Có gì đáng chú ý về bầu cử Quốc hội và Hội đồng nhân dân?

Sáng 15/3, cử tri trên khắp Việt Nam đến các địa điểm bỏ phiếu để thực hiện quyền công dân 5 năm mới có một lần: bầu cử.

Đã có một số điểm bầu cử mở cửa sớm như các đặc khu Phú Quốc, Vân Đồn, Bạch Long Vỹ cho người dân trên đảo và lực lượng hải quân đóng quân tại các địa điểm xa, chẳng hạn như Trường Sa, bỏ phiếu sớm.

Công an tỉnh Đắk Lắk hôm 14/3 cũng đã tổ chức bầu cử sớm cho các cán bộ, sỹ quan cùng những người đang bị tạm giam, tạm giữ tại Trại Tạm giam số 1.

Tổ bầu cử đã đưa hòm phiếu đến trại tạm giam và các phân trại để cán bộ, chiến sĩ và những người đang bị tạm giữ, tạm giam tại đây thực hiện quyền và nghĩa vụ công dân của mình.

Có gì đáng chú ý?

Thời điểm được tổ chức sớm.

Kỳ bầu cử Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp Khóa 16 được tổ chức vào tháng Ba, thay vì tháng Năm như các khóa trước, đồng nghĩa với nhiệm kỳ của các đại biểu dân cử cũng rút ngắn xuống.

Điều này được giải thích là để đồng bộ bộ máy lãnh đạo Đảng, vốn được bầu từ tháng Một, với bộ máy lãnh đạo nhà nước, rút ngắn khoảng trống quyền lực.

Cử tri bầu ai?

Không giống như các kỳ trước, lần này, mỗi cử tri có ba lá phiếu, thay vì bốn lá, do một cấp trung gian là huyện đã bị giải thể.

Mỗi người sẽ có một phiếu bầu đại biểu Quốc hội, cơ quan lập pháp quốc gia, một phiếu bầu đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh/thành phố, và một phiếu bầu đại biểu Hội đồng nhân dân cấp xã, phường, là cơ quan lập quy ở địa phương.

Với đại biểu Quốc hội, cử tri sẽ bầu 500 đại biểu từ danh sách 864 ứng cử viên.

Kỳ này, với 34 Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, có 4.227 người trong danh sách ứng cử đại biểu Hội đồng nhân dân.

Sau khi không còn cấp huyện, các xã cũng được sáp nhập để hình thành nên khoảng 3.320 đơn vị, từ hơn 10.000 xã trước đó. Số lượng ứng viên Hội đồng nhân dân cấp cơ sở này là 21.242 người.

Ứng viên là những người đã trải qua ba vòng hiệp thương, với việc kiểm tra hồ sơ, cũng như lấy ý kiến cử tri tại nơi ứng viên sinh sống và nơi họ làm việc.

Đây là quy trình sàng lọc mà theo tuyên bố của chính quyền là nhằm bảo đảm các ứng viên là đại diện xứng đáng, tiêu biểu, trong khi giới chỉ trích thì cho rằng đó là cách Đảng chọn ứng viên, loại bỏ những người đối lập.

Một số nhà lý luận cho rằng đó là cách "Đảng cử, dân bầu".

Ngoài Hội đồng Bầu cử quốc gia, mỗi địa phương đều có một ủy ban bầu cử. Cụ thể, chính quyền đã thành lập 34 ủy ban bầu cử cấp tỉnh, 3.320 ủy ban bầu cử cấp xã.

Tại 34 tỉnh và thành phố sẽ có 182 đơn vị bầu cử. Số đơn vị bầu cử nhiều hay ít tùy theo từng địa phương.

Chẳng hạn, TP HCM dân đông, nên có 13 đơn vị bầu cử, trong khi một số địa phương khác ít dân hơn thì có khoảng 5 đơn vị bầu cử như Đà Nẵng, Cần Thơ…

Hội đồng Bầu cử quốc gia cho biết tính đến 10/3, cả nước có hơn 78,9 triệu cử tri. Con số này nhiều hơn so với công bố trước đó là 73,4 triệu.

Các cử tri hôm nay đến 72.195 điểm bỏ phiếu để bầu chọn đại biểu của mình.

Quyền hay nghĩa vụ?

Bầu cử là quyền của công dân, theo Hiến pháp và luật về bầu cử Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp.

Nghĩa vụ không được ghi nhận trong Hiến pháp hay bất kỳ văn bản pháp luật nào. Tuy nhiên, trong thực thi về quyền bầu cử, chính quyền luôn nhấn mạnh đến yếu tố quyền và nghĩa vụ song hành, với việc các cơ quan, đoàn thể vận động các cử tri đi bầu.

Tỷ lệ cử tri đi bầu trong các cuộc bầu cử gần đây rất cao. Cụ thể, trong bốn kỳ bầu cử vào các năm 2006, 2011, 2016 và 2021, tỷ lệ này luôn đạt trên 99%.

