Пластикни еб юборадиган бактерия пайдо бўлди. Олимлар ҳайратда - dunyo ilm-fan yangiliklar

Саманта Женкинс компанияси ўтказаётган тадқиқот турли замбуруғларни ўрганаётган эди, улардан бири кутилмаганда ғалати қилиғини кўрсатди.

"Фараз қилинг, бир банка дон ва унинг устидан чиқиб қолган қўзиқорин", дейди биотехнологиялар компанияси "Biohm"нинг етакчи биотехнологи.

"Бир қарашда жуда қизиқ ёки ҳаяжонли нарса эмас. Аммо у ёрилиб очилгач, зўрини кўрасиз."

Замбуруғ ўзини ўраб турган пластик губкани тешиб, уни худди таомдек еб қўйганди.

Лойиҳадан кўзланган мақсад, биологик асосдаги изоляцияловчи панеллар учун замбуруғнинг турли штаммларини текшириш эди. Аммо очофат замбуруғлар умуман бошқача натижа кўрсатди.

"Biohm" энди пластик чиқиндиларни тозалаш учун асқатиши мумкин бўлган ўша замбуруғ штамми устида ишламоқда.

Бир марталик ишлатиладиган пластиклар катта муаммолардан экани сир эмас. Гринписга кўра, 2015 йилгача дунё 6.3 миллиард тонна бирламчи пластик ишлаб чиқарган, шундан 9 фоизи қайта ишланган. Қолгани эса ёқиб юборилган ёки кўмилган.

Аҳвол яхшиланяпти, ҳозирда Европа Иттифоқида 40 фоиздан ортиқ пластик қадоқлар қайта ишлашга топширилади, 2025 йилгача бу кўрсаткични 50 фоизга етказиш кўзланган.

Аммо ичимликлар идиши учун ишлатиладиган ПЭТ (полиэтилентерефталат) каби пластик турларини анъанавий шаклда қайта ишлаш қийин. Хўш, бу муаммони биологик усуллар билан ҳал қилиш мумкинми?

Женкинс хоним ўз замбуруғини ПЭТ ва полиуританда синаб кўрмоқда.

"Уни пластикка қўясиз, замбуруғ пластикни ейди, у янада кўпаяди ва сиз ундан биоматериал тайёрлайсиз... озиқ овқат учун, ҳайвонларга емиш ёки антибиотиклар."

Бошқалар ҳам бир қадар муваффақиятга эришмоқда.

Яқинда Эдинбург университети олимлари лабораторияда E. coli бактериясидан ПЭТдан ажратиб олинадиган терефтал кислотасини босқичли реакциялар орқали ароматизатор ваниллинга айлантиришда фойдаланишди.

"Тадқиқотимиз илк босқичда турибди, жараённи самарали ва иқтисодий жиҳатдан имконли қилиш учун кўп иш қилишимиз керак", дейди университетнинг Биологик фанлар мактабидан доктор Жоанна Сэдлер.

"Аммо бошланишининг ўзи ҳаяжонли бўлди. Яна ривожлантирилса, бу метод келажакда тижорий жиҳатдан жуда фойдали бўлиши мумкин."

Бу орада Лейпцигдаги "Environmental Research-UFZ"нинг Гельмголц марказидаги жамоа маҳаллий чиқиндихонада топилган бактериядан полиуретанни парчалаш учун фойдаланмоқда.

Pseudomonas sp. TDA1 деб аталган бу бактерия пластикнинг ярмини егач, ўз биомассасини орттиради ва қолганини карбонад ангидрит тарзида чиқариб юборади.

Бошқа пластикхўр организмлар каби бу бактерия ҳам полиуретанни фермантлар ёрдамида парчалайди. Олимлар бактериядаги ана шу ферментларни синтезлайдиган генларни аниқламоқчи.

Аммо бу технология иқтисодий жиҳатдан ўзини оқлаши масаласи очиқ турибди.

"ПЭТни фермент ёки микроблар ёрдамида парчалаш жуда қизиқ илм ва у ўрганилиши лозим. Аммо бу технология анъанавий қўллаб келинаётган сув катализаторли тизим билан рақобатлаша олиши керак", дейди Мичиган университетидан профессор Рамани Нараян.

"Carbios" француз компанияси бу борада тижорий мақсадларга эга яна бир компания бўлиб, у ПЭТни парчалаш учун компостда учрайдиган ферментнинг махсус ишлаб чиқилган туридан фойдаланмоқда.

"L'Oreal" ва "Nestle" каби истеъмол маҳсуотлари ишлаб чиқарувчи йирик компаниялар билан ҳамкорликда "Carbios" яқинда ферментлар ёрдамида қайта ишланган пластикдан ишлаб чиқарилган идишларни ишлаб чиқаришини эълон қилди.

Кўплаб қайта ишлаш усулларидан фарқли ўлароқ, ферментлар рангли ПЭТни ҳам тозалай олади.

"Анъанавий усуллар, масалан, механик қайта ишлашда охирги маҳсулотни рангсиз идишлар тайёрлашга мувофиқлаштириш учун фақат рангсиз пластикни қайта ишлаш керак", дейди Бош ижрочи директор ўринбосари Мартин Стефан.

"Бизнинг технология ёрдамида исталган турдаги ПЭТ чиқиндисини исталган турдаги ПЭТ маҳсулотга айлантириш мумкин."

Шунга қарамай, бу усулда ишлаб чиқарилган идишлар анъанавий кимёвий йўл билан ишлаб чиқарилганларига нисбатан қимматроқ туради.

Аммо, жаноб Стефаннинг айтишича, бу технология анъанавий шаклда ишлаб чиқариладиган ичимлик идишларининг арзонлигига жавобан ўз устунлиги ҳам бор.

Лейпциг университетининг Аналитик кимё институтидан доктор Вольфганг Циммерманнинг ишонишича, "Carbios"нинг технологияси келажаги бор.

"Ферментлар аниқ мўлжалли бўлгани учун жуда фойдали, кейин қайта ишланаётган пластикнинг кир ё тозалиги уларга фарқсиз. Улар кўп энергия ҳам сарфламайди."

"Яна бир жиҳати уларнинг осон кўпайтириш ва камайтириш мумкин. Ферментлар майда бўлаклар кўринишида бўлиб, атмосферага оз углерод чиқариши, уларни ривожланаётган давлатларда катта шаҳардан олисда жойлаштириш ҳам мумкин."

Шунга қарамай, улар ҳамма муаммонинг давоси эмас, дейди Циммерман.

"ПЭТ идишлар бу ферментлар ёрдамида янги ПЭТ идишларга айлантирилиши мумкин, аммо афсуски ПЭТ чиқиндилар жуда кристалланган ва ферментнинг парчалашига жуда қаршилиги баланд бўлиб, компания аввал чиқиндини тайёрлаши керак бўладики, бу яна қўшимча энергия сарфи демакдир", дейди у.

"Шундан кейин чиқиндини фермент билан парчалай оласиз, аммо иқтисодий жиҳатдан, шунингдек, атмосферага углерод ажралиши жиҳатидан, бунда маъно кўрмаяпман."

Аммо усул яхшиланар экан, фермент билан қайта ишлаш ҳозир чекланган миқёсда кетяпти, дейди жаноб Стефан.

"Биз икки турдаги полиэфирнинг тўлиқ ҳаётини тугатиш бўйича технологияни ривожлантирганмиз. Бу тахминан йиллик ишлаб чиқарилаётган пластикларнинг 75 миллион тоннасига тўғри келади, ваҳоланки, йилига 350 миллион тонна пластик ишлаб чиқарилади", дейди у.

"Қилинадиган асосий ишлар ҳали олдинда."

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek