની અંતિમ મંજૂરીને આધીન સરકાર વંતારા જેવો પ્રસ્તાવ તૈયાર કરી શકે છે. રિલાયન્સ જ કેમ, જો અદાણી રસ બતાવે કે અન્ય કંપનીઓ રસ બતાવે, તો આ કામો થાણે જિલ્લા સહિત વિદર્ભમાં કરી શકાય તેમ છે."

પરંતુ સરકારનો વનવિભાગ આવાં બચાવ કેન્દ્રો ખાનગી કંપનીઓને સોંપવાને બદલે પોતે શા માટે નથી બનાવતો? પત્રકારો દ્વારા પૂછવામાં આવતા, નાઈકે જવાબ આપ્યો કે સરકાર પાસે "ઘણાં બચાવ કેન્દ્રો છે અને સરકાર હજુ પણ બચાવ કેન્દ્રો બનાવી રહી છે."

વધુમાં, ચેતાકોષોથી લઈને કિડની સુધીની તમામ સર્જરીઓ વનતારામાં આધુનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે અને 1.5 લાખ પ્રાણીઓ ત્યાં યોગ્ય રીતે રહે છે. તેથી, નાઈકે કહ્યું કે તેમનું માનવું છે કે આપણી પાસે પણ આવું કેન્દ્ર હોવું જોઈએ.

શું વનવિભાગમાં ખાનગી કંપનીઓ લાવવાની જરૂર છે?

સરકાર પાસે કેટલાંક બચાવ કેન્દ્રો પણ છે. ભારતનું પ્રથમ ટ્રાન્ઝિટ ટ્રીટમેન્ટ સેન્ટર નાગપુરમાં આવેલું છે. ઘણાં પ્રાણીઓની આ પદ્ધતિથી સફળતાપૂર્વક સારવાર કરવામાં આવી છે. તો પછી સરકારી સ્તરે, વનવિભાગ સ્તરે પગલાં લેવાને બદલે, એક ખાનગી કંપની પ્રાણીઓને બચાવવા માટે કેમ આગળ આવી રહી છે? આવા પ્રશ્નો ઊઠી રહ્યા છે.

પણ આ બધી બાબતો માટે ખાનગી કંપનીઓને લાવવા પર શા માટે ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે? આ પ્રશ્ન વન અને વન્યજીવન સંશોધક ડૉ. રાજેશ રામપુરકરે પૂછ્યો હતો.

તેઓ કહે છે, "આપણી પાસે સારી વ્યવસ્થા છે. પ્રાણીઓને બચાવવા માટે આપણે પશુચિકિત્સા કૉલેજોની મદદ લઈ શકીએ છીએ. ઇતિહાસમાં પ્રાણીઓની સારવારમાં ઘણા સારા પ્રયોગો થયા છે."

"કાલમેશ્વર વન અભયારણ્યના કઠલાબોડી ગામ નજીક એક વાઘણ ખાડામાં પડી ગયા પછી, તેને કોઈપણ માળખાકીય સુવિધા વિના બચાવી લેવામાં આવી હતી. મહારાષ્ટ્રમાં આ પહેલી વાર છે કે બચાવેલી વાઘણને જંગલમાં પાછી છોડી દેવામાં આવી છે."

"રાજ્યમાં સારા પશુચિકિત્સા અધિકારીઓ છે. તેમની મદદથી જંગલી પ્રાણીઓને બચાવી શકાય છે. આ માટે સરકારમાં ઇચ્છાશક્તિની જરૂર છે. તો જો વન વિભાગ હેઠળ આવાં સારાં રક્ષણાત્મક પગલાં લઈ શકાય છે, તો પછી બચાવ કેન્દ્ર વ્યવસ્થા ખાનગી કંપનીઓને સોંપવાનો ઢોંગ શા માટે કરવામાં આવે છે?"

વનવિભાગમાં કામ કરતા વન્યજીવન પ્રેમીઓ માને છે કે "અંબાણીના 'વનતારા' જોઈને 'સૂર્યતારા' બનાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છો. તો પછી સરકારી તિજોરીમાંથી પગાર લેતા વનવિભાગના અધિકારીઓએ શું કામ કરવું જોઈએ? આનો અર્થ એ છે કે તમારા અધિકારીઓ સક્ષમ નથી."

નામ ન આપવાની શરતે બીબીસી સાથે વાત કરતાં તેમણે કહ્યું, "વનવિભાગમાં ખાનગી કંપનીઓને લાવવાની કોઈ જરૂર નથી. જંગલનું માળખું બ્રિટિશ સમયથી છે. કંઈ બદલાયું નથી."

"કાયદામાં કેટલાક ફેરફારો થયા છે. પરંતુ માળખું એ જ છે. જો તમે તેમાં કંઈક ઉમેરવાને બદલે કોઈ બીજાને સત્તા સોંપી રહ્યા છો, તો તેનો અર્થ એ છે કે તમે અને તમારા અધિકારીઓ સક્ષમ નથી."

"કોઈ બીજાએ કર્યું છે એટલા માટે આપણે પણ કરવું તે યોગ્ય નથી. આપણી માનસિકતા એવી હોવી જોઈએ કે આપણે કંઈક નવું કરવું જોઈએ અને બીજાઓ પણ તેનું અનુકરણ કરાવે."

ખાનગી કંપનીઓના પ્રવેશથી કઈ સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે?

જેમ વનમંત્રી ગણેશ નાઈકે કહ્યું હતું કે, જો ખાનગી કંપનીઓ વન વિભાગમાં આવે છે, તો શું ભવિષ્યમાં કોઈ સમસ્યા આવી શકે છે? કયા પડકારો ઊભા થઈ શકે છે?

મહારાષ્ટ્ર વનવિભાગ સાથે કામ કરતા વન્યજીવન ઉત્સાહીઓ કુદરતી સંસાધનોમાં છેડછાડ થવાની આશંકા વ્યક્ત કરે છે.

નામ ન આપવાની શરતે તેઓ કહે છે, "વનવિભાગનું કામ મૂળભૂત કુદરતી સંસાધનોનું રક્ષણ કરવાનું છે. જંગલો, જંગલમાં રહેતાં પ્રાણીઓ, તળાવો અને આ બધી બાબતોનું રક્ષણ કરવાનું કામ વનવિભાગનું છે. ભલે વનવિભાગને આમાંથી કોઈ આવક ન મળે, પણ તે ઠીક છે."

"આપણે આ અપેક્ષા રાખવી જોઈએ નહીં. પરંતુ, જો ખાનગી કંપનીઓને તેમાં લાવવામાં આવે, તો તેઓ જે પણ પૈસાનું રોકાણ કરે છે, તે તેમને પાછા મળશે. ખાનગી કંપનીઓને તેમનો ફાયદો દેખાશે."

"આનાથી ઘણાં વર્ષોથી રહેલા કુદરતી સંસાધનોનો નાશ થઈ શકે છે. તેના બદલે, સરકારે વન વિભાગ અને વન્યજીવનને બચાવવા માટે પોતે પૈસા ખર્ચવા જોઈએ."

તેમણે એ પણ જણાવ્યું કે વનવિભાગના કયા વિભાગોનું ખાનગીકરણ કરવાની જરૂર છે.

તમે જર્જરિત સામાજિક વનીકરણ અને વન વિકાસ નિગમનું ખાનગીકરણ કરી શકો છો. તમે તેનાથી આવક પણ મેળવી શકો છો.

પરંતુ, કુદરતી સંસાધનો સાથે ચેડા ન કરો. તેમણે એવી પણ આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે આ પછી જે નુકસાન થશે તે અકલ્પનીય હશે.

રામપુરકર પ્રશ્ન ઉઠાવે છે કે ખાનગી કંપની હાથ ઊંચા કરી લે પછી જવાબદાર કંપનીની જવાબદારી કોણ લેશે. આ માટે તે એક ઉદાહરણ પણ આપે છે.

તેઓ કહે છે, "ઝી કંપની ગોરેવાડા પ્રાણી સંગ્રહાલય માટે આગળ આવી હતી. પરંતુ, પાછળથી તે કંપની નાણાકીય મુશ્કેલીઓમાં ફસાઈ ગઈ અને ગોરેવાડાનું કામ અટકી ગયું. બાળાસાહેબ ઠાકરે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં ભારતીય સફારી, જે 1995 થી ચાલી રહી છે, તેનું ઉદ્ઘાટન ઠાકરે સરકાર દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું."

મહારાષ્ટ્રના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય વન સંરક્ષક એચ. પાટિલે જણાવ્યું હતું કે આવી કોઈ કાનૂની સમસ્યા ઊભી થવાનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી.

તેમનું કહેવું છે કે માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ વધી રહ્યો છે. આમાં પ્રાણીઓ ઘાયલ થઈ રહ્યાં છે. તેમના પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. ત્યાં સરકારી કેન્દ્રો પણ છે. જોકે, જો સારી સુવિધાઓ ધરાવતું ખાનગી કેન્દ્ર આવી રહ્યું હોય, તો તે આવકાર્ય છે. સરકાર તેના ફાયદા અને ગેરફાયદાની ચર્ચા કરશે, તેનો અભ્યાસ કરશે અને નિર્ણય લેશે.

જો અંબાણી સૂર્યતારા બનાવે છે તો વનવિભાગને શું ફરક પડશે? અમે આ પ્રશ્ન મહારાષ્ટ્ર વનવિભાગના વર્તમાન મુખ્ય સચિવ એમ. શ્રીનિવાસ રાવને પૂછ્યો.

તેમણે કહ્યું, "મંત્રીએ વનતારાની જેમ સૂર્યતારાની સ્થાપનાની જાહેરાત કરી છે. આ એક નીતિગત નિર્ણય છે. અમે તેના પર કોઈ ટિપ્પણી કરી શકતા નથી. અમારું કામ ફક્ત તેનો અમલ કરવાનું છે."

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

તમે બીબીસી ગુજરાતીને સોશિયલ મીડિયામાં Facebook પર , Instagram પર, YouTube પર, Twitter પર અને WhatsApp પર ફૉલો કરી શકો છો.