Khi nào biết ai trúng cử?

Sau khi bỏ phiếu, các thùng phiếu sẽ được niêm phong để phục vụ quy trình kiểm phiếu.

Việc kiểm phiếu do các tổ bầu cử, gồm 72.195 tổ tại chừng đó điểm bỏ phiếu, thực hiện.

Quy trình là một người đọc kết quả bỏ phiếu, một người ghi kết quả, và một người kiểm tra kết quả đọc và ghi có khớp hay không.

Kết quả kiểm phiếu được lập biên bản, nhưng không phải công bố ngay.

Những người trúng cử đại biểu phải đạt ít nhất 50% tổng số phiếu bầu hợp lệ trở lên, và tính theo thứ tự từ cao đến thấp.

Nhưng không phải ai đạt số phiếu cao, kể cả cao nhất trong đơn vị bầu cử của mình, cũng có thể trở thành đại biểu.

Kỳ bầu cử Quốc hội khóa 15, ông Trần Văn Nam, Bí thư Tỉnh ủy Bình Dương, dù đạt số phiếu hơn 80%, vẫn không được công nhận là đại biểu Quốc hội vì lúc bấy giờ ông này đang bị "Ủy ban Kiểm tra Trung ương kiểm tra dấu hiệu vi phạm".

Với đại biểu Quốc hội, chỉ khi nào Hội đồng Bầu cử quốc gia công bố danh sách, mới chính thức ghi tên mình vào cơ quan lập pháp. Năm nay, ngày công bố dự định là 23/3, sau khi hoàn tất tổng hợp và xác nhận kết quả bỏ phiếu trên phạm vi cả nước.

Nhưng không phải cứ đại biểu Quốc hội là có quyền bất khả xâm phạm và giữ trọn tư cách trong nhiệm kỳ 5 năm.

Các đại biểu có thể bị đình chỉ chức vụ, miễn nhiệm hoặc bãi nhiệm.

Phần lớn đại biểu Quốc hội mất chức là do vi phạm kỷ luật Đảng, và pháp luật Nhà nước. Khóa 15 có rất nhiều đại biểu bị cho thôi nhiệm và bãi nhiệnhiệm, chẳng hạn như ông Lê Thanh Vân, bà Hoàng Thị Thúy Lan...

Đặc biệt, Quốc hội Khóa 15 đã miễn nhiệm các nhân vật lãnh đạo chủ chốt như hai chủ tịch nước là các ông Nguyễn Xuân Phúc và Võ Văn Thưởng.

Ngay cả Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ cũng bị chính các đại biểu miễn nhiệm cả chức vụ lẫn tư cách đại biểu.

Năm nay, chủ tịch Hội đồng Bầu cử quốc gia là ông Trần Thanh Mẫn, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội khóa 15.

Việc tổ chức bầu cử cũng được thực hiện dưới sự lãnh đạo của Đảng, theo Chỉ thị số 46-CT/TW của Bộ Chính trị ban hành vào tháng 5/2025.

Kỳ họp Quốc hội Khóa 16 đã được ấn định khai mạc vào ngày 6/4, và sẽ dành tuần đầu tiên để bầu và phê chuẩn bộ máy của Quốc hội, Nhà nước, và Chính phủ.

Nhưng sau khi có kết quả bầu cử, và trước khi Quốc hội khai mạc, Ban Chấp hành Trung ương Đảng sẽ họp hội nghị lần thứ 2.

Đảng sẽ giới thiệu các nhân sự lãnh đạo để các đại biểu Quốc hội bầu, từ chủ tịch Quốc hội, chủ tịch nước, thủ tướng Chính phủ, các phó thủ tướng, các bộ trưởng, Chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao, Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao…

Quy trình này được gọi là "Đảng giới thiệu, Quốc hội bầu".

Thực chất, các nhân sự cho các vị trí lãnh đạo chủ chốt đã được Đảng quyết định trước đó, cụ thể là tại Hội nghị 15 của Ban chấp hành Trung ương khóa 13 hồi tháng 12/2025.

Hội nghị 2 của Ban chấp hành Trung ương khóa 14, dự kiến họp vào cuối tháng 3/2026, sẽ giới thiệu các nhân vật này, để các đại biểu Quốc hội khi nhóm họp vào tháng Tư sẽ bấm nút thông qua.

Việc bầu các vị trí lãnh đạo này không có quy trình cạnh tranh như bầu cử đại biểu Quốc hội, vì Đảng chỉ giới thiệu mỗi vị trí một nhân sự duy nhất, không có số dư.

Ba vị trí Quốc hội bầu, gồm chủ tịch Quốc hội, hủ tịch nước và thủ tướng Chính phủ, đều phải là các ủy viên Bộ Chính trị.

Các vị trí phó chủ tịch Quốc hội, phó chủ tịch nước, phó thủ tướng, và các bộ trưởng trong nội các Chính phủ đều phải là các ủy viên Trung ương Đảng.