Нега ўзга сайёраликлар чиндан мавжуд бўлиши мумкин-у, аммо яқин орада бизга келмайди?

Қоронғи тунги осмонга қараб, юлдузлар тўп-тўп порлаб турган нуқталарни кўриб, ўзингиздан сўранг: бунчалик ақл бовар қилмас улкан оламда ҳақиқатан ёлғизмизми? Эҳтимол, йўқ, ундай эмас. Ер – миллиардлаб нуқталардан фақат биттаси, нега айнан бизда ҳаёт бўлиши керак?

У ҳолда, Ердаги мукаммал тартибга солинган муҳитдан ташқаридаги ҳаёт ҳақида нимани биламиз? Кўплаб мутахассислар фикрича, аниқ далиллар йўқ бўлса-да, бегоналар мавжуд, деган хулосага келишга тўғри келади. Масалан, тахминан 200 миллиард галактикадан бири бўлмиш Сомон йўли галактикамизнинг ўзида 300 миллиардга яқин юлдуз бор. Шу юлдузлардан бири – Ердаги ҳаётнинг асосий манбаи Қуёш.

Олимлар эса доимий равишда бошқа юлдузлар атрофида айланувчи сайёраларни, яъни «экзосайёра»ларни кашф этмоқда. "Биз улар мавжудлигига ишончимиз комил, – дейди фазошунос олим доктор Мэгги Адерин-Покок. – Бу фақат рақамлар ўйини. Бу эҳтимол масаласи."

Замонавий технологиялар эса бундай экзосайёраларни батафсил ўрганиш имконини бермоқда. Қудратли телескоплар ёрдамида олимлар сайёра орқали ўтган юлдуз нурини ўрганиш орқали сайёранинг кимёвий таркибни таҳлил қилади. Бу усул «спектроскопия» деб аталади.

Энг асосий мақсад – Ердагидек кимёвий таркибни топиш. Демак, балки минглаб ёруғлик йиллари узоқда бўлса ҳам, ҳаётни қўллаб-қувватлай оладиган муҳит мавжуд бўлиши мумкин.

Натижалар умидбахш. "Биз юзлаб ҳаёт учун мос сайёраларни биламиз," дейди Буюк Британиянинг Манчестер университети астрофизика профессори Тим О'Брайен. "Деярли ишончим комилки, келаси ўн йилликда ҳаёт мавжудлигидан далолат берувчи сайёрани топамиз."

Бундан ҳам қизиқарли далиллар Ернинг ўзида бор. Илгари ҳаёт мутлақо йўқ деб ҳисобланган жойларда – қуёш нури ёки иссиқлик етмайдиган океан тубидаги чуқур жарларда ҳам тирик организмлар аниқланган.

Илгари ҳаёт фақат юлдуздан маълум масофада жойлашган сайёрада бўлиши мумкин, деб ўйланган (зарур радиация даражаси учун). Аммо Ерда кутилмаган шароитларда ҳам ҳаёт ривожлангани бизга ойларда ҳам ҳаёт бўлиши мумкинлигини англатди.

Бу, албатта, поп-маданиятдаги "яшил одамчалар" дегани эмас, балки ҳаёт турли шаклларда мавжуд бўлиши ва давом этиши мумкин дегани.

Бироқ мутахассислар огоҳлантиришича, ҳаёт мавжуд бўлиши эҳтимоли жуда юқори бўлса ҳам, унинг ақлли ҳаёт эканини аниқлаш ҳозирча қийин, балки имконсиз. "Ердаги ҳаёт тарихи миллиардлаб йиллар давомида фақат бактериялардан иборат бўлган жуда содда ҳаёт эди," дейди проф. О'Брайен.

Кўп ҳужайрали ҳаётнинг пайдо бўлиши эса тасодифий воқеалар натижаси бўлган. Агар бегона ҳаёт биз билан алоқа қилмоқчи бўлса, у жисмонан ҳам, технологик жиҳатдан ҳам ривожланган бўлиши керак.

Меҳмон кутяпсизми?

Агар биз ёлғиз бўлмасак, бу ўзга сайёраликлар бизга келади, деганими? Масала жуда мураккаб.

Ҳеч бир ҳаёт тури юлдузлараро масофани босиб ўта олмаганига ишониш қийин. Лекин нима учун ҳалигача бундай бўлмади? "Энг катта муаммоми́з – бизда ҳаётнинг фақат битта намунаси бор, у ҳам бўлса шу Ердаги ҳаёт," дейди доктор Адерин-Покок.

Аммо бу намуна бутун олам учун мезон эмас. Масалан, доктор Адерин-Покок айтади: "Агар сиз фаол юлдуз яқинидаги сайёрада яшасангиз, эҳтимол ер остида яшайсиз… Бу ақлли ҳаёт йўқ дегани эмас, балки сигнал узатиш имконияти бўлмаслиги мумкин."

Ёки, оддий қилиб айтганда, биз илмий жиҳатдан бир хил "тил"да мулоқот қила олмаслигимиз мумкин. "1960-йилдан бери радио телескоплар ёрдамида ердан ташқари цивилизациялардан сигнал излаб келяпмиз, – дейди проф. О'Брайен. – Аммо ҳаёт шакллари сигнални турлича юбориши мумкин, шу сабаб биз ҳеч нарса эшитмаслигимиз табиий."

Ҳатто агар биз ва улар бир хил тўлқин узунлигида сигнал юборса ҳам, орамиздаги улкан масофа сабабли хабарларни юбориш ва жавоб олиш минг йилларни талаб қилиши мумкин (мактуб орқали алоқа қандай секин туюлса, шундай).

Берклидаги Калифорния университетининг «Breakthrough Listen" номли янги лойиҳаси доирасида олимлар Ерга хабар юбориши мумкин бўлган манбани топиш умидида энг яқин бир миллион юлдузни текширмоқда.

Улар шунингдек, Сомон йўли галактикамизнинг марказига яқин, биздан 25 минг ёруғлик йили олисда жойлашган юлдузларни ҳам кузатишмоқда. Демак, агар ўша юлдузлардан хабар йўлланса, у бизга етгунча тахминан 25 минг йил керак бўлади.

Шу боис, агар Ердан ташқари ҳаёт ҳақиқатан ҳам мавжуд бўлса, ундан нимадир эшитишимиз учун минглаб йиллар ўтиши мумкин.

Олдинда узоқ йўл

Галактикалараро саёҳат яқин келажакда амалга ошиши имконсиз.

Биз радио тўлқинларни ёруғлик тезлигида юбора оламиз, аммо бу шунчаки сигнал, космос бўшлиғидан ўтади. Ҳеч қандай космик кема эса ҳозирча юлдузлар орасида саёҳат қила олмайди. Агар биз зонд ёки инсонларни космосга жисман юбормоқчи бўлсак, иш янада мураккаблашади.

Агар ўз цивилизациямизнинг ўзи ҳали бунга қодир бўлмаса, эҳтимол, космосдаги қўшниларимиз ҳам қодир эмас. Ҳатто уларда бизга кела оладиган технология мавжуд бўлса ҳам, эҳтимол, улар шунчаки биз билан учрашишни хоҳламасликлари мумкин.

Бундан ташқари, бунда маълум даражада космик омад ва тўғри вақт ҳам керак бўлади. Чунки инсоният цивилизацияси Ерда жуда қисқа вақтдан бери мавжуд эканини унутиш осон.

Ерда ҳаёт 3,5 миллиард йилдан ортиқ вақт давомида яшаб келмоқда, аммо замонавий инсонлар бор-йўғи тахминан 300 минг йилдан бери мавжуд. Шунинг учун цивилизациялар тез йўқолиб кетиши мумкинлигини ҳисобга олганда, алоқа ўрнатиш имконияти жуда тор бўлади.

Келгиндилар ҳеч Ерга илгари келганми, йўқми, аниқ айта олмаймиз. Бироқ каттароқ ишонч билан айтиш мумкинки, инсонлар Ер юзини эгаллаган вақтда улар бизга келмаган.

"Агар цивилизацияларимиз вақт жиҳатидан мос келмаса, – дейди доктор Адерин-Покок, – у ҳолда биз ҳеч қачон келгиндилар билан учрашмаймиз." Балки улар жуда олдин келган ёки келажакда келади – инсоният ҳаёти тугаганидан кейин.

Шунинг учун эҳтимол, Юра даврида динозаврлар келгиндиларни "меҳмон қилгандир". Лекин биз бу ҳақда, эҳтимол, ҳеч қачон билмаймиз