Hàng triệu quan chức bị trừng phạt, vì sao ông Tập vẫn 'đả hổ diệt ruồi'?

Suốt một tuần qua, hàng ngàn đại biểu đã đổ về Đại lễ đường Nhân dân rộng lớn ở thủ đô Bắc Kinh để tham dự một trong những sự kiện chính trị quan trọng nhất năm của Trung Quốc.

Với quyền lực vững chắc của Chủ tịch Tập Cận Bình, Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc đã bế mạc hôm 12/3, đưa ra thông điệp thường niên về phương hướng và kế hoạch của Trung Quốc.

Thế nhưng, trong các phiên họp được sắp đặt chặt chẽ này, một số người từng là thân tin của ông Tập, cùng nhiều quan chức cấp cao khác, đã vắng mặt. Khoảng 100 đại biểu đã không có mặt trong phiên khai mạc, sau khi họ bị cuốn phăng do làn sóng thanh trừng gần đây.

Những chiếc ghế trống ấy phác họa một câu chuyện khác về sự quản trị ổn định, thống nhất mà ông Tập và Đảng Cộng sản Trung Quốc muốn thể hiện.

Đó là bằng chứng rõ ràng nhất cho chiến dịch chống tham nhũng quy mô lớn của ông Tập, bắt đầu khi ông trở thành tổng Bí thư vào năm 2012.

Hơn một thập kỷ trôi qua, chiến dịch này không có dấu hiệu chậm lại. Vì sao?

'Đó là tham nhũng, đơn giản vậy thôi'

Trở lại năm 2012, tham nhũng thực sự là một vấn đề ở Trung Quốc.

Đảng Cộng sản Trung Quốc là một tổ chức khổng lồ, với hơn 100 triệu đảng viên và hàng triệu quan chức.

"Vì vậy, không có gì đáng ngạc nhiên khi có những người phạm sai lầm hoặc tham nhũng," giáo sư Kerry Brown từ Đại học King's College London nói.

Tuy nhiên, tham nhũng đã trở nên tràn lan. Các quan chức không được trả lương cao, giáo sư Brown giải thích, trong khi hệ thống được điều hành bởi "một nhóm nhỏ tinh hoa chính trị nắm giữ quyền lực khổng lồ".

Người tiền nhiệm của ông Tập Cận Bình, Hồ Cẩm Đào, gọi tham nhũng là một mối đe dọa mang tính phá hoại, sẽ "khiến Đảng mất đi sự ủng hộ của nhân dân". Vì thế, ông Tập đã biến việc loại bỏ tham nhũng thành nhiệm vụ trọng tâm.

Sau đó là hàng loạt vụ bắt giữ gây chấn động.

Trong giai đoạn 2012-2013, vụ bê bối tham ô và một án mạng đã hạ bệ ông Bạc Hy Lai, một ngôi sao đang lên trong đảng, người được dự đoán sẽ là đối thủ chính của ông Tập Cận Bình trong cuộc đua giành chức vụ cao nhất.

Năm 2014, người từng đứng đầu bộ máy an ninh khổng lồ của Trung Quốc bị bắt giữ, và hai năm sau, trợ lý thân cận nhất của ông Hồ Cẩm Đào bị kết án tù chung thân vì tội tham nhũng.

Từ bộ trưởng trong nội các đến trưởng thôn, không ai thoát khỏi chiến dịch "đả hổ diệt ruồi" của ông Tập Cận Bình - tức là cả giới tinh hoa cấp cao (hổ) và các quan chức cấp cơ sở (ruồi). Kết quả: hàng triệu quan chức đã bị kỷ luật, sa thải và thậm chí bị bỏ tù trong 14 năm qua.

"Điều gây ngạc nhiên không phải là chuyện có người nhận hối lộ. Điều đáng ngạc nhiên là vẫn có những người không nhận hối lộ… Vì thế, nhiều người trong số họ bị loại bỏ chỉ đơn giản vì tham nhũng, thế thôi", giáo sư Brown nhận định.

Chỉ riêng trong năm 2025, cơ quan chống tham nhũng hàng đầu của Trung Quốc báo cáo có gần một triệu cá nhân đã bị kỷ luật.

Theo truyền thông nhà nước, trong tháng 1/2026, 10 "con hổ" đã bị hạ bệ.

Tuy nhiên, giáo sư Brown lại thận trọng về con số này: "Kỷ luật bao gồm mọi hình thức, từ việc chỉ bị khiển trách, đến việc nhận được một lá thư cảnh cáo yêu cầu không được tái phạm, cho đến việc bị bỏ tù và bị khai trừ khỏi đảng."

Dẫu vậy, mỗi lần kỷ luật đều cho thấy chiến dịch chống tham nhũng đã trở nên quan trọng như thế nào đối với ông Tập Cận Bình.

"Ngay từ khi lên nắm quyền, ông ấy đã nỗ lực siết chặt kỷ luật trong đảng," ông Brown nói.

Và nhà lãnh đạo Trung Quốc chưa bao giờ ngừng lại, một phần vì tham nhũng rất khó loại bỏ khỏi hệ thống. Ngay cả sau đợt thanh trừng đầu tiên trong quân đội hơn một thập niên trước, việc mua bán chức vụ và thăng cấp vẫn diễn ra phổ biến, theo viện nghiên cứu Mercator về Trung Quốc (Merics) có trụ sở tại Berlin.

"Rất khó để đối phó với [tham nhũng] khi không có các cơ chế kiểm soát, cân bằng và trách nhiệm giải trình cần thiết để có thể quản lý đảng một cách đúng đắn," ông Brown nói. Hệ thống này không có nguồn giám sát bên ngoài thực sự để giữ trật tự."

Dĩ nhiên, Đảng Cộng sản Trung Quốc không nhìn nhận vấn đề theo cách đó. Theo truyền thông nhà nước, "lý do duy nhất khiến các vụ việc mới liên tục xuất hiện là vì 'càng đào sâu thì càng phát hiện nhiều hơn'", Helena Legarda, một nhà nghiên cứu tại Merics, cho biết.

Nhưng đó không phải là toàn bộ câu chuyện về các cuộc thanh trừng, vốn được thúc đẩy bởi một nhà lãnh đạo đang ngày càng nắm quyền kiểm soát nhiều hơn đối với đảng và nhà nước.

Quyền lực, lòng trung thành và di sản

"Chiến dịch chống tham nhũng của Tập Cận Bình luôn xoay quanh cả tham nhũng và chính trị," ông Neil Thomas từ Viện Chính sách Hiệp hội Châu Á nhận định.

"Đó là nỗ lực biến Đảng trở thành một bộ máy quản trị hiệu quả hơn, đồng thời cũng là công cụ để loại bỏ các đối thủ chính trị."

Trong khi đó, giáo sư Kerry Brown mô tả chiến dịch này như "một cuộc thanh lọc mà giới doanh nghiệp hay sử dụng, một công cụ quản lý – giúp mọi người luôn phải cảnh giác."

Dưới thời ông Tập Cận Bình, Trung Quốc đã trở thành một cường quốc kinh tế toàn cầu, điều này cũng làm tăng cường ảnh hưởng địa chính trị của nước này.

Hàng tỷ đô la đang được rót vào các lĩnh vực phát triển chip tiên tiến, trí tuệ nhân tạo và năng lượng tái tạo - là các ngành đóng vai trò then chốt trong việc quyết định vị thế của Bắc Kinh trên thế giới cũng như kết quả trong cuộc đua với Mỹ.

Một số nhà quan sát cho rằng các cuộc điều tra thường gia tăng đúng lúc những lĩnh vực này nhận được nguồn tài trợ lớn từ chính phủ, chẳng hạn như công nghệ hoặc hợp đồng quân sự. Vì đây là các ngành được lãnh đạo cấp cao coi là trọng yếu, nên tham nhũng liên quan được coi là đặc biệt nghiêm trọng.

"Tôi nghĩ ý tưởng của giới lãnh đạo là nếu đảng không có kỷ luật, không nhất quán và không đoàn kết, thì họ sẽ đi theo con đường của hầu hết các đảng chính trị khác trên thế giới và bị chia rẽ, thách thức, và đó là rủi ro họ không thể chấp nhận," ông Brown nói.

Theo các nhà quan sát, đối với ông Tập Cận Bình, "tham nhũng" đã trở thành một khái niệm bao trùm – không chỉ là hối lộ hay lạm dụng quyền lực, mà còn bao gồm sự lệch lạc về tư tưởng, thiếu cam kết với tham vọng quốc gia và đặc biệt là sự không trung thành.

Giới quan sát đánh giá điều đó khơi dậy một trong những nỗi sợ hãi lớn của ông Tập: một đảng mất kiểm soát sẽ gây ra thảm họa cho Trung Quốc, giống như điều đã từng xảy ra với Liên Xô cũ, một cường quốc cộng sản, mà vị lãnh đạo Trung Quốc thường nhắc đến sự sụp đổ.

Nếu điều đó xảy ra trong nhiệm kỳ của ông Tập, điều đó sẽ đe dọa cả quyền lực lẫn di sản chính trị của ông.

Vào tháng 1/2026, ông Tập nói với các quan chức rằng họ sẽ "không còn nơi nào để trốn" vì "cuộc chiến chống tham nhũng là một cuộc đấu tranh mà đảng không thể để thua, và không bao giờ được phép thua".

Nếu phát ngôn đó nghe có vẻ mang tính sống còn, thì đúng là như vậy.

"Không giống như việc thua ở một cuộc bầu cử, mà họ mất hết tất cả. Điều đó cho thấy đảng rất ý thức về những điểm yếu của mình" giáo sư Brown nói. "

Nói một cách đơn giản là áp lực đang đè nặng. Theo các nhà quan sát, ông Tập đã nắm quyền khá lâu và nhiệm kỳ thứ ba lịch sử của ông sẽ kết thúc vào năm tới.

Trong khi ảnh hưởng toàn cầu của Trung Quốc ngày càng tăng và cuộc cạnh tranh với Mỹ ngày càng gay gắt, ông Tập Cận Bình cũng đang phải đối mặt với nền kinh tế đang tăng trưởng chậm lại cùng với sự bất mãn trong giới trẻ. Vì vậy, việc nhấn mạnh vào sự đoàn kết, lòng yêu nước và nhu cầu chống tham nhũng để "phục hưng dân tộc" không chỉ là lời nói suông.

Đó cũng là một nỗ lực liên tục để duy trì quyền kiểm soát - và ngăn chặn mọi mối đe dọa hoặc thách thức.

Tính sống còn

Điều này thể hiện rõ nhất trong quân đội.

Năm 2012, ông Tập Cận Bình giữ chức vụ Chủ tịch Quân ủy Trung ương, cơ quan ra quyết định cao nhất đối với lực lượng vũ trang.

Trong những năm sau đó, ông đã định hình lại cấu trúc của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA), đưa lực lượng này vào sự kiểm soát trực tiếp của mình, thường là với sự trợ giúp của các cuộc thanh trừng, theo nhận định của giới quan sát.

"Các cuộc thanh trừng đã gia tăng trên diện rộng, nhưng PLA là một ngoại lệ lớn. Hầu hết các lãnh đạo cấp cao của PLA đã bị thanh trừng bởi các biện pháp kỷ luật trong nhiệm kỳ thứ ba của Tập Cận Bình," ông Thomas nhận định. Ông nói thêm rằng các vụ việc này xuất phát từ tham nhũng thực sự, nhưng cũng mở rộng sang những nghi ngờ thiếu trung thành.

Khoảng 52% vị trí lãnh đạo của PLA đã bị ảnh hưởng từ chiến dịch này, theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS).

Vụ thanh trừng lớn nhất gần đây là vào cuối năm 2025, khi chín vị tướng cấp cao, trong đó có Hà Vệ Đông và Miêu Hoa, hai thành viên của Quân ủy Trung ương, bị cáo buộc phạm tội liên quan đến "số tiền đặc biệt lớn [và] có tính chất cực kỳ nghiêm trọng".

Vào tháng Một, Trung Quốc tuyên bố cách chức các tướng Lưu Chấn Lập và Trương Hựu Hiệp vì "vi phạm nghiêm trọng kỷ luật và pháp luật", theo truyền thông nhà nước.

Ông Trương Hựu Hiệp, một trong những đồng minh quân sự thân cận nhất của ông Tập Cận Bình, là phó chủ tịch Quân ủy Trung ương.

Cơ quan quyền lực này, do ông Tập Cận Bình lãnh đạo, từ bảy người nay chỉ còn hai, trong đó có chính ông Tập.

"Các tuyên bố chính thức sau cuộc thanh trừng Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập cho thấy rõ rằng việc cách chức họ mang tính chính trị và dựa trên sự thiếu trung thành [có thật hoặc chỉ là nhận thức] đối với Tập Cận Bình và các mục tiêu của ông ta," nhà nghiên cứu Legarda nói.

Việc nhấn mạnh yếu tố lòng trung thành cho thấy sự sống còn về chính trị cá nhân cũng là một yếu tố quan trọng.

"Ông Tập biết rõ rằng việc kiểm soát Quân Giải phóng Nhân dân (PLA) là rất quan trọng đối với tương lai chính trị lâu dài của ông," nhà phân tích Brian Hart nhận xét trong một báo cáo của CSIS.

Chuyên gia này chỉ ra rằng cựu lãnh đạo Giang Trạch Dân đã giữ chức chủ tịch Quân ủy Trung ương (CMC) thêm hai năm sau khi rời chức, làm suy yếu quyền lực của người kế nhiệm. Ông Tập muốn tránh tình huống tương tự để có thể duy trì ảnh hưởng lâu dài đối với quân đội," ông Hart viết.

Các cuộc thanh trừng không phải là điều mới mẻ trong nền chính trị khép kín nhưng cạnh tranh khốc liệt của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Mao Trạch Đông, người sáng lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, từng nhiều lần thanh trừng các trợ lý thân cận của mình – thậm chí có người bị thanh trừng nhiều lần sau khi được phục hồi chức vụ. Cha của ông Tập cũng từng là mục tiêu.

Trong trường hợp của ông Tập, các cáo buộc tham nhũng đã trở thành một hình thức "tranh giành chính trị mà ông đã phát triển thành cơ sở chính cho quyền lực của mình," Giáo sư Frank Pieke của Đại học Leiden cho biết.

Các vụ thanh trừng dường như vẫn chưa kết thúc vì Thủ tướng Lý Cường đã nói tại Đại hội vào tuần trước rằng Bắc Kinh sẽ "tiếp tục chỉnh đốn chính trị trong quân đội".

Theo giáo sư Pieke, bộ sậu thân tín của ông Tập Cận Bình ngày càng thu hẹp, ngay cả những người từng giúp ông củng cố quyền lực cũng đã bị loại bỏ. Nhà quan sát này dự đoán quá trình này sẽ tiếp tục cho đến khi hầu như không còn lãnh đạo nào không phải là "sản phẩm hoàn toàn của Tập Cận Bình."

"Càng trở nên quyền lực, ông Tập càng tiến hành nhiều cuộc thanh trừng.", chuyên gia Thomas nhận định.

Ian Tang từ BBC Monitoring tường thuật bổ sung