Quốc hội đang mất đi chức năng phản biện?

Khi kỳ bầu cử đại biểu Quốc hội toàn quốc đến gần, câu hỏi về chức năng và vai trò của cơ quan lập pháp hàng đầu Việt Nam lại được đặt ra ngày một nhiều hơn.

Tổng Bí thư Tô Lâm, vào tháng 8/2025, phát biểu trước gần 2.000 đại biểu Quốc hội các thời kỳ, nói rằng Quốc hội phải đi trước một bước về thể chế; phải dám mở đường, dám sửa đường, dám quyết định những vấn đề khó, mới, chưa có tiền lệ.

Giáo sư Stephen B. Young, Giám đốc điều hành tổ chức Caux Round Table for Moral Capitalism, nhà quan sát Việt Nam lâu năm, nhận định với BBC News Tiếng Việt:

"Dường như hễ ông Tô Lâm đưa ra chủ trương gì là họ [Quốc hội] thông qua hết. Tôi cũng chẳng biết thế là tốt hay xấu và có cảm giác họ đang dần đánh mất đi tư duy phản biện, hay đúng hơn là mất đi quyền được nói phủ quyết."

Vai trò phản biện dần mai một

Kỳ họp cuối cùng của Quốc hội khóa 15 diễn ra trong 40 ngày, từ tháng 10 đến tháng 11/2025, đã thông qua một khối lượng luật kỷ lục: 51 luật và 39 nghị quyết, trong đó có 8 nghị quyết quy phạm pháp luật.

Con số này chiếm gần 30% tổng số luật, nghị quyết quy phạm pháp luật của cả nhiệm kỳ.

Con số này cũng cao hơn so với 72 luật được thông qua suốt cả nhiệm kỳ của Quốc hội khóa 14, 2016-2021.

Đáng chú ý, các luật do Chính phủ trình lên phần lớn theo thủ tục rút gọn, và thời gian gấp gáp, khiến Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phải thốt lên: "Ít nhất cũng phải ba ngày, năm ngày gì đó. Chứ có phải Tề Thiên Đại Thánh đâu mà mới chiều nay gửi, ngày mai nghiên cứu bấm nút thì không thể nào làm được."

Điều đó có nghĩa là Quốc hội không có thời gian phản biện, đánh giá tác động chính sách, khiến cho chất lượng luật thông qua không cao.

Nhưng Quốc hội đã bấm nút thông qua tất cả những gì Chính phủ trình.

Kỳ họp dù kéo dài 40 ngày cũng đã không có nội dung chất vấn các thành viên Chính phủ, vốn là một truyền thống được duy trì, nhằm thể hiện quyền giám sát, chất vấn, của cơ quan dân cử.

Tất cả những gì mà các đại biểu làm là nhằm thể chế hóa các chủ trương, quyết sách mà Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã quyết định.

Kể từ khi lên nắm quyền lãnh đạo Đảng, ông Tô Lâm đã thực hiện một loạt các thay đổi được gọi là "cách mạng tinh gọn", từ sáp nhập bộ ngành, tỉnh thành, đến bỏ cấp huyện, đến các chính sách về phát triển kinh tế tư nhân, khoa học công nghệ.

Kỷ nguyên vươn mình mà ông Tô Lâm đề ra, với giấc mơ thoát bẫy thu nhập trung bình, trở thành quốc gia giàu có vào năm 2045, đòi hỏi phải tháo gỡ "điểm nghẽn của điểm nghẽn" là thể chế.

Cải cách thể chế sâu và rộng khiến cho hàng loạt các quy định, trong đó khá nhiều chồng chéo và mâu thuẫn, phải thay đổi, và điều này đặt lên vai của các đại biểu Quốc hội.

Các đại biểu chuyên trách được cho là vẫn phải "làm ngày không đủ, tranh thủ làm đêm", đến 2 hay 3 giờ sáng, cả thứ Bảy, Chủ nhật, để giải quyết khối lượng công việc lập pháp khổng lồ.

Quốc hội khóa 15 có hai chủ tịch, với hai phong cách điều hành khác nhau.

Đầu khóa, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ, nổi lên như một ngôi sao.

Vào tháng 12/2021, trong thời điểm Việt Nam bị dịch Covid-19 bủa vây, Quốc hội đã triệu tập kỳ họp bất thường đầu tiên trong đó đáng chú là là thông qua Nghị quyết về chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế-xã hội, còn được gọi là gói phục hồi kinh tế, trị giá gần 350.000 tỷ đồng.

Động thái này được đánh giá là quyết sách mang dấu ấn chủ động của Quốc hội.

Nhưng ông Vương Đình Huệ đã phải rời chính trường vào tháng 4/2024 và ông Trần Thanh Mẫn, vào tháng 5 năm đó, trở thành chủ tịch Quốc hội.

Dưới sự điều hành của ông Mẫn, Quốc hội tập trung vào việc thể chế hóa các chủ trương của Trung ương Đảng, do ông Tô Lâm, người trở thành tổng bí thư từ tháng 8/2024, đưa ra.

Khoảng cách từ nghị quyết của Đảng đến luật được rút ngắn đáng kể dưới thời ông Tô Lâm làm tổng bí thư và ông Mẫn lãnh đạo Quốc hội.

Bên cạnh đó, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng bị giới quan sát đánh giá là ít có tiếng nói và chưa thể hiện được nhiều vai trò.

Với việc tái đắc cử vào Bộ Chính trị và Trung ương Đảng khóa 14 hồi đầu năm, nhiều khả năng ông Mân sẽ vẫn tiếp tục giữ vị trí lãnh đạo Quốc hội khóa 16.

Dưới sự chỉ huy của vị chính khách quê miền Tây sông nước, Quốc hội đã nhanh chóng sửa đổi cả Hiến pháp lẫn Luật Tổ chức chính quyền địa phương nhằm thu gọn bộ máy chỉ còn 2 cấp là tỉnh và xã, phục vụ "cuộc cách mạng tinh gọn" mà Tổng Bí thư Tô Lâm phất cờ.

Thể chế hóa chủ trương của Đảng

Thể chế hóa đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Quốc hội, vốn được hiến định là cơ quan quyền lực nhà nước quan trọng nhất, nhưng cũng nằm dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Cứ 5 năm một lần, Đảng tổ chức một kỳ đại hội, đề ra các quyết sách phát triển mới. Sau đại hội Đảng, là cuộc bầu cử Quốc hội, và các đại biểu của cơ quan lập pháp sẽ cụ thể hóa các quyết sách đó bằng các luật, nghị quyết.

Nhưng các đại biểu Quốc hội cũng thể hiện trách nhiệm của mình trong việc thảo luận và tranh luận các chính sách.

Các phiên chất vấn các thành viên Chính phủ, kể cả thủ tướng, cũng nhằm thể hiện quyền lực này, thu hút cử tri và công chúng quan tâm.

Những dự án lớn như đường sắt cao tốc Bắc - Nam cũng cho thấy sự các cách phản ứng khác nhau của các đại biểu Quốc hội qua từng thời kỳ.

Tháng 11/2024, Quốc hội khóa 15 đã thông qua dự án đường sắt Bắc - Nam trị giá 67 tỷ USD.

Dự án này đã bị Quốc hội khóa 12 bác bỏ vào năm 2010, từ nhiều ý kiến tranh luận trên nghị trường.

Một dự án khác là Luật Đặc khu, với quy định thời hạn cho thuê đất lên tới 99 năm, cũng được các đại biểu băn khoăn, tranh luận sôi nổi.

Các đại biểu Quốc hội khóa 14 đã nhất trí lùi thời hạn thông qua dự luật này sau khi Chính phủ xin rút dự án luật này trong kỳ họp tháng 6/2018.

Quốc hội khóa 15 đã làm sống lại không chỉ dự án đường sắt cao tốc mà còn dự án điện hạt nhân. Không có nhiều tiếng nói trên nghị trường phản biện dự án này, mà trái lại, nhận được sự đồng thuận cao.

Về nhân sự, mặc dù có quyền quyết định về nhân sự lãnh đạo cấp cao nhất của bộ máy nhà nước, nhưng các đại biểu dường như không có nhiều tiếng nói trong việc lựa chọn người để bầu và phê chuẩn.

Các nhân sự lãnh đạo cấp cao của chính quyền đã được Trung ương Đảng thống nhất, lựa chọn và giới thiệu, và Quốc hội có nhiệm vụ bầu và phê chuẩn.

Chẳng hạn, các nhân sự như chủ tịch nước, thủ tướng Chính phủ và chủ tịch Quốc hội, vốn nằm trong nhóm "lãnh đạo chủ chốt", thực chất đã được Đảng lựa chọn trước đó.

Những tiếng nói của các đại diện ngoài Đảng cũng ngày một lép vế, đồng nghĩa với tỷ lệ đảng viên trong Quốc hội ngày càng chi phối.

Việc đảng viên chiếm đa số tuyệt đối được xem là cơ chế đảm bảo các quyết định tại nghị trường luôn bám sát và hiện thực hóa định hướng từ Bộ Chính trị và Ban Chấp hành Trung ương – những cơ quan quyền lực cao nhất của Đảng.

Khẩu hiệu "chỉ bàn làm, không bàn lùi" dường như cũng khiến cho các đại biểu Quốc hội không thể phản biện.

Điển hình, việc tinh gọn bộ máy hành chính từ trung ương đến địa phương đều không có những tiếng nói chuyên môn, hay bàn về tác động của chính sách này.

Tất cả được Quốc hội triển khai thực hiện gấp rút, từ sửa Hiến pháp đến sửa luật, và ra quyết định.

Điều đó khiến cho việc triển khai thực hiện gặp không ít trục trặc như các vấn đề tinh giản biên chế, năng lực cán bộ, đặc biệt cán bộ cấp cơ sở..

Việc chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương tạo áp lực khổng lồ lên hệ thống lập pháp khi hơn 19.000 văn bản – gồm trên 200 luật, nghị quyết và pháp lệnh – cần được điều chỉnh.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định ngày 23/6 thừa nhận với khối lượng văn bản khổng lồ này, Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội khó có thể xử lý kịp thời mọi vướng mắc phát sinh.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ Việt Nam đang phải thử nghiệm các giải pháp tình thế mang tính đột phá, điển hình là cơ chế "nghị định vượt luật" để tháo gỡ các điểm nghẽn thực tế.

Việc Quốc hội trao quyền cho Chính phủ sửa đổi văn bản luật khiến ranh giới giữa cơ quan lập pháp và hành pháp nhòe đi.

"Sự phân tách giữa quyền lập pháp và quyền hành pháp, như ở các quốc gia khác, không thực sự rõ ràng [ở Việt Nam]," Giáo sư khoa học chính trị Edmund Malesky từ Đại học Duke (Mỹ) nhận định với BBC hồi tháng 9/2025.

Thảo luận nghị trường

Thảo luận tại nghị trường là một trong những nội dung được công chúng quan tâm.

Theo nghị trình, các buổi làm việc của Quốc hội tại các kỳ họp bắt đầu từ 8 giờ sáng đến 11 giờ 30, và buổi chiều từ 14 giờ đến 17 giờ, xen kẽ là các buổi giải lao, tổng cộng một ngày các đại biểu làm việc sáu tiếng rưỡi đồng hồ.

Điều này khiến cho Đại biểu Lê Thị Nga, vào tháng 10/2026 khi là chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp của Quốc hội, đề nghị "phải làm đủ 8 tiếng theo quy định của Bộ luật Lao động".

Dù các đại biểu nói rằng họ phải làm việc đến 2 - 3 giờ sáng, cả thứ Bảy, Chủ nhật, nhưng chưa bao giờ, phần thảo luận, cũng như chất vấn lại kéo dài đến đêm như Quốc hội các nước.

Quốc hội dường như vẫn làm việc giờ hành chính.

Đã từng có những đại biểu, như ông Huỳnh Nghĩa, Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội chuyên trách, đoàn Đà Nẵng, lên tiếng mạnh mẽ: "Thiếu bản lĩnh, sợ va chạm thì sao xứng đáng đại biểu của dân".

Ông Nghĩa cũng là người đề xuất việc bỏ phiếu tín nhiệm chỉ nên theo hai mức: tín nhiệm, không tín nhiệm, thay vì ba mức "tín nhiệm cao, tín nhiệm và tín nhiệm thấp".

Nhưng Quốc hội vẫn giữ ba mức tín nhiệm đó và những tiếng nói mạnh mẽ trên Quốc hội ngày càng thưa vắng.

Khóa 15 đã thiếu vắng những tiếng nói phản biện, chất vấn gây được tiếng vang như đại biểu Dương Trung Quốc, đại biểu Lưu Bình Nhưỡng khi cả hai không có tên trong 499 đại diện của cơ quan lập pháp của Việt Nam.

Một đại biểu Quốc hội cũng gây được tiếng vang là ông Lê Thanh Vân, lại bị khởi tố, bắt giam trong một vụ án liên quan đến cưỡng đoạt tài sản, chung với ông Lưu Bình Nhưỡng.

Tiếng nói nghị trường được giới truyền thông ưu ái dành cho những phát biểu như của đại biểu Nguyễn Văn Cảnh, đoàn Bình Định.

Theo đó, vị đại biểu sinh năm 1977 này hiến kế hỗ trợ để dân đổi nhà với những người có nhu cầu sử dụng tuyến metro nhưng sống xa nhà ga khi thảo luận về cơ chế đặc thù sử dụng đường sắt đô thị.

Lần khác, khi bàn về Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi, ông Cảnh đề xuất đốt thẻ Visa hay Master Card "trị giá vài tỷ đồng" thay cho tập tục đốt vàng mã.

Ông Cảnh tiếp tục ứng cử đại biểu Quốc hội khóa 16.

"Nếu nhìn nhận vấn đề này dưới góc độ của một người nghiên cứu chính trị, chúng ta sẽ muốn biết các đại biểu đó được tuyển chọn thế nào, họ là ai và họ chịu ảnh hưởng từ đâu. Cảm nhận của tôi là có vẻ những cá nhân xuất sắc nhất không còn mặn mà với Quốc hội nữa," ông Young bình luận.

Đằng sau những thống kê trên là một thực tế chính trị rõ nét: Quốc hội đang ưu tiên tối đa cho việc thể chế hóa ý chí của Đảng, chấp hành các chủ trương của Đảng.

Việc chuyển dịch từ một quy trình lập pháp chuẩn mực, thận trọng sang một cơ chế vận hành siêu tốc cho thấy vai trò của Quốc hội hiện nay tập trung mạnh mẽ vào việc bảo đảm sự thống nhất tuyệt đối với định hướng của Đảng, chấp nhận đặt các quy trình phản biện kỹ thuật xuống hàng thứ yếu.

Trong một cuộc phỏng vấn riêng khác với BBC hồi đầu năm nay, ông Malesky, chuyên gia về kinh tế-chính trị Việt Nam, nói bản thân cũng chưa rõ việc Quốc hội liên tục thể chế hóa nguyện vọng của Đảng là một xu hướng dài hạn hay chỉ là giải pháp tình thế ngắn hạn để đáp ứng khối lượng cải cách khổng lồ và những tham vọng chưa từng có tiền lệ.

"Kỳ họp đầu tiên của Quốc hội khóa 16 sẽ giúp chúng ta có cái nhìn rõ nét hơn để trả lời câu hỏi này